Makalelerde Yapılan İstatistiksel Yanlışlar ve Araştırma Üniversitesi Olma Yolunda Uygulamalı İstatistik Merkezinin Önemi

Prof. Dr. İbrahim Ortaş, iortas@cu.edu.tr

29 Mart 2018 tarihinde Üniversitemizde bir dönem değişik görevlerde bulunan emekli öğretim üyesi Prof. Dr. Yüksel Bek hocamız “İstatistik Analizlerde Yapılabilecek Hatalar” konusunda son derece verimli ve dinamik bir seminer verdiler. Sayın Prof. Bek mezuniyeti Toprak Bilimi, sonra istatistik doktorası yapmış ve tüm akademik hayatını istatistiğin değişik alanlarında yaptığı araştırmalara ve diğer araştırıcıların yaptığı araştırmalarda istatistiki danışmanlık hizmeti vererek emekli olmuştur. Uzun yıllar Ç.Ü Ziraat Fakültesi Biyometri ve Genetik Anabilim Dalında ve sonrada 19 Mayıs Üniversitesi Tıp Fakültesi Biyoistatistik Anabilim Dalında öğretim üyeliği yaptığı için tarım ve Tıp biliminin pratikte yaşanan birçok konusunda istatistiki birikimi olan bir araştırıcıdır. Yüksel hoca aynı zamanda bilgisayar konusunda da kendini iyi yetiştirmiş bir hocamız ve bir dönem Ç.Ü ve OMÜ Bilgisayar Araştırma ve Uygulama Merkezi müdürlüğü yaptılar. Ben de 1982 yılında Yüksel Beyden istatistik dersi aldım, sonraki yıllarda sağ olsunlar istatistik ve bilgisayarla ilgili sorunlarımıza hep yardımcı oldular.

Prof. Dr. Zeynel Cebeci hoca ile ULAKBİM Türkiye adresli bilimsel dergi veri tabanları gurubunda çalışırken ilgili tarım-orman-su ürünleri-biyoloji alan dergilerin editörlerine bilgi vermek üzere Yüksel Bey’i davet etmiştik. Sağ olsun hocamız o dönemde bilgilerini esirgemediler.

Yıllardan sonra Yüksel hocayı yeniden üniversitemizde görünce bilimsel makalelerde yaşadığımız sorunları konuşma fırsattı doğdu ve böyle bir seminerin verilmesi gündeme geldi. Sağ olsunlar kabul ettiler ve hepimizin arzu ettiği bilimsel makalelerde karşılaşılan istatistiki sorunlar ve hatalar konulu semineri verdiler.

Sayın Bek hoca seminerinde temel istatistik bilgisi, amaca uygun istatistiksel yöntem seçimi ve yapılan yanlışlardan sonra, araştırmaya başlamadan önce istatistikçi ile başlangıçta projenin tartışılarak modelin ve hipotezin denemeye başlamadan belirlenmesi gerektiğini anlatılar. Sonrada dergilerde yayınlanan makaleler üzerinden yapılan istatistiksel hataları ve bunlardan sakınmak için önerilerini açıkladılar.

İstatistik bilimi son yıllarda bilgisayar bilimlerindeki gelişmelere paralel olarak ileri düzeyde karmaşık sorunların anlaşılmasına ve çözümüne katkıda bulunmaktadır. Bizler gibi uygulamalı alanlarda çoklu değişkenli problemlerinin çözümüne yönelik, yapısal ilişkiler, çoklu karşılaştırmalar, meta analiz yöntemleri ve benzeri konuların bütünlüklü anlaşılmasına önemli katkılarda bulunmaktadır. Günümüzde meta analizi yöntemine başvurarak bilimsel bilginin genelleştirilmiş olarak anlaşılmasına büyük katkı sunmaktadır. Ayrıca bu tür araştırma yaklaşımlarına yönelik yapılan bilgisayar programlarının kullanılasıda ayrıca önemlidir. Ancak ne yazık ki istatistik gibi verilerin analizlerine dayalı deniz-derya bir alandaki yeni teknikler ve istatistiksel bilgisayar programları konusundaki son gelişmeleri yayınlarda görüyoruz. Ancak tam olarak yeni yöntemlerin anlaşılması ve programların uygulamasında önemli sorunlar yaşıyoruz.

