Beyin Göçü Gelişmekte Olan Ülkeleri Geliştirmiyor
Beyin Göçü Gelişmekte Olan Ülkeleri Geliştirmiyor
Prof. Dr. İbrahim Ortaş, Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr
Beyin Göçü nedir?
Ülkemizde “beyin göçü” olarak ifade edilen kelimenin İngilizce’si olan “Brain Drain” kelimesinden türetilmiştir. Kavram olarak beyin göçü ilk olarak 1950'li yıllarda Britanya Krallık Bilim Akademisi tarafından ABD ve Kanada'ya göç eden bilim adamlarını tanımlamak amacıyla kullanıldığı söylenir. Ancak tam göç olgusunu karşılamıyor ancak yinede dilimize girdiği şekli ile ve toplumun anladığı dile ile beyin çekimini veya göçünü işleyelim. İyi eğitim almış, belirli bir alanda geniş bilgi sabi yüksek nitelikli kişilerin (beyin takımının) bulunduğu ortamdan daha iyi koşullarda kendini geçekleştirebilme alanına kaymasına “beyin göçü” denilmektedir. Prof. Dr. Muammer KAYA (Osmangazi Üniversitesi), Beyin göçünü şöyle tanımlıyor: iyi eğitim görmüş, kalifiye ve yetenekli işgücünün yetiştiği az gelişmiş/gelişmekte olan bir ülkeden gelişmiş bir ülkeye akışı/göçü. Beyin göçü genelde bilime ve araştırmaya önem veren gelişmiş ülkelerin sınırlı kaynağı olan az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde iyi yetişmiş bilim insanına daha iyi çalışma ortamı ve ücret sunması ile sağlanmaktadır.
Bu bağlamda beyin göçünün genelde az gelişmişlikle özdeşleşmesi anlamına gelmektedir. Daha çok bu işten nemalanan çevrelerin artık "doğduğu yer" değil, "doyduğu yer" önemlidir ifadesi ile beyin göçü kabul edilir ve savunulur duruma getirilmektedir. Doğal olarak insanı yoksulluk sınırında besleyen daha sonrada serbest dünya düzeni diyen güçler rekabete üstün oldukları için gelişmekte olan ülkelerde belli niteliklere sahip işgücünün doğal ortamlarına katarak sürece kendilerince bir haklılık yüklemiş olmaktadırlar.
Bu durumun sürekli olması ile sınırlı yetişmiş insan gücü olan ülkelerde çoğu zaman istenilen oranda birikimli bir bilim insanı potansiyeli oluşmamakta bu durumda söz konusu ülkelerde bilim ve teknolojide gelişememektedir.
Günümüzde başta ABD gibi gelişmiş ülkelerin yetişmiş beyinlere daha yüksek ücret ve daha iyi olanaklar sağlaması ile kendi bilim ortamına büyük çaba sarf etmeden kazandırdıkları ve bunu da bilgi gücüne dönüştürdüğü artık bir gerçektir.
Beyin göçünün gittiği ülkeye kazandırdığı ile geldiği ülkeye kaybettirdiği ülkeler arasında da büyük farklılıklar yaratmaktadır. Bu farklılık zamanla ülkeler arasındaki ilişkileri de değiştirmektedir.
Bu açığı kapatmanın yolu sadece beyin göçünü tersine çevirmek ile mümkün olabilecektir. Ancak açığın kısa sürede kapanması o kadar da kolay olmamaktadır.
Beyin Göçü Silahsız Bir Savaş Alnıdır
Günümüz küresel bir olgu olan beyin göçü, göç vererek mağdur olan ülkelere ile göç alarak gücüne güç katarak farklılaşan ülkeler arasında devam etmektedir. Dünyada devletler arasında çok ön plana çıkmayan, belki de çatışma alanı olarak görülmeyen ancak gerçekten bir cadı kazanı gibi kaynayan en ciddi sorunların başında beyin göçü gelmektedir. Çünkü bugün dünyanın gelişmişliği ile gelişmemişliliğinin tek nesnel gerekçesi bilgiyi üretebilen ve ürettiğini teknolojiye dönüşülebilen ve dönüştüremeyen ülkelerin sahip olduğu potansiyeldir. Bilgi belirli ortamlarda iyi yetişmiş ve bu konuda yeteneği olan kişiler tarafından sağlanmaktadır. Bu bilgiye ve yeteneğe sahip olan toplum veya devletler bugün sahip olmayan ülkelerden farklı oldukların gösterebilmişlerdir. Onun için de beyin göçü denilen ve kendi kalkınması için önemli buldukları kişileri dünyanın öbür ucundan da olsa bulup beyin göçü ile kendi ortamına kazandırabilmektedir. Pekala nedir beyin göçü?
BEYİN GÖÇÜNÜN NEDENLERİ
Beyin göçünün çok nedenleri olduğu bilinmektedir. Çoğunlukla;
1.İşsizlik
2.Daha yüksek bir yaşam standardına kavuşmak arzusu.
3.Eğitime uygun iş bulamamak.
4.Yapılan işin takdir edilmemesi.
5.Kötü çalışma koşulları.
6.Araştırma yapamamak.
7.Siyasal sorunlar (etnik dışlanma, siyasal istikrarsızlık, vb.).
8.Yolsuzluklar.
