Azizi Sancar Türkiye’de Bilimsel Çalışma Yapsaydı Nobel Ödülü Alır Mıydı?

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ, iortaş@cu.edu.tr

Sayın Sancarın Aldıı Nobel Ödülü Eğitim Siatemimiziz Gözden Geçirmemize Yola Açtı.

2015 yılı Nobel Kimya Ödülü'ne aynı zamanda ABD vatandaşı olan Türk asıllı Prof. Dr. Aziz Sancar ile birlikte ABD’li Paul Modrich ve İsveçli Tomas Lindahl layık görüldü. Türkiye’nin Güneydoğusunda Okfordu olmayan Mardin’in Savur ilçesinde dünyaya gelen Sayın Aziz Sancar hocamızı candan yürekten kutluyorum. Her ne kadar Nobel ödülünü eleştirsek de arkasında büyük güç ilişkileri ve siyasi baskılar olsa da yine de Dünya’mızdaki en önemli bilim ödüllüdür. Ülkemizin uca bir köşesinde okuma yazma bilmeyen bir anne-babanın oğlu olarak eğitim hayatını ilk yıllarını Mardin'de daha sonra eğitim hayatını İstanbul Tıp Fakültesi'ni ve 1977'de Dallas'taki Teksas Üniversitesi'nde doktorasını tamamladıktan sonrada Kuzey Carolina Üniversitesi Tıp Fakültesi Biyokimya ve Biyofizik Bölümü'nde çalışmalarına devam ediyor.

2006 yılında da yazar Orhan Pamuk’un aldığı Nobel Edebiyat Ödülünden sonra Kimya ödülünün Türkiye’de doğmuş Prof. Dr. Aziz Sancar hocamıza verilmesi Türkiye ve Türkiye’nin bilimsel geleceği için çok önemli bir kazanımdır. Umarım bu ödül ülkemiz bilimine de bir istek ve çalışma dinamiği kazanır.

Sayın Sancar ve diğer iki bilim insanı Lindahl ve Modrich ağırlıklı olarak hücrelerin hasar gören DNA'ları nasıl onardığını ve kanser mekanizması ve sağlıklı hücre ile sağlık olmayan hücrelerinin ayır edilmesi alanındaki araştırmaları ile alındığı belirtildi. Sayın Sancar ile ilgili bilgileri CBT dergisinde çalışmaları hakındaki yazılar ve Türkiye kökenli bilim insanlarının yayın sayısı ve “h” faktörü yüksek başarılı bir bilim insanı olarak tanıyorum. Basına yansıyan bilgilerden, kitap okumayı çok sevdiği ve mütevazı bir yaşama sahip olduğu biliniyor. Genelde bu denli başarılı insanların en önemli ortak özelliği geniş bir alanda okuma özelliğine sahip olmaları ve yaşama gösterişten çok gerçekçi ve mütevazı yaklaşım sergilemeleridir. Hocanın ben Nobel ödülü almak için değil, bilimsel merakımı gidermek ve insan sağlığına katkıda bulunmak istiyorum dediğini birkaç yazısında biliyoruz.

Doğduğun Yer Değil, Kendini Geliştirdiğin Ortam Önemlidedir

Sayın Sancar’ın başarısı hepimizi gururlandırdı. Anne- babası okuma yazma bilmeyen ve yoksul bir ortamdan çıkan bir insanın kendi gayretleri ile Nobel ödülü alacak bir düzeye çıkabilmesi birçok yoksul ve yetenekli insanın bilimsel kariyeri için çok önemli bir örnek. Ve eminim Türkiye’de birçok insan ve özellikle de genç araştırıcılara ilham verecektir.

Ancak asıl sorun şu acaba Sayın Sancar Türkiye’nin herhangi bir üniversitesinde bilimsel çalışma yapıyor olsaydı Nobel ödülü alabilir miydi?  Bu sorunun cevabı doğal olarak Sayın Sancar’ın içinde bulunduğu üniversite çalışma ortamı ve üniversite iklimi ile ülkemiz üniversite ikliminin karşılatılması ile anlaşılabilir.

Kuzey Carolina Üniversitesinde bulunmadım ancak Amerika’daki iki önemli üniversitede iki kez uzun süreli araştırma yapmam nedeniyle üniversitelerin çalışma ortamı ve bilim insanlarının sahip olduğu olanakları kestirebiliyorum.  Ohio State Üniversitesinde 2006 yılında Nobel ödülü paylaşılan Hint asıllı Rattan Lal hoca ile 6 ay kadar birlikte çalıştığımda ortamı analiz etme şansım olmuştu.

Her şeyden önce ABD üniversitelerinde Sayın Sancar gibi seçkin bilim insanları her zaman üniversitesi tarafından maddi ve manevi bakımdan desteklenir. Dünyanın bütün ileri üniversiteleri seçkin insanlarını üniversitelerinde tutmak için onlara daha çok olanak sunarlar.  Bilim insanları onure edilir, muhtemelen maaşları ve diğer destekleri biraz daha farklıdır.