Öğrencileri Araştırma Metotları Konusundaki Bilgisi Yetersiz

Gerek kendi araştırmalarımda ve gerekse hakemlik yaptığım dergilerde karşılaştığımız ciddi sorunların başında araştırma yönteminin iyi oluşturulmaması ve sonuçların amaca uygun yorumlanamaması olduğu görülüyor. Birçok makale ve tezde karşılaştığımız istatistik ve ölçme tekniklerinin genelde zayıf kaldığı görülüyor. Verileri genelde çok önemsiyoruz ve verilerin anlamlılığını ancak istatistiksel teknikler ile anlaşılır kılabiliriz. Sayın Yüksel Bek hocanın da belirttiği gibi rakamlar âleminin yargı sistemi olan istatistikle ancak verilerin düzenlenmesi ve anlamlandırılması ile mümkün olabilmektedir. Ayrıca verilerin sunulmasında da ciddi sorunlar yaşanıyor. Neyin tablo neyin grafik olarak sunulmasından tutunda basit istatistik testlerine kadar yetersizlikler olduğunu görüyoruz. Bilimsel Araştırma Metotları ve yayın Etiği dersine gelen lisansüstü öğrencelerin birçok temel konuda beklenenden de yetersiz olduğu görülüyor. Açıkçası herhangi bir çalışmayı bilimsel yapan delil olma kalitesini yükselten araştırmada kullanılan yöntem, teknik ve istatistiktir. Bu bağlamda Sayın Yüksek Bek hocanın seminerinde verdiği mesajlarını çok önemsedim.

Yüksel hocanın sunduğu seminere katılan birkaç arkadaş ile seminer sonrası yapılan değerlendirmede seminer konusunun son derece önemli olduğu ve konunun sistematik olarak işlenmesi veya öğretilmesinin önemi ortaya çıktı. Günümüzde teknolojinin de yarımı ile daha çok ölçümler yaparak daha çok veriye sahibiz. Ancak verilerin anlaşılması için değişik analiz teknikleri kullanılarak işlenmesi zorunludur. Bunun için üniversite ortamında daha çok istatistik ve veri analizi derslerine ve kurslara ihtiyaç duyulmaktadır. Doğal olarak istatistiğin tümünü bilmek zorunda değiliz, ancak makalelerdeki istatistiki verileri okuyup, değerlendirecek ve ihtiyacımız olan istatistiksel modelleri ve programları çalıştıracak kadar bilgimizin olması gerekiyor. İlerisi için de konuyu bilen istatistikçiler ile konuşarak ve yardımlarını alarak sorunlarımızı çözüme kavuşturabiliriz.

Araştırma ve İstatistik Danışmanlığı

Bu arada üniversiteli araştırıcıların en çok gereksinim duyduğu bir diğer alan da araştırmaların planlanması ve elde edilen sonuçlarının analiz edilmesinde yardımcı olacak bir “Uygulamalı İstatistik Danışmanlık Merkezinin” kurulması konusudur. Doğal olarak liyakat sahibi, konuyu iyi bilen, aktif olarak görev yapacak araştırıcı ve uzmanların belirlenmesi ayrıca önemlidir. Bu bağlamda dünyanın birçok ülkesinde gördüğümüz üniversitelerde uygulamalı istatistiksel bilimlerinin ülkemizde de olması önemli. Üniversitemizde de “Uygulamalı İstatistik Merkezi” üç yıl kadar önce resmen kuruldu ancak araştırıcılara hizmet verme faaliyete henüz geçilmedi.

Birçoğumuz açıkçası istatistiğe ancak araştırma bittikten sonra başvuruyoruz veya makalemiz istatistiksel eleştiri aldığı zaman zorunlu olarak istatistikçiye başvuruyoruz. Batıdaki bütün üniversitelerde olan böyle merkezlerin üniversitemizde olması bilimsel yayınların kalitesinin ve sayısının yükselmesine büyük katkıda bulunacaktır. Eminim ki birçok araştırıcı verilerini iyi yönetemediği için yabancı dergilerde yayınlamaya cesaret edememektedir. İyi bir organizasyon ile bilgisi ve birikimi olan emekli hocalarımızdan yaralanarak ihtiyaç duyulan alanlara katkı sağlanabilir.

