Amerikan Üniversitelerin çiftçi eğitimindeki rolü, uygulanan yöntemler ve ülke olarak bizim çıkaracağımız dersler

Prof. Dr. Erdal Özkan

The Ohio State University, Ziraat Fakültesi, Ziraat Mühendisliği Bölümü, Columbus, Ohio 43210, USA, ozkan.2@osu.edu

Prof. Dr. İbrahim Ortaş
Çukurova Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Toprak ve Bitki Besleme Bölümü, Adana, Türkiye, iortas@cu.edu.tr

Türkiye’de tarımla uğraşan nüfus oranı, kesin olmamakla berber %30-35 düzeyinde olduğu söylenilmektedir. Her ne kadar nüfusun % 30 kırsalda oturuyor olsa da kente ve kasabalarda outup tarımla iştigal eden veya tarımdan geçinen geniş bir kesim bulunmaktadır. Avrupa ülkelerinde tarımla uğraşan nüfusun % 10, ABD ve Kanada’da % 3 düzeylerine kadar indiği belirtilmektedir. Büyük bir “heves” ve “gayretle” Avrupa Birliğine girmeye çalışan Türkiye’nin, %40 gibi büyük boyutlarda olan bir üretici kitlesinden en iyi şekilde faydalanmayı bilmesi, gerek şimdi gerekse Avrupa Birliği’ne girdikten sonra bunu bir dezavantaj değil, bir avantaj olarak kullanabilmeyi başarması gereklidir. Bu anlamda AB, Türkiye tarımındaki nüfusun daha aşağıya çekilmesi için baskıda yapabilmektedir.

A.B.D. de çiftçilerin genel nüfusa oranı sadece %3-5 civarındadır. Buna rağmen, dünya devletleri tarımdan elde edilen gelir göz önüne alınarak sıralanırsa, A.B.D. listenin başında yer alır. Birim alan’dan elde edilen net kazanç (prodüktivite) yönünden yapılacak bir sıralamada da ilk 5 devletin arasına girer. Bu başarının elde edilmesinde önemli rol oynayan etkenlerden birisi de Amerikan çiftçisinin nispeten daha fazla eğitilmiş olmasıdır. Benzer şekilde diğer gelişmiş ülkelerin eğitilmiş nüfusu, teknoloji kulanım yetenekleri sayesinde birim alandan daha fazla ürün elde edebilmektedir. 

Bu makalenin amacı A.B.D. de çiftçilere yönelik uygulanan değişik eğitim programını tanıtmaktır. Özelliklede üniversitelerin yayım şubeleri ile Amerikan Tarım Bakanlığının ortaklaşa yürüttükleri örnek çalışmanın önemi işlenecektir. Ayrıca Amerikan örneğinden hareketle Türkiye’de çiftçi eğitiminin daha titiz ve daha ileri boyutlarda yapılabilmesi için bazı önerilere yer verilmiştir.

A.B.D. de çiftçi eğitimi nasıl oluyor?

•  Çiftçilerin zaten çoğu temel bir eğitimden (ilk-orta-lise) geçmiştir. Mevcut hali ile çok sayıda yüksek eğitimlide mevcuttur.

•  Çeşitli çiftçi kuruluşları / dernekleri faal bir şekilde çiftçilerin temel eğitim sonrasında da eğitimlerinin devamı için çalışmaktadır.

•  Çiftçilere yönelik özel konferanslar, eğitici etkinlikler düzenlenir. Bu etkinliklerin bazıları Federal ve Eyalet hükümetleri, endüstri sektörü, çiftçi dernekleri ve Üniversitelerin ortak sponsorluğunda gerçekleşir. Genellikle bu ortak programlar üniversitelerin liderliği ile gerçekleşir.

•  Bazı eğitim programları tamamen üniversiteler tarafından yürütülür.

Tarımın gelişmesi için A.B.D. hükümeti Üniversiteleri nasıl devreye soktu?

Üniversitelerin Ziraat Fakülteleri kanunen çiftçi eğitiminde başrolü oynamak zorundadırlar ve üniversitelerin bu görevi yeterince yerine getirip getirmediği her yıl üniversitelerde görevli yöneticiler tarafından değerlendirilir. A.B.D. de bazı üniversitelerin çiftçi eğitiminde bu şekilde büyük bir rol oynamasının temeli, yüz yılın üzerinde bir zaman önce A.B.D. siyasetçilerinin çıkardığı 3 önemli kanundur.

•  “Morril” kanunu (1872): “Halk” yada “Devlet Üniversiteleri” nin kuruluşu (Land-Grant Üniversitesi” sistemi).

•  “Hatch” kanunu (1881): Tarımsal Araştırma merkezlerinin kuruluşu.

•  “Smith – Lever” kanunu (1917): Üniversitelerin liderliğinde, tarımsal yayım servisinin kuruluşu.