Gelişmiş üniversitelerde bilim insanı bir üniversite kabul edilirken üniversite ile olanaklar, maaş ve teknik eleman- öğrenci konusunda anlaşmalar yaparlar. Aziz hocanın üniversitesi ile anlaşması nedir bilmem ancak mutlaka yıllık birkaç teknik elemanı, Yüksek Lisans ve doktora bursu ve ayrıca doktora sonrası bursları vardır. Ayrıca yüksek bütçeli ( 10-20 milyon dolarlık) projeleri doğal olarak vardır.  Mutlaka geniş bir çalışma ekibi ile çalışmalar sürdürülmektedir. Geniş çaplı ve sorun çözmeye yönelik uzun erimli bilimsel çalışmalar için aynı konu üzerinden çok sayıda kişinin araştırma yapması gerekir. Yoksa teori geliştirmek ve genelleştirme yapmak mümkün olmayacaktır. Hocanın üniversite ile anlaşması nedeniyle yöneticisi olduğu laboratuvar alt yapıları en üst düzeyde donatılır ve gereksinim duyulan ekipman ya üniversite yada projelerden satın alınır. Proje işlemleri yazışmalar ve diğer lojisitk işlerin yürümesi için bir veya iki sekretarya ve alt elamanı vardır. Bütün bu kolaylıklar bilim insanın çalışmalarını rahatlıkla yürütmesi için büyük kolaylık sağlamaktadır.  

Bütün bu geniş çaplı çalışma ekibi ve ortamı olmadan bilgi üretilemez ve ödüller de alınamaz. Ülkemiz üniversitelerinin en ciddi sorunu geniş çaplı çalışan grup kurma anlayışının sağlanamaması, bütçe olanaklarının kısıtlı olması, teknik eleman sorunu ve hepsinden önemlisi yetişmiş insan gücü sorunu nedeniyle Türkiye’de bilimsel çalışmalar çok sorunlu yürütülmektedir.

Bilim özgür ortamda gelişir

Her şeyden önce bilim insanının bilimsel özgürlüğü vardır. Bilimsel çalışmaları konusunda üzerlerinde herhangi bir baskı görmezler. Bilim insanı olarak kendi çalışma grubunu oluşturma, kendi bütçelerini yönetme ve organize etme özgürlüğüne sahiptirler. Her yerde olduğu gibi Amerikan üniversitelerinde ve diğer gelişmiş üniversitelerde genelde çoğunlukla bilim insanları çalıştıkları için kendi aralarında bir rekabet var. Bu rekabet bir tür isteklendirme gibidir. Ancak çalışan insan her zaman desteklenir, en azında kötü muamele görmezler. Hangi görüş ve kökenden olursa olsun kişinin işini yapması en önemli ölçü ve değerdir. Küçük ayak oyunları, kıskançlık, çekememezlik gibi küçük insani zaaflar olsa da esası etkilemez.

Gelişmiş Üniversitelerde Bilim Kültürü Esas Olandır.

Sayın Sancar’ın laboratuvarını ve çalışma koşullarını bilmiyorum. Mutlaka orada bulunmuş başka Türk bilim insanı vardır. Benim tanıştığım bu denli başarılı bilim insanları neredeyse haftanın 6- 7 günü çalışırlar. Örneğin bir süre birlikte çalıştığım Nobel ödüllü Prof. Lal, her sabah saat 05.30, 06.00 aralığında bölümde çalışmaya başlar. Zamanlarını çok efektif kullanırlar. Haftada bir grup toplantısı yapılır ve her araştırıcının çalışmaları ve bulguları incelenir. En az böyle gruplarda 20 ve üzerinde araştırıcı çalışır. Çok ciddi bir bilim disiplini ve motivasyonu vardır grup içinde.  

Prof. Lal konuştuğu kişi ve konu ile ilgili kalem ile not alır. Düzenli olarak grup seminerleri yapılır. Hoca yurtdışında olsa bile tele konferans yolu ile katılır ve oradan soru sorar ve müdahalede bulunurdu.

Bu bağlamda yurtdışına giden arkadaşlarımızın bu kültürü öğrenmeleri ve ülkemizde uygulanması önemli. Önerim üniversite yöneticilerimiz, birim başkanlarımızın bu kültüre sahip çıkmaları ve üniversitelerinde uygulamalarıdır.

