Sorun “Nasıl Bir Rektör” Değil, “Nasıl Bir Üniversite İstiyoruz” Sorunudur

Prof. Dr. İbrahim Ortaş

Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr

Mencken, “Bugünün problemleri, dünün çözümlerinden kaynaklanıyor” ifadesini kullanıyor.

Üniversite nasıl bir ortam?

Üniversite ortamı yapısına uygun nasıl yönetilmeli?

Üniversite rektörlüğü, dekanlık ve bölüm başkanlıkları birer eş güdüm birimleri mi? Yoksa kişilerin tek başına yönettikleri birimler mi?

Yönetecek kişi önemli mi? Önemli ise,

Yöneticinin niteliği ne olmalıdır?

Belirli bir reçete ve topoloji var mı?

Yöneticiyi kim belirlemeli?

Seçmenlerin niteliği önemlidir? Profesörler kurulu? Öğrenciler? Yalnızca öğretim üyeleri? Öğretim üyesi öğrenci ve çalışanların katılımı ne denli etkili olur?

Rektörlük yönetimi nasıl oluşmalı?

Senato ve yönetim kurulu nasıl ve kimlerden oluşmalıdır?

Fakülteler ve alt birimlerin akademik ve idari sorumlulukları nasıl dağıtılmalıdır.

Bu bağlamda yasa kadar rektörün bilimsel liyakati, bilimsel ve sosyal doygunluğu, paylaşımcı olması, işi yapabilecek kişilere yönlendirmesi, görüş alışverişinde bulunması önemlimidir?

Diğer yandan rektör ve diğer yöneticilerin bilimsel liyakati ve yönetsel yeteneği ve demokrat olma özeliğine sahip olması önemli midir? 

Bütün bu sorular üniversitelerimin nasıl bir misyona sahip olması ve kimler tarafından nasıl yönetilmesi bakımından önemli sorulardır.

Nasıl bir üniversite istiyoruz?

Neyi istemiyoruz sorusunu sorarsak daha yararlı olur. Yaşadığımız bütün tecrübeler şimdiki yönetim anlayışının yukarıdan aşağı merkezi olarak dikta edilen yapısı ile üniversitelerin doğasına uygun yönetilmediği ve verimsizleştiği görülmektedir. YÖK üniversiteleri kontrol ediyor. Rektör üniversiteyi bütünden tek elden tek başına yetki kullanarak kontrol ederek yönetiyor. Söz konusu modelin işlemediği ve ülkemize özgü bir yapılanmaya gidilmesi bu konuda ciddi bir çalışmanın yapılması önemlidir.

Bu bağlamda 'Nasıl bir üniversite' sorusunu yanıtlamak için evrensel değerlere bakılmalı. Hedef koyabilen, hukuk dışı davranışa geçit vermeyen, demokrasinin egemen olduğu, özerk, şeffaf ve adem-i merkeziyetçi bir yapıda olması arzu edilen durumdur.

Üniversiteler birer devlet dairesinden farklı olarak üniversite öğretim üyelerinin özgür kişilikleri, öğrencilerin dinamik yapısı ve bilimin özel sorunları nedeniyle bilimsel ve idari yetkinliğin en üst düzeyde bütünleştirildiği özerk bir ortam ve yapıda yönetilmesi gerekir.

Özerkliğin olmadığı korku kültürünün hakim olduğu ortamlarda ne yazık ki bilim gelişmemiş, bilim gelişmediği içinde demokrasi o toplumlarda yeşermemiştir. Üniversitelerin yaratığı aklın özgürleşmesi mücadelesi olmadan bilimsel düşünce gücünün gelişmediği bir gerçektir.

Üniversite özerkliği, 1961 Anayasası’nın 120. maddesinde "Üniversiteler, Devletin gözetimi ve denetimi altında, kendileri tarafından seçilen organları eliyle yönetilir" ifadesinde yer almaktadır. İkincisi ise, "Bir Üniversite veya yükseköğretim kuramı üyesinin gerçek olduğuna inandığı bir hususu için de görev yaptığı müessesedeki akademik üstlerinin veya üniversite dışındaki herhangi bir makam veya merciin kendisini görevinden uzaklaştıracağı veya sorumlu tutacağı korkusundan azade olarak söyleyebilmesi, yazabilmesi veya yayımlayabilmesidir."

