Yeni Kurulacak olan Üniversite Araştırma Fonu veya Benzeri Oluşum Üzerine Görüşler

Prof. İbrahim ORTAŞ

Çukurova Üniversitesi, 

· En alt birimden en üst örgütüne kadar Üniversitelerin ve ülkenin bilim politikasının olmalı ve bu çerçevesinde projeler yapılmalı,

· Projeler mutlaka proje asistanlığı sistemi tarafından desteklenmeli,

· Doktora sonrası Post-doktora sistemi benimsenmeli

·Araştırıcının projelerindeki paraları ortak hesapta (havuzda) toplanmalı

·Her araştırıcıya bir banka hesabı açılmalı ve belirli bir düzeye kadar projenin ihtiyaçlarını doğrudan bankanın bankamatik hesabından yapabilmeli

·Her birimde araştırmaları ve harcamaları denetleyen bir birim kurulmalıdır.

Üniversitelerin araştırma fonlarının kapatılması ve yerine adı fon olmayan bir oluşunun şekillendiği veya şekilleneceği yeni dönemde konunun tartışılması ve bugüne kadar fonların işlevi ve aksaklıkların yeni uygulamada giderilmesi konusundaki görüşlerin tartışılması gerekir. Yeni oluşum son halini almadan araştırıcıların görüşlerinin alınması ve tartışılarak olgunlaştırılması gerekmektedir.

Araştırma fonları üniversitelerin bilimsel faaliyetlerinin yürütülmesinde maddi destek sağlayan önemli birimlerindendirler. Araştırma fonundan maddi destek sağlanması genellikle bir proje desteği şeklinde olmaktadır. Münferit, yüksek lisans ve doktora tez projeleri yanında altyapı projeleri şeklinde destek sağlanmaktadır. Araştırma fonlarının işleyişi istenilen şekilde olmadı, fakat, yinede araştırıcıların bir çok ihtiyaçlarının karşılanmasında önemli derecede yardımı olmuştur. Bu yönüyle üniversitelerin araştırmalara destek sağlayan bir biriminin gelişmiş bilim yapan ülkelerin kine benzer şekilde yeniden oluşturulması bir zorunluluk. 

Araştırma biriminin ilkeleri net olarak belirlenmemişse ve işleyişi doğru izlenmemişse, beraberinde zincirleme sorunları getirmektedir. Bir üniversitenin bilimsel faaliyetlerinin yürütülmesinde son derce önemli bir fonksiyonu olan Araştırma birimi üç önemli unsur üzerinde şekillenmelidir. Bunlar; 1. En alt birimden (Ana bilim dalı) en üst örgütlenmeye (Üniversiteye) kadar net belirlenmiş bilim politikasının belirlenmesi 2. Proje değerlendirme ilkeleri bilim politikasına göre netleştirilmeli, 3. Harcamaların nasıl yapılacağı konusundaki net ve uygulanabilirlik ilkelerdir.

 Bilim politikası belirlenirken aynı zamanda 1. Hangi alanlara proje verilmesi gerekir, 2. Proje değerlendirme nasıl ve kimlere yaptırılacaktır.3. Proje bütçesi nasıl ve hangi ilkelere göre belirlenecektir, ve 4. Proje asistanlığı ve harcamalardaki kolaylıklar yeniden günün koşullarına göre değerlendirilmeli, benzeri konulara açıklık getirilmesi gerekmektedir.

Proje belirleme ilkeleri bilim politikası olan üniversiteler tarafından sağlıklı bir şekilde yapılır ve ciddi olarak uygulanır. Proje yapma ve izleme ilkeleri net olarak üniversitelerin bilim politikası doğrultusunda belirlenir ise, bilimsel çalışmaların sayısı ve kalitesi artacaktır. Bazı durumlarda projeler kendi kurumu içerisinde objektif ölçütlere göre değerlendirilmelidir. Anabilim dalında yürütülen projelerin asıl sorumlusu proje yöneticisi olmakla beraber, anabilim dalı başkanı da gerekli kolaylıkların sağlanması iş düzeni ve gelişmeleri yakından izlemekle sorumlu olmalı ve sorumluluğu taşımalıdır. 

Üniversite bilim politikası ve değerlendirmenin ilkeleri belirlenirken;

1.Her üniversitenin bulunulduğu coğrafi konumu itibarı ile üstlendiği misyona uygun olarak uzun ve kısa vadede bilim politikasını belirlemelidir. Bunun için üniversitedeki en küçük birim olan anabilim dalları kısa ve uzun vadeli bilimsel hedeflerini net olarak belirlemeli ve bunların uygulanabilirliğini izlemelidir.