Gelişmiş üniversitelerde üniversiteler, birimler ve bilim insanlar aralıklarla değerlendirmeden geçtiği için herkes bir şeyler yapmak zorundadır. Üniversite yönetimi değerlendirmeden yeterli geçerliliği sağlayamadığı zaman istediği bütçeyi alamaz. Bütçesi olmayan üniversite daha fazla akademik kadro, öğrenci bursu ve teknik personel alamaz. Onun için her bilim insanı her yıl hesap vermek zorundadır. Onun için Bölüm başkanları ve Enstitü başkanları değerlendirmede zayıf not almamak için zorunlu olarak nitelikli kişileri akademik kadroya almak ve zamanla elimine yolu ile iyileri korumak zorundadır. Bilim insanlarının daha çok araştırma ve yayın yapması için teşvik edilir ve bir şekilde mahalle baskısı uygulanır.

Bilimsel Başarı Bir Bütündür.

Gelişmiş üniversitelerin bir diğer özelliği de çalışma bir bütünlük içinde işlemektedir. Saysın Sancar hoca yalnız değildir. Başta kendi planlaması, yönlendirmesi yanında laboratuvardaki post-dok çalışanları, asistanlar, öğrenciler, birimdeki teknik elemanlar, sekreter ve diğer işleri yapan yarımcı elemanların hepsinin bilinçli ve işini sağlıklı yapması ayrıca önemlidir. Ülkemiz üniversitelerinde yaşanan en ciddi sorunlardan biri üniversitenin iş kapısı olarak görülmesidir. 

Ülkemizde üniversiteler aralıklarla değerlendirmeden geçmediği için kimseden hesap sorulmadığı için böyle bir ortamda kişisel çabalar bir yere kadar zorlar, ondan sonra genel duruma uyulur.

Bugün itibarı ile gelişmiş üniversitelerin çalışma koşulları ile Türkiye üniversitelerinin çalışma koşulları ve işleyişi arasında temel zihniyet ve çalışma disiplini sorunu uçurumları bulunmaktadır. Bizim coğrafyamızda doğmuş, buralarda üniversiteye kadar okumuş çok sayıda sayın Sancar gibi zeki yetenekli insanımız var ancak hiç biri ülkemizde dünya çapında olamıyor. Ancak Sayın Sancar gibi gelişmiş üniversitelerde bulunan çok sayıda değerli insanımızın başarılı çalışmalarını biliyoruz. Muhtemeldir ki ileride Amerika’da yaşayan bir iki Türk bilim insanımız daha Nobel ödülü alabilir.

Ancak ülkemizde bugün özgürce bilim yapma ortamı ve koşulları çok da yoktur. Hatta bir soru da soralım. Acaba Sayın Aziz Sancar Türkiye’ye geleceğim dese kaç üniversitemiz kabul eder? Rahmetli Oktay Sinanoğlu’nun ülkemizin bir üniversitesinde emeklilik sonrası çalışmalarını yaparken ne tür zorluklar çektiğini basına yansıyan bilgilerden biliyoruz. Başarının imrenildiği değil kıskanıldığı bir ülkede bilim insanı rahat edebilir mi?

Nobel’in Kendisi Kadar Yaratacağı Etki Önemli

Sayın Azizi Sancar hocamızı bir kez daha candan kutlayalım. Basına yansıyan bilgilerden ödülünün Türkiye’deki eğitim sistemine borçlu olduğunu ve o dönemde iyi eğitim aldığını belirtmesi önemli. Ancak bu arada hepimize eğitim sistemimizin içinde olduğu durumu çok sade bir dil ile “Savur’da aldığı eğitim ve İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesinde aldığı derslerin kendisini Nobel’e hazırladığını” anlatı. Sayın Sancar’ın “En çok ülkem için sevindim. Türkiye'ye bilim lazım, güç durumdan çıkıp Avrupa düzeyine varılması için bilim gerekli. O yönden katkı sunduğum için de çok sevinçliyim" ifadesi önemli. Sayın Sancar’ın Nobel alması bir anlamda ülkemizde geçmişte verilen ilk-Orta ve üniversite eğitimi ile son yıllarda uygulanan eğitim arasındaki uçurumun ne olduğunu hatırlatması bakımından çok yaralı oldu.  Geçmişte Türkiye'nin eğitim kalitesinin yüksekliği ve bugün ki durumumuz düşünüldüğünde doğal olarak neden cumhuriyetin o eşlikçi eğitim sistemimizden koptuk sorusu akla geliyor. Cumhuriyetin o dönemlerde sağladığı en büyük kazanım, Savur ilçesinin bir köyünde okuyan bir öğrenci ile Şişlinin en iyi okulunda okuyan öğrenci aynı bilgi ve eğitime sahip oluyordu. Bugün bu eşitlikçi eğitim kaybolduğu için eğim kalitesi çok düşük. Üniversiteler aynı keza.

Sayın Sancar En Yüksek Bilim Danışmanlığına Getirilmeli

Sayın Sancar'ın mutlaka danışman olarak alınması, Türkiye üniversiteleri ve bilimi için önerileri doğrultusunda yeniden bir bilim ve üniversite politikası oluşturmalı.