A.B.D. de “Land-Grant” üniversiteleri olarak bilinen üniversitelerin tümü toplumca prestiji olan yerleşmiş üniversitelerdir. Bu üniversitelerin birisi de “Ohio State University” dir. Ohio Üniversitesinin başlangıcı Ziraat Fakültesi ile başlamış ve bugün Amerikan’ın en büyük üniversitelerindendir. Her “Land-Grant” üniversitesinde mutlaka bir Ziraat Fakültesi vardır. Bu “Land-Grant” üniversitelerinin web sitelerine girildiğinde göze çarpan 8-10 ana linklerden birisi “Outreach Education” yada buna benzer bir terimdir. “Outreach”, üniversitelerin kampus dışında kalan halk kitlesine (genellikle tarımla uğraşan kesime) yönelik eğitimle ilgilidir. Bu link, üniversite web sayfasına giren her çiftçiyi üniversite içinde kendisine yardımda bulunabilecek bir eğitim birimine ve bu eğitim biriminde görev yapan, sorulacak soru hakkında bilgi sahibi bir elemana ulaştırır. Örneğin, pestisitlerin sağlığa ve çevreye en zararsız, aynı zamanda etkili bir şekilde uygulanması bir örnektir. Bulunduğumuz Ohio eyaletinde yaşayan bir çiftçi, bu alanda oluşan en yeni gelişmeleri öğrenmek isterse, önce üniversitenin web sayfasına (http://www.osu.edu) girip, “Outreach” link’ini kullandıktan sonra önüne gelen Ziraat Mühendisliği bölümünün web sitesini (http://fabe.osu.edu) seçerek bilgiye ulaşabilir veya Dr. Erdal Özkan ile veya diğer ilgili uzaman kişiler ile ilişki kurabilir.

“Land-Grant”, yani Halk yada Devlet üniversiteleri “Outreach” (kampüs dışındaki kitlenin eğitimi) konusunda kendilerine verilen görev ve sorumluluğa gereken önemi verirler. Örneğin, Ohio State Üniversitesinin “Outreach” ile ilgili web sitesine girince şöyle bir cümle ile karşılaşılır:

“Ohio State Üniversitesi Yayım birimi, Üniversitede geliştirilen bilgi ve buluşları sizin kapınıza getirir. Biz, tarihi “Halk Üniversitelerinin” kuruluş misyonuna hizmet eden, bizim Üniversitemizde yada diğer Üniversitelerde yapılan araştırmaların neticesinde ortaya çıkan bilgileri sizin anlayacağınız dilde size objektif bir şekilde aktarırız. Bunu yaparken gayemiz Ohio Eyaleti vatandaşlarının, temeli ilme dayalı bu bilgileri kullanarak hayatlarını daha iyi bir seviyeye çıkarabilmeleridir”.

Yine aynı şekilde, Ohio State Üniversitesi Ziraat Fakültesi bünyesindeki Hayvancılık Bilimi bölümünün web sitesine (http://ansci.osu.edu) girildiğinde ve “Extension” (tarımsal yayım) link’ine tıklandığında şöyle bir ifade ile karşılaşılır:

”Hayvancılık Bilimleri bölümünde tarımsal yayım programlarını uygulamakla görevlendirilen personel, bölümümüzün ve Üniversitemizin ortak misyonu olan şunu yapmaktan sorumludur:

Bilimsel bir yaklaşımla, hayvancılık konusunda önemli bilgileri halka götürmek için eğitim programları uygulayarak onların yaşamlarını bir üst seviyeye çıkarmak. Bu eğitim programları uygulanırken, her şeyden önce Ohio eyaletinde hayvancılıkla uğraşan üreticiler ve hayvan ürünlerini işleyen endüstri dikkate alınmalıdır”.

Üniversitelerde tarımsal yayım konusunda görevlendirilen öğretim üyeleri bu verilen görevi son derece ciddiye alırlar. Ziraat fakültelerinin bünyesindeki öğretim üyelerinin büyük bir kısmı normal kampüs içinde yaptıkları öğretim ve araştırma ile ilgili faaliyetler yanında, kendi ihtisas dallarında tarımsal yayım alanında çalışmalar yapmakla da görevlendirilir. Örneğin, Ohio State Üniversitesi Ziraat Mühendisliği bölümündeki 20 öğretim üyesinden 18’i ve daha diğer bazı kadrolu çalışan elemanlar tarımsal yayım (“Outreach education” veya “Extension”) konusunda resmi olarak görevlendirilmişlerdir. Bu göreve ayrılacak zaman, ihtisas konusunun özelliği, yeniliği ve halkın o konuda aydınlatılmaya olan ihtiyaçları göz önüne alınarak mesailerini %10 dan %80’e kadarı çıkabilir. Doğal olarak Amerikan üniversitelerinde akademik kadrolara alınmalarda ilanlar bu şekilde verilmektedir. İşe uygun kişi seçimi yapılmaktadır. Bu alanda çalışan araştırmacı düzenli olarak rapor tutar ve yıllık olarak faaliyetlerini bölüme yazılı olarak sunar. Bölüm başkanları sene sonunda her öğretim üyesinin tarımsal yayım konusundaki çalışmalarını değerlendirilirken o öğretim üyesinden tarımsal yayıma ayırması beklenilen bu zaman dilimini göze alır. Daha sonra bu değerlendirme yazılı bir rapor halinde öğretim üyesine verilir ve bir kopyası da öğretim üyesinin dosyasına eklenir. Bu objektif değerlendirme aynı zamanda öğretim üyelerinin maaşlarının artış oranlarında da önemli rol oynar.