2.Proje ilkeleri, birimlerin ve üniversitenin bilim politikasına uygun olarak şekillenmiş ve sorun çözmeye yönelik veya daha önceden çözüldüğü kabul edilen bir sorunu daha ekonomik veya rasyonel bir çözüm getirici nitelikte olup olmadığı dikkate alınarak belirlenmelidir.

3. Desteklenen projeye kesinlikle proje asistanı desteği sağlanmalıdır. Birçok araştırıcı yeterli kalifiye işgücü ve öğrenci bulamadığı için proje yürütmekte zorluk çekmektedir. Bir tür burs görevi gören ve Enstitüler aracılığı ile ana bilim dallarına tahsis edilen yardımcı elaman kadroları ağırlıklı olarak projelere (TÜBİTAK, DPT ve diğer ağırlıklı yurtiçi ve dışı projeler) bağlı olarak tahsis edilmelidir.

4. Yüksek lisans ve doktora tezleri daha kapsamlı desteklenecek şekilde projelendirilmeli. Çok sayıda yetersiz ve kimi nedenlerle, salt zaman kazanmak için yüksek lisans ve doktoraya kayıt yapan öğrenci yerine daha az ve nitelikli öğrenciye olanak sağlanmalıdır. Alınan öğrencilerin projelerinin değerlendirilmesi ve tamamına yakının asistanlık olanağının sağlanması gereklidir. Bu şekilde araştırma için ayrılan kaynaklar hem daha iyi kullanılmış, hem de çok ciddi boyutta ki iş gücü imkanı kısmen de olsa yaratılmış olacaktır. Yüksek Lisans öğrencilerinin alımında yöneticiliğinde öğretim üyesinin ek ders vs, kaygısı olmaksızın tamamen bilimsel bakış açısı, projesi ve üniversite politikasına uygun eğitim ve öğretim kazandırılması ilkesi dikkate alınmalıdır. 

5.Alt yapı projeleri mutlaka desteklenmeli, özellikle doktorasını bitirmiş Yard. Doç ve Doçentlere kendilerini ispatlama ve bağımsız çalışabilme şansı tanınarak kendi laboratuvarlarını oluşturma şansı tanınmalıdır. Bu konuda yurtdışından dönen bir çok yetenekli araştırıcı yeterli destek görmediği için istenilen şekilde verimli olamamaktadır. Ayrıca, pahalı ve ortak kullanımı yaygın olan aletler için de yönetimi ve kulanım ilkeleri iyi belirlenmiş bir merkezi laboratuvarın oluşturulmalı ve bu çerçevede değerlendirilmelidir.

6. Doktorasını tamamlamış ve başka bir kuruma veya kendi kurumuna yerleşmiş araştırmacılar için üniversitedeki bir danışman yardımı ile post-doktora imkanı sağlanmalı ve yetişmiş araştırıcılardan üniversitenin bilimsel anlamda yaralanması sağlanmalıdır. Batılı anlamda doktorasını tamamlamış bir çok araştırıcı üniversite ile ilişkisi kesilmeden veya memuriyetten atılmadan kendine bir alan bulana kadar bir şekilde üniversitede araştırmalara devam edebilir.

7. Projeler mutlaka kurum dışından konunun uzmanlarına incelettirilmelidir. TÜBİTAK bu konuda her türlü projeyi değerlendirmede öncü olabilir.

Proje Bütçelerinin Harcama İlkeleri

Yukarıdaki yapısal sorunların yansıra bilim yapmanın önünde makro sorunların yanında bazı küçük detaylar araştırmacının hareket alanını kısıtlamaktadır. Bu bağlamda bilim yapmanın önündeki engeller başlığı altında düşüncelerimi ve çözüm önerilerimi anlatmaya çalışacağım. Bunların başında gelen konu Araştırma Fonlarının işlevi ve harcama şekillerinin düzenlenmesidir. Daha önce bu sütunlarda Türkiye’de bilim yapacak araştırıcıların olduğunu ve kaynak da bulabildiklerini söylemiştim. Fakat kaynakların kullanımı konusunda ise istenildiği gibi olmadığı pratik hayatta görülmeye başlanmıştır. Varolan durumda araştırma projelerindeki paralar verilen kurum tarafından denetlendiği için her projenin harcaması için kurumun ve kuruluşun öngördüğü şekilde daha önce projede kullanılmak üzere önerdiğiniz malzemeyi veya aleti daha önceden talep etmek üzere ihale usulüne göre veya avans alınarak yapılmaktadır. Yapı doğrudur ve yöneticiler de bu konuda yasanın ön gördüğü şekilde gereğini yapmaktadırlar. Fakat en küçük bir malzemenin alınması için gerekli iznin alınması bazen bir kaç aydan önce tamamlanamamaktadır.