Yıllardır üniversite bilim sorunları üzerine yazılar yazan birçok hocamızın da hem fikir olduğu üzere ülkemizin en ciddi sorunu “bilim kültürü” anlayışının yerleşmemiş olmamasıdır.  Her şeyden önce bilimsel çalışma disiplinimiz yok. Değerlerime yok. Bilim politikası yok. Hiçbir üniversitelerimizin misyonu ve vizyonu ve bu konuda bir değerlendirme ve izleme durumu yok. Üniversiteler özerk değil ve üst yönetimlerin nihai olarak siyasi erkin atamasına bağlı gerçekleşmesi bugün üniversiteleri çalıştıramaz duruma getirmiştir. Sayın Sancar’ın bu konularda önerileri ve katkıları olabilir.

Üniversitelerin artık özek olması ve yönetimlerini belli ölçütler dahilinde kendileri  belirlenmesi, TÜBİTAK, TÜBA, YÖK üyelerinin, rektör ve dekanların bilimsel ölçütlere göre mutlaka siyasetin dışında liyakate dayalı belirlenmesi gerekir. Ayrıca üniversitelerin her 3-5 yılda bir değerlendirmeye alınması ve hesap sorulabilirlik sağlanmalıdır ki bu konuda ticari veya YÖK türü denetleyiciler faydadan çok zarar verir. Denetleme demokratik iç denetim ve alanda en yüksek çalışmayı yapmış kişilerden oluşan resmi bilimsel denetleme organlarınca yapılmalıdır. Esasını yıllık olarak yapılacak demokratik iç denetleme oluşturmalıdır ki bunun için de mevcut tüm kadroların bilimsel bir sınavdan geçirilip öncelikle ayıklanması gerekecektir.

Türkiye’nin bilimsel araştırmaya gerçek anlamda değer vermesi için Sayın Sancar ve diğer değerli bilim insanlarının görüşlerinin alınması, dahası bunların üst denetleyiciler haline getirilmesi gerekmektedir. Üniversite yöneticilerinin sayın Sancar gibi bilim insanlarının tecrübelerinden yararlanması ve nasıl kaliteli eğitim ve araştırma yapacaklarını işlemesi için yeniden üniversite hedeflerini düzenlemeleri gerekir ki mevcut siyasal yakınlıklarla oluşmuş yönetimlerce bunun yapılması mümkün olmayıp öncelikle bilimsel çalışmaları ile öne çıkmış üst yönetimlerin oluşması ön şartı oluşturmaktadır.

Sayın Sancar Eğitim Danışmanı Olarak Görevlendirilmeli ve Onure Edilmelidir

Devlet yetkilileri ve siyasi parti başkanları Sayın Sancar’ı aradığı ve tebrik ettiklerini belirttiler. Umarın ülkemiz Sayın Sancar’ın tecrübesinden yararlanır. Beklenen ülkemiz ve devletimizin yöneticilerinin hocamıza tecrübelerinizden yararlanmak istiyoruz ve bize ne tür katkıda bulunursunuz demektir.  Önerim Sayın Sancar’ın mutlaka Türkiye için söyleyeceği çok şey vardır deyip, ülkemizin eğiti konusundaki en üst düzeyde danışman olarak onure edilmesidir.

Nobel Ödülünün Sancar’a Verilmesi, Bilimin Bir Anlayış, Şevk, Gayret Ve Çalışma Ortamı İle Sağlandığını Bir Kez Daha İspatladı 

Türkiye açısından bu Nobel ödülü önemli bir sinerji yaratmıştır. Türkiye sayın Sancar gibi topraklarından büyümüş birisinin Nobel alabileceğini göstermiş olmanın avantajını doğru okuyup bilimine katkı sunabilir. Artık hepimiz gördük ki annesi babası okuma bilmeyen bir yoksul ailenin çocuğu da kendi gayreti ile en üst düzeyde bilim yapıp Nobel ödülü alabiliyormuş. Bu işin para ve makamdan öteye bir aşk, uzun erimli çalışma ve çaba olduğunu gördük. Uygun ortam da bunun kurumsal şartı. Anladık ki insan faktörü ve isteği ile uygun kurumsallaşma paradan daha önemliymiş.

Bir kez daha anlaşıldı ki eğer insanımıza olanak sunulursa Türkiye’de nitelikli insan çıkar ve ülkemize katkıda bulunur. Yeter ki başarıyı emeği ve yeteneği destekleyelim. Yeniden hocamızı kutluyorum, darısı diğer başarılı bilim insanlarımıza diyelim. Umarım ülkemizdeki üniversiteler de bir gün Nobel ödülü alacak bilim insanlarının yetiştiği çalışma ortamına kavuşur.