Doğal olarak sistem Çiftçi-Tarım bakanlığı ve Üniversite üçgeninde koordineli olarak işlediği için yararlı olmaktadır. Tarımla ilgili fuarlarda üniversitenin ilgili birimleri stantlarını açarak son bilgiyi çiftçiye sunmakta. İlgilenenler ile bağlantı kurulmaktadır.

Üniversitelerin çiftçilerle temasını sağlayan mekanizma nedir?

A.B.D. de her eyalet içinde Türkiye’deki ilçelere tekabül eden yerel yönetim birimleri vardır. Her ilçede o eyaletin Land-Grant üniversitesinin kadrosunda olan tarım uzmanları vardır. Bu uzmanlar genellikle ziraatın bir ana bilim dalında yüksek lisans eğitimi görmüş kimselerdir. Bu uzmanlar, ilçelerindeki çiftçileri temsil eden bir gurubun da katkısıyla, bulundukları ilçelerde yapılacak tarımsal eğitim programlarını saptar, gerekli lojistik çalışmaları yapar ve gerekirse üniversitelerdeki öğretim üyeleri ile temasa geçerek onlardan eğitimde yararlı olacak kaynaklar elde eder. Bu uzmanların maaşlarının üçte biri bulunduğu ilçe, üçte biri A.B.D federal hükümeti, üçte biri de Üniversite tarafından karşılanır. Amerika’da çiftçiler birliği eyalet hükümetine ödedikleri vergilerin karşılığı üniversiteden destek görmeyi bekliyorlar. Hatta çiftçiler birliği üniversiteye alınacak akademik kadrolara dolaylı yollardan tarafta olabilmektedirler. 

Ülkemizde de son yıllarda köylerde istihdam edilmek üzere sözleşmeli ziraat mühendisleri alınmaktadır. Tarım bakanlığı ilçe teşkilatına bağlı mühendislerin uzun ve kısa vadeli iş planı ve koordinasyonunun sağlıklı işleyip işlemediği konusunda elde veri bulunmamaktadır. Doğal olarak bir merkezi tarım politikamız olmadığı için en alt birimlerde bir planlanmanın olması beklenmemektedir. Büyük bir ihtimalle köylülere yerel düzeyde danışmanlık ve bakanlık ile koordinasyon sağlanmaya çalışılıyordur.

Özet ve bazı öneriler:

·  A.B.D. deki tarımsal yayım sistemi üç kuruluşun desteğiyle ayakta durmaktadır: Üniversiteler, federal hükümet, Eyalet ve yerel yerleşim birimleri. İsrail bu anlamda ayrıca önemli tarımsal yayım çalışmaları yürütmektedir.

·  Tarımda çağdaş yaşamı yakalamak bilgiye ulaşmaktan geçer anlayışı ile eldeki kaynaklar iyi değerlendirilirse çiftçi –tarım bakanlığı-üniversite ağı sağlıklı çalışır.

·  A.B.D. bu gerçeği iyi kavramış, bundan 88 yıl önce etkili bir tarımsal yayım sistemi kurmuştur.

·  Tarımsal yayım A.B.D. deki eğitim görmüş çiftçiler için hâlâ gerekli bulunuyorsa, aynı gereksinmenin Türkiye gibi bir tarım ülkesi için de geçerli olduğu bir gerçektir. Türkiyede’ki çiftçilerimizin eğitim seviyesi göz önüne alınırsa, bu gereksinmenin boyutları çok daha büyüktür.

·  Türkiye’nin tarımda Avrupa ülkeleri ile rekabet edebilmesi için, iyi bir tarım politikamız yanında, çok iyi eğitilmiş çiftçilere sahip olmamızın şart olduğu başta politika yapıcıların bilmesi önemli olacaktır.  Bu konuda ulusal bir politikanın ve onun sonucu bir merkez veya bağımsız birimin kurulması yararlı olur.