Rektörün Görevi ve Sorumlulukları

Yakın gelecekte 20 Üniversitenin Rektörleri belirlenecek. Doğal olarak birçok kesim için özelliklede sorunu doğrudan yaşayan üniversiteliler için “kimin rektör olacağı” sorusu elbette çok önemlidir. Rektörün belirlenmesi yöntemi en çok tartışılan konu olmakla birlikte rektörün kim tarafından belirlenmesi daha önemli olmuştur.

Geçmişten beri rektörler, üniversitenin en yetkin, bilimsel ve felsefi düşünme ağırlığı olan, erkini ispatlamış kişiler olarak bilinir. Gelişmiş üniversite rektörlerinin görevi ülkeden ülkeye bazı değişiklikler içermekle beraber daha çok araştırmaları koordine etmek, eğitimin nitelikli ve sağlıklı yürütülmesi yanında genel denetim yapmak şeklindedir. Üniversiteye proje ve para kazandırma ile ilgilenir. Ve üst yönetimlere hesap vermekle yükümlüdür. Rektör daha çok üniversiteye proje, akademik kadro ve mali kaynak bulmakla ilgilenmeli. Üniversitesinin dışarıda temsiline odaklanmalı; öğretim birimlerinin ve üyelerinin özlüklerinin karşılanması ve bilimsel gelişmelerin izlemesinde gözetimci olmalıdır.

Rektörün en büyük görevi, üniversitede bilimin yapılması için üniversite özerkliğini bilim adamlarının özgürlüğünü savunmaktır. Üniversite rektörü güçlü akademik kadrosundan aldığı güçle üniversiteyi ileriye taşıyacak en güçlü kolaylaştırıcıdır.

Rektör Atanmasında Tek Ölçüt Profesör Olmak Yeterli Mi?

Mevcut 2547 sayılı yasada bütün profesörler rektörlük için aday olabildiğine göre tek ölçü profesör olmaktır. Toplumun profesöre yüklediği sorumluluk, iyi eğitilmiş, bilgi birikimi olan ve bilgi ve görgüsü ile aydınlanmış kişi olması yönündedir. Doğal olarak Profesör BİLİM YAPARKEN VE BİLİM YÖNETİRKEN edindiği bilimsel saygınlık ve belirli bir doygunluğa kavuşmuş olması gerekir.

Ölçülü olmak, temel yaşam kurallarını bilmek önemlidir. Ancak efendi olmak, kibar olmak, insanların elini sıkabilmek, erişilebilir olmak, hümanist olmak gibi meziyetler bir bilim insanı ve profesörde doğal olarak olması gereken bir kuraldır. En önemli erdemlilik ise siyasi dünya görüleri ile üniversite görüşlerini yeri geldiğinde ayrı tutabilmeyi başarabilme olgunluğuna ve yetkinliğine sahip olabilmesidir.

İdeal Bir Rektör Adayının Özellikleri Neler Olmalı?

Genelde rektörleri aranan özellikle akademik düşünce anlayışı, bilgi birikimi, üretkenlik, çalışma kültürü, hukuk bilgisi, toplumsal aydınlanmaya katkısı ve estetik duyarlılıklar gibi ölçütler aranır.

Bu ölçütlerin bir kısmı objektif ölçülebilir, bir kısmı da yaşam içinde hissedilir ve sınanır. Ayrıca kültürel alt yapısı, toplumsal konulara duyarlılığı, analitik düşünme kapasitesi yanında, akademik duruşu olan, doğru bildiğini sonuna kadar savunan öğrenciye ve halka güven vermesi bakımından büyük önem taşımaktadır. Akademik anlayışı belirli konulardaki duruşu, bilgi birikimi, toplum ile iletişimi de hissedilir ve yaşamda sınanır. Aksi takdirde toplumun üniversiteye ve bilime olan güveni daha da sarsılacaktır.