Genelde Tezlerde Ciddi İstatistiksel Hatalar Görülüyor

Her ne kadar basit varyans analizleri ile lisansüstü tezleri yönetsek de tezlerde ciddi hataların yapıldığı sık sık uzmanlar tarafından fark ediliyor. Mersin Üniversitesinden emekli öğretim üyesi Prof. Dr. Adnan Erkuş (2005 CBT dergisi) bu konuda “Parasal ve yönetsel düzenlemeler elbette temel olmakla birlikte, (en azından sosyal bilimler için) onlar kadar önemli olan, üretilen çalışmaların yöntem, istatistik ve ölçme yanlarının zayıf olmasının ise tartışmalarda gözden kaçtığı görülmektedir” diyor. Sayın Erkuş “bu zayıflık, kişisel-psikolojik sorunlarla birleştiğinde durum daha da kötüleşmektedir” diyor.

Sayın Erkuş araştırma ve ölçme konusunda yaptığı çalışmalar çerçevesinde “üç büyük üniversitemizde, üç alanda yapılan tezlerin psikometrik açıdan ele alındığı ve IV. Ulusal Eğitim Bilimleri Kongresi’nde (10-12 Eylül 1997, Eskişehir) sunulan çalışmada 93 yüksek lisans ve doktora tezinin çoğunda karşılaşılan durum” şöyle özetlemektedir:

a)  Veri toplama amacıyla kullanılan uyarlama ya da özgün ölçme araçlarının, gerek uyarlama gerek geliştirilme süreçlerinin çok kötü olduğu; güvenirlik ve geçerliklerinin ya hiç irdelenmediği ya da uygun olmayan yöntemlerle irdelendiği;

b)  Verilere ve denencelere (hypothesis) uygun analizlerin ya yapılmadığı ya da yanlış analizler yapılıp rapor edildiği saptanmıştır. 

Ne yazık ki bu “can alıcı sorunu” ele almak, ülkemiz koşullarında, konunun zorluğu ve çok az sayıda yetişmiş insanımız olmasından dolayı pek çok bilimcimiz ve üniversitemiz bu eksikliklere değinmekten ve sorunun çözümüne yönelik önlem almaktan kaçınmaktadır. Ancak misyonu ve vizyonu olan, belirli bir hedef çıtası belirlemiş ve kalitesinden taviz vermeyen kurumalar bu sorunları kurumsal kültür içinde çözmektedirler. Bunun için doğal olarak başta yüksek lisans ve doktora tezlerine başlamadan önce mutlaka araştırmanın kurgusu, hipotezi ve nelerin ölçülmek istendiği konularının uzman istatistikçi ile konuşarak halletmek gerekir. Tez jürilerinde görev alacak üyelerin mutlaka biraz istatistik okuryazarı olması, değillerse jüride bir istatistikçinin görev alması verilerin doğru analizi ve konunun daha iyi anlaşılması bakımından hayati derecede önem arz etektedir.

Dergilerde yayınlanan makalelerin dil redaksiyonu gibi istatistiki olarak da araştırmanın amaca ve önerilen hipoteze uygun gerçekleşip gerçekleşmediğinin kontrol edilmesi mutlaka bir mekanizma ile sağlanmalıdır. Benzer şekilde bilimsel makalelerin dil yönünden değerlendirilmesi akademisyenlerin daha öz güvenle makale yazmasına ve üniversitenin yayın kapasitesini ve kalitesini artırabilir. Dil düzelteme sorunu ve önerileri ayrı bir konuda işleyebiliriz. 

Bu ve benzeri konuların uygulamaya alınması ve sürülebilmesi bilgisi birikimi olan insan kaynağını gerektirdiği için zor. Ancak araştırma üniversitesi olma yolunda cesur adımlar atmanın zamanı gelmiş ve geçmektedir.