Ayrıca bazen daha ucuza alabileceğiniz bir malzeme ihale zorlukları, peşin ödemenin zamanında yapılamaması nedeniyle çok daha pahalıya alınmaktadır. Kimi zaman ise bir işi kurumun anlaşmalı olduğu işletmeye yaptırma zorunluluğu nedeniyle para ve zaman kayıpları meydana gelmektedir. Bazen çok kısa sürede sağlanmasını istediğiniz bir malzemeyi bulamadığınız için günlerce alımı için izin beklemek zorundasınız. Özellikle uygulamalı bilimlerde laboratuvarlarda var olan ekipmanların arızaların giderilmesi ve bakımı, herhangi yeni bir düzenleme için yapmak istediğiniz harcamalar son derece zor ve bazen yöneticiler ile araştırmacılar arasında projede önerisinde talep edilmediği için haklı olarak tartışma konusu olmaktadır.

Çoğunlukla araştırma malzemeleri yurtdışından sağlandığı için dolara bağlı olarak satılmakta ve dolardaki ani yükselişler, gerçek anlamda proje bütçesini küçülttüğü için araştırma yürütülemez duruma gelmektedir.

Katma bütçeden birimlere pek bir yardım yapılmadığı için bu tür sorunları araştırıcıların kendileri çözmek zorunda kalmaktadırlar. Kendim de son yıllarda yöneticisi olduğum laboratuvar ve Araştırma Alanlarını yönetmenin ne kadar zor olduğunu bilenlerden biri olarak Araştırma Fonlarının veya birimlerinin harcamalarının pratikleştirilmesi gerektiğini ve bu konudaki bürokratik işlemlerin azaltılması gerektiğine ilişkin düşüncelerimi sizlerle paylaşmak isterim. Biraz önce bahsettiğim nedenlerden dolayı çoğu zaman gerekli olan bir çok ihtiyacın karşılanması için izin işlemini beklemeyecek kadar acil olduğu durumlarda kendimiz ödemek zorunda kalmaktayız. Tek tek belki bir kaç milyonluk alış verişlerdir, ancak toplandığı zaman bazen on milyonları aşmaktadır bu da benim gibi 580 milyon maaşı dışında hiç bir geliri olmayan bir araştırmacı için zor olmaktadır. Örneğin mikroskop ile çalışıyorsanız aniden ampul gereksiniminiz olduğu zaman bir ay ampul temini için izin bekleyemezsiniz. Veya kullandığınız herhangi bir demirbaşın küçük bir arızasının onarımı için günlerce izin beklemeye kalkarsanız, başlamış olan araştırmanızın düzeni bozulacaktır ya da seyri yavaşlayacaktır. Bu ve benzeri problemlerin bir yolunu bulup gidermek araştırıcıya düşmektedir. 

Bazen yürütücüsü olduğunuz birden fazla proje olmakta her birinde bir miktar para bulunmakta ve her biri ile tek başına bir alım yapamayabilmektesiniz. Fakat kaynaklar birleştirilmiş olsa gereksinim duyulan malzeme alınmış olabilir. Böyle durumlarda projede kalan küçük miktardaki paranın tüketilmesi için gereksinimin üzerinden alımlar yapılmaktadır. 

Bu ve benzeri problemlerin ortadan kaldırılması için üniversitelerin veya araştırma kurumlarının yeniden şekillendirilerek;

1. Araştırıcının değişik projelerden sağladığı kaynaklar bir tek ortak hesapta (havuzda) toplanmalı

2.   Araştırmacıya belirli bir bankadan bir hesap numarası açılmalı (bankamatik kartı verilmeli) ve hesap kişiye değil kurum adına açılmalıdır.

3.   Belirli bir limite kadarki harcamalar bu hesaptan harcanmalı, diğerleri yine daha önceden olduğu gibi belirli bir izne tabi olarak yapılmalı.

4.   Her fakültede veya birimde yalnızca araştırma harcaması faaliyetlerini izlemek üzere bir eleman görevlendirilmeli ve zaman- zaman harcamalar izlenmelidir.

Ayrıca araştırıcıların bir diğer sorunu da kısa süreli iş gücü gereksiniminin sağlanmasıdır. Laboratuvar ve arazi çalışmalarında iş gücüne gereksinim duyulduğu iş gücü için saatlik, yarım gün ve aralıklarla kişi çalıştırmada proje yöneticisine esneklik kazandırılmalıdır. Batı üniversitelerinin tamamında laboratuvardaki yıkanacak her türlü iş gücü gereksinimi saatlik iş gücü ile çalışan öğrenciler tarafından sağlanmaktadır. Bu ve benzeri durumlarda araştırıcı saat karşılığı, proje yöneticisi ve ilgili ana bilim dalı başkanı ve projenin mali durumunu işleyen sekreterin bilgisi dahilinde çok kolaylıkla sağlanabilir.