Örneğin bir rektörün üniversitedeki öğrencilerin ve öğretim üyelerinin belirli konulardaki eleştirel yaklaşım ve protestolarına tahammülü düzeyi var mı? Her şeyi ben bilirim mi diyor? Yoksa yönetim kurulları, senato ve öğretim üyelerinin görüşüne başvuruyor ve eleştirileri dikkate alıyor mu? Çalışma arkadaşlarını belirlerken objektif ölçüleri var mı?

Yoksa seçimden seçime bilinen klasik “demokratik yapı, iletişime açık, üniversiteyi dünya üniversiteleri arasına alacağız” gibi süslenmiş ve birinci sınıf kuş kâğıdına basılmış slogansı sözlerle öğretim üyelerinden oy isteyen ve seçilip atanan rektörlerin görev süreleri sonunda bilim ve eğitim adına üniversiteyi geriye götürdükleri gibi kendi saygınlıklarını da yitirdikleri görülmüştür.

Rektörün seçimi öncesi üniversiteyi yönetecek adayların nasıl belirleneceği ve ne tür yeteneğe sahip olması gerektiğinin ve bu tür özelliklere haiz kişinin nasıl belirleneceğinin belirlenmesi çok daha önemlidir.

Ülkemizin üniversite üst yönetici belirleme kriterinin olması kadar nasıl yapılacağı da net değildir. Hepsinden önemlisi nitel seçim kadar aday belirleme şeklide önemlidir. Her rektörlük seçimi döneminde aday enflasyonun yaşandığı sık dillendirilir. Benim şahsi önerim kişilerin aday olmasından çok kişinin makama layık görülmesi önemli ve aday bağımsız kişiler tarafından önerilmelidir. Adayların her yönü ile niteliği ağırlıklı olarak bilimsel liyakati ve iletişimi ve yönetsel özelliği mutlaka üniversite bileşenleri tarafından ekseriyetle kabul görülmelidir.

Seçim yalnızca oy vermek olarak algılanmaktadır. Demokrasinin birinci kuralı “hak” ve “eşitlik” kavramıdır. Üniversitelerde, bilimde demokrasiden çok aktif katılım ve bilimsel erk daha birincil olmalıdır. Üniversitelerde seçim oy kullanmanın ötesinde, bilinçli ve denetleyici ve aktif katılımı içermelidir. Bilime, akademisyenliğe, öğrencisine, topluma ve insanlığa katkı sunma amacını taşımayan herhangi bir yönetim anlayışı ve arayışı, anti-demokratiktir.

Sonuç olarak; üniversitelerin üst yönetimlerinin basit birer koordinasyon birimi olduğu, kuruların demokratik olarak işletilebildiği kurumlar herkesi kucaklayacak ve bilimsel çalışmaya daha katkıda bulunacaktır. Kurum kültürü yerine kişinin kuralları hakim kılınırsa, her dönem bir arkadaşımız kendi kurlarını üniversiteye dayatır ve üniversite kişiye göre yönetilmiş olur ki bu üniversitelik bilincine uygun değil ve kabul de edilmez. Üniversitelerin çok acilen nasıl ve hangi özelliklere sahip adaylar tarafından yönetileceklerinin ilkelerinin belirlemesi gerekiyor. Yoksa bir kez daha rektörlük makamı, evrensel ölçekte hiçbir bilimsel sınavdan geçmeden rektörlüğe aday olan kişiler arasından birinin seçilmesi ve atanması ile sonuçlanır. Bugüne kadar yaşadığımız tecrübe, mevcut seçim sisteminin ve atamanın üniversitelere zarar vermiş olduğudur. Rektör adayının bilimsel ve sosyal olarak belirli bir saygınlık görmüş olması, liyakat sahibi olması, demokratik anlayışa sahip paylaşımcılığı önemli, ancak asıl önemlisi ise tüm sürecin bir şahsın yöneticiliğine indirgenmemesidir. Bilimsel nitelikli özerk demokratik kamu üniversitelerinin oluşturulabilmesi ve üniversite bileşenlerinin sürece aktif katılımıdır.

Üniversitelerimizin her şeye rağmen, imkân verildiği taktirde özerk üniversite talebini gündemde tutacağına, üst yönetimlerin seçiminde kişiden çok kurum kültürüne uygun bilimsel liyakat sahibi arkadaşlarımızı kendi içinde belirleyebileceğine inanıyorum.