Uygulamalı İstatistik Merkezinin Bir An Önce Çalışmalara Başlaması Önemli

Yeniden uygulamalı istatistik birimin önemine ve bu birimde görevlendirilecek uzman kişilerin belirlenmesi durumunda üniversitemiz araştırma kapasitesi, yayın kalitesi artacağı açıktır. Ayrıca bu danışmanlık merkezinin üniversitenin bilimsel verileri dahil, birçok konuda veri bankası görevini de üstelenecek şekilde çok yönlü donatılmasında yarar vardır. Günümüz veri bankacılığı dönemidir. Bilgi üretim merkezleri olarak üniversiteler gereksinim duyabilecekleri verileri belirli bir sistematiğe göre (FAOSTAT vs.,) tutması ve gerektiğinde kullanıma sunası gerekir. Yukarıda da belirtildiği üzere veriler üzerinde genelleştirmelere gidilecek geniş çaplı araştırmalar yapılabilir. Çukurova üniversitesi uygulamalı istatistik merkezi, bilgi işlem birimi, kütüphane ve dokümantasyon birimleri ile birlikte veri bankası oluşturarak üniversitenin değişik alanlarında araştırma yapan araştırıcıların verilerini de diğer verileri de bünyesinde toplayabilir. Görebildiğim kadarı ile YÖK ve üniversitelerin bu konuda herhangi bir sistematik kaydı yoktur. Örneğin üniversitenin araştırma kapasitesi, ürettiği makale ve diğer verilerini ancak başka kurumlar üzerinden dolaylı olarak ulaşabiliyoruz.  

Araştırma Ve Yayın Kapasitemizi Artırmamız Mümkün

Bilim insanlarının yeni bilgi edinmesi ve araştırma sonuçlarını saygın dergilerde yayınlaması ile üniversitenin uluslararası alandaki gücünü artıracaktır. Çukurova üniversitesinde yıllık olarak (CERN ve benzeri büyük gruplarda yapılan yayınlar çıkarılırsa) ortalama 700-750 arası SCI tarafından taranan dergilerde yayın yapılmaktadır. Dil düzeltmesi (proof reading) istatistiksel değerlendirme ve EndNot gibi programların kullanımı ile kısa sürede yayın sayımız rahatlıkla 1000 üzerine çıkabilir ve yayınlarımızın kalitesi de artabilir. Bu bakımdan, gelişmekte olan birçok ülkede olduğu gibi ülkemizde de üretilen makalelerin çoğu, ciddi dergilerde baştan istatistik ve dil yetersizliği nedeniyle reddediliyor ve sonrada etki faktörü düşük dergilere yayınlanmaya zorlanmaktadır ki bu dergilerin bilimsel olarak hiçbir etkisi yoktur.

 Araştırma üniversitesi olma yolunda potansiyeli olan üniversitemizin gerek mevcut akademik personelinden ve gerekse emekli olmuş kendi alanındaki bilgisi birikimi, yeteneği ve enerjisi olan hoclardan da yararlanılarak üniversitemizin araştırma ve yayın kapasitesi artırılabilir. Araştırıcıların en çok zorlandıkları konu olan makaleler dil yönünde redakte edilmesi, istatistiksel metotlar ve dergilerin yazım kuralarına uygun şekilde yazılması sorunları geliyor. Bu ve benzeri konular bir bütünlük içinde amacı ve hedefleri programları net belirlenmiş bir merkez bünyesinde veya bir Rektör Yardımcılığı koordinasyonunda ele alınması Araştırma Üniversitesi olma isteğini sağlayabilir. Çukurova Üniversitesinin halen bir potansiyeli var ve bu potansiyeli Araştırma Üniversitesi olması konusundaki istek ve talebi ile bütünleştirerek bu sorunu aşabilir.

Tekrar Sayın Prof. Dr. Yüksel Bek hocamıza semineri ve sunusunu sizlerle paylaşmayı uygun görmelerinden dolayı teşekkür ederim.

4 Nisan 2018, Adana