Bu yaklaşımların sağlanması ile araştırıcıların önündeki ayak bağları kaldırılmış olacaktır. Çoğu zaman aniden gereksinim duyulan malzeme zamanında sağlandığı için araştırmaya ara verilmemiş olacaktır. Ayrıca kaynakların dağınıklığından dolayı alınamayan malzemeler alınabilir duruma gelecek. Araştırıcı havuzdaki duruma göre araştırma faaliyetlerini yönlendirir. Bu şekilde fon üzerindeki bir takım bürokratik yükler ortadan kalkacak ve insan unsurundan kaynaklanabilecek şikayetler kısmen de olsa önlenmiş olacaktır. Sisteme kimin ne harcadığı nasıl kontrol edilecektir?. Bilindiği gibi artık her malın üzerinde bir seri numarası ve bar kodu vardır. Ve alış verişlere artık her iş yeri yazar kasa uygulamaktadır. Buralarda yapılacak bir harcama neyin alındığını otomatik olarak ortaya koyacaktır. Bankamatiğin kullanılacağı yerdeki çıktılar harcamanın nerede ve ne amaçla yapıldığının bir göstergesi olacaktır. Bu nedenle çağımızdaki iletişim araçları ve donanımlarla bu ve benzeri harcamaları izlemek kolaylaşacaktır. Gerekirse bu harcamalar projeyi destekleyen kuruluşa yine elektronik ortamla transfer edilebilmektedir. Böylece hem projenin aksatılmadan yürütülmesi sağlanacak hem de harcamanın kaynağı ve zamanı daha sağlıklı olarak izlenebilecektir.

Harcamalar konusunda geçmişte olduğu gibi gelecekte de, her zaman kaygılar olacaktır. Fakat insanlara güvenmek zorundayız. Dünyanın her yerinde bir takım kişiler araştırma için aldıkları paraları bazen başka amaçlar için kullanmışlardır. Dün olduğu gibi yarında bu ve benzeri kişiler olacaktır. Fakat bu oran genel ile kıyaslandığında küçük bir azınlıktır. Bazıları böyle yapıyor diye araştırma yapmak isteyen insanların önünü kesemeyiz. Her olayda olduğu gibi projeler hazırlandığı dönemde belirlenmiş ilkelere göre hazırlanmasına rağmen, iş gerçek yaşama geçince insan unsuru denilen, adamsendecilik, kayırma ve hatırı sayılır beyefendinin ricası gibi bildik nedenlerle ilkeler sulandırılmaktadır.

Artık herkes tarafından kabul gören bir gerçek var ki o da üniversitelerin kalite ölçülerinde temel olarak kabul edilen yayın sayısı ile üniversitelerin bütçeleri, araştırma fonlarına aktardıkları kaynaklar ve nitelikli insan kaynağı arasında doğrudan bir ilişki bulunmaktadır. Kanımca nitelikli insan unsuru bilimsel aktivitelerin yürütülmesinde yayın yapmada ve toplumsal sorumluluklarda bütün olayların başında gelmektedir. Hepimiz biliyoruz ki her tür problemin altında bir insan kalitesi faktörü bulunmaktadır. Ne yazık ki büyük çoğunluğumuz hep şikayet ederiz, fakat kendimiz kuralları bozarız. Biraz açıklık, biraz beyin fırtınası ve birazda eleştiriye açık olursak insan unsurundan kaynaklanan yanlışlar oto kontrolle düzeltilebilir.

Kısaca özetleyecek olursak, ülkemizde bilim yapmanın önündeki engellerden araştırma fonları veya birimleri ile ilgili olanların başında biri, araştırma kurumlarının en alt birimi olan ana bilim dalından tutun da üniversitenin ve ülkenin bilim politikasının olmamasıdır. Bunun mutlaka oluşması ve bilim politikasına göre herkesin bilimsel aktiviteler içerisinde olması ve proje yapması gerekir. İkincisi araştırmacıların gereksinim duyduğu acil harcamalar ve diğer gereksinimler için projelerde kullanmak için sağladığı parasal desteği kullanmada bir takım yeni önlemlere gereksinim bulunmaktadır. Bu vesileyle konunun proje veren ve alan kurumlar yanında bilim adamlarınca tartışılması yaralı olacaktır.