·  Türkiye’de üreticinin eğitilmesi ve tarımın ilerlemesi yönünde hizmet veren her gurubun birbirleri ile diyalog içinde olması, bu diyalog henüz pek gelişmemişse en kısa zamanda geliştirilmesine çalışılmalıdır.

·  Üreticinin eğitilmesinde rol oynayacak kuruluşların, bu eğitime nasıl katkıda bulunabilecekleri iyi bir şekilde saptanmalıdır. İhtiyaca göre eğitim ve hizmet programları başlatılmalıdır.

·  Olanaklar, bilgi haznesi ve seviyesi ve kadro durumları göz önüne alınarak, hangi kuruluşun bu genel eğitim kapsamında hangi faaliyetlerde öncülük yapmasının daha uygun olacağı açık ve seçik olarak belirlenmeli, her kuruluş üzerine düşen görevi en iyi şekilde yapmaya çalışmalıdır.

·  Üniversiteler eğitim vermek için kurulmuştur, eğitimin nasıl yapılması konusunda deneyimlidirler. Bu deneyimden çiftçi eğitiminde de faydalanılmalı, üniversitelere bu görev verilmeli, üniversiteler de bu görevi severek kabul etmelidir.

·  Türkiye’de şu anda ABD nin elinde olmayan bazı olanaklar vardır. Çiftçi eğitimi Türkiye’de etkili bir şekilde yapılabilir. Tamamen ticari mahiyette olan Amerikan radyo ve televizyonlarında tarımla ilgili konulara ya hiç yer verilmez, yada çok kısa değinilir. Ancak Türkiye’de çok sık kamu ve özel iletişim kanalları bilgi sunabilmektedirler.  İletişim teknikleri mümkün olduğunca koordineli olarak kamu yararına kullanılmalıdır. Bu anlamda TRT-3 yayınlanan “Bu Toprağın Sesi”, TRT-GAP Program ve ilgili radyo programlarından çok daha iyi faydalanılabilir.

· 

Endüstrileşmiş ülkeler arasında en başta gelen bir Amerika, genel ekonomisine katkısı nispeten az olmasına rağmen, tarımla uğraşan kesimin en iyi bir şekilde eğitilmesi için elinden gelen bütün olanakları iyi kullanmaktadır. Türkiye’de de bu anlamda bir girişimin başlatılması ve çiftçi eğitimi konusuna daha ileri boyuta çalışmalar yapılmalı. Mevcut hali ile Türkiye tarımın genel durumu, sorunları ve çıkış yoları ve mevcut hali takip edilen yöntemler iyice gözden geçirilmeli, gerekirse cesur adımlar atılarak köklü değişiklikler yapılmalıdır. Bir zamanlar kendi kendine yetebilen 7 ülkeden biri olarak bilinen Türkiye bugün tarımsal ürü ithal edebilen bir ülke konumuna gelmiştir. Hepsinden önce bu durumun irdelenmesi ve yeniden üretici konuma geçmek, çiftçisinin üretimden geçindiği ve artı değer elde ettiği bir ülke olmak zorundaysak ek önlem almak gerekir. Bu önlemlerin başında da tarım eğitimi gelmektedir. Ünlü balık yedirmek mi? yoksak balık tutmayı mı öğretmek ifadesinden yola çıkarak tarımla uğraşan eğitimli bir kitle yaratmak zorundayız. Türkiye her şeye rağmen bütün girdi ve çıktıları ile üretim ilişkileri ve sosyal yaşamı ile potansiyel bir tarım ülkesi konumundan yeni yeni saniyeleşmeye doğru açılmaktadır. Ancak halen tarıma dayalı sanayide, katma değer yaratmada halen dışa bağımlılıktan kurtulamamıştır. Bu anlamda Türkiye’nin öz potansiyeli olan tarımda kendisi ile guru duyan bir ülke olması ve bunun gereği olan iyi eğitilmiş bir çiftçi ve üretici potansiyeline sahip olması önemli. Bunun yolu da koordineli bir yayım ve eğitim ile sağlanacaktır. Unutmayalım ki Türkiye’nin Cumhuriyet dönemindeki başarısının arkasında sahip olduğu tarımsal potansiyelinin harekete geçirilmesi vardır. O dönemdeki gelişmelerin tamamına yakını tarımda sağlanmıştır. Ayrıca ülkenin borçları da tarımdan elde edilen gelir ile ödenmiştir. Bugünde eğer Avrupa Birliği ülkeleri tarafından sıradan ve yardıma muhtaç olan bir ülke olarak değil de, kendine yeten ve diğer ulusların tarımsal ihtiyacını karşılayabilen bir ülke olmak daha guru verici olacaktır.

Not: Konu ile ilgili geniş bilgi ve dest için. Prof. Dr. Erdal Özkan ozkan.2@osu.edu adresinden bilgi edinilebilir