Ve diğer nedenler
Dünyada Beyin Göçü Hareketliliği ve Küreselleşmenin Yakıtı, Beyin Göçü
Dünyanın özellikle az gelişmiş ülkelerinin en nitelikli kişilerinin gelişmiş ülkelere kayması ile yaratılan ortak akıl bugün ABD’yi dünyanın bir numarası yapmıştır. Bugün çok övünülen küreselleşme anlayışını yaratan yüksek teknolojiye dayalı açık iletişim, bilgi ekonomisi bu beyinlerin sayesinde gerçekleşmiştir. Bu bağlamda beyin göçü katıldığı ülkeye önemli derecede yakıt kazandırmaktadır.
Dünyadaki beyin göçünün önemli kısmının %54’ü kadarının ABD yoğunlaşmasında ekonomik-sosyal fırsatlar açısından en iyi konumda ülke olmasının yanı sıra dünya üniversitelerinin dörtte birine (yaklaşık 4000 yüksek öğretim kurumu ve 50 ana araştırma üniversitesi) sahip olması yanında (Rosovsky, 1996:28) iyi bir barınma maş imkanı ile iyi bir bireysel motivasyon sağlayarak araştırıcıyı bünyesinde tutabilmektedir.
1930’lı yıllarda Almanya’da Hitler döneminde ülkelerinden kaçarak ABD’ye yerleşen dünya çapında bir çok bilim adamı Amerikan bilim kalitesinin ve kalite standartlarının yükselmesine büyük katkıda bulunmuşlardır (Rosovsky, 2003, 13 baskı, 22). Söz konusu bilim adamları hem doğa bilimlerinde hem de sosyal bilimlerde olumlu yönde gelişmeler sağlamışlardır.
Örneğin, 1990-91 yılında bilim ve teknoloji alanlarında doktora sahibi olan Hindistan vatandaşlarının yüzde 79'u, Çin vatandaşlarının ise yüzde 88'i, 1995 yılında hala ABD'de çalışmaktaydılar. Oysa, doktoralı Korelilerin yüzde 11'i, Japonların ise yüzde 15'i 1995 yılında hala ABD'de çalışmaktaydılar. 2000 yılında, yaklaşık 1,500 yüksek nitelikli Hindistanlı ABD'den, ülkesine geri geldi. Ama her yıl bu rakamın 30 kattan fazlası ülkesini terk etmektedir (Hasan Gürek, Ekonomik Büyüme ve Küresel Ekonomi. Ekin kitapevi). ABD’deki laboratuvarların önemli bir kısmı Çinli ve Hintli doktoralı elemanlar tarafından yürütülmektedir.
Elektrik Mühendisliği dergisi 1973 yılında sayı 390’da Ersin TULUNAY'ın yazdığı “beyin çekimi ya da beyin göçü” başlıklı yazıda o döneme ilişkin bazı bilgiler sunmaktadır. Dünyadaki en iyi beyin çekici merkezin ABD’ olduğu bilinmektedir. Daha 1960 yılında Amerikan Hasta hanelerindeki 41 bin doktordan 11 binin yabancı olduğu, 1949-1961 yılları arasında 43 bin bilim adamını bünyesine katabilmiştir. Bu süre zarfında Türkiye’den 500 bilim insanı ABD bilim ortamına geçmiştir. 1990’lı yılların başında Doğu Boku’nun çökmesi, ile son yıllarda Doğu Avrupa ülkeleri beyin göçü veren ülkelerin başında yer almaya başlamıştır. Örneğin, 1995 yılında, Bulgaristan’dan 7.000’den fazla profesör ve araştırmacı göç etmiştir (Stalker,1994:118-121).
Bir anekdot ile yalnızca New Yokt’ta oturan İranlı doktor sayısı bütün İran'daki doktor sayısından daha fazlaymış. Afrika, 1985-90 yılları arasında 60.000 nitelikli uzmanını, Kenya ise 1980’li yıllarda yetiştirdiği doktorlarının %60’nı beyin göçü yolu ile kaybetmiştir.
Örneğin, 1990’da ABD mühendislik doktorası yapanların %62’si yabancı öğrencilerden oluşmaktadır. Bunların %70 gibi büyük bir kısmının eğitimlerini tamamladıktan sonra ülkelerine geri dönmedikleri belirtilmektedir. Çin resmi makamları, 1995 yılında 1979’dan beri yurt dışında olan 220.000 Çili öğrencinin sadece 75.000’nin döndüğünü belirtmektedirler (Stalker, 1994; Mahroum,1999).
ABD’deki Türk-Amerikan bilim adamaları ve Akademisyenleri Birliği (TASSA) 2008 yılının ilk çeyreğinde yaptığı açıklamada ABD’de 15.000 bilim insanın yaşadığını duyurdu. Avrupa’da da bir o kadar bilim insanın olduğu bilinmektedir.
Eğitim Yönünden Türkiye'nin Durumu nedir
Boğaziçi Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Ali Baykal 18/01/2008 tarihli Radikal Gazetesinde yazdığı yazıda, Ülkemizdeki bazı ölçütlere ile ABD’deki ölçütleri karşılaştırmaktadır. Ülkemizde ilkokuldan mezun olan her 1000 öğrenciden ancak 70'i, 10 yıl sonra yükseköğretimi tamamlayabilir. Örgün yükseköğretimde okullaşma oranı yüzde 12 dolayındadır. Bu oran ABD'de yüzde 82'dir. ABD'ye keşke bu konuda benzeyebilsek... Parasal konularda ABD'ye benzeyebilir miyiz? ABD'nin gayrisafi milli hasılası (GSMH) 12.5 trilyon dolar. Kendisinden sonra gelen en zengin altı-yedi ülkeden fazladır. Türkiye en zengin ilk 20 arasına girmesine karşın GSMH'si 363 milyar dolardır. Eğer bir yanlış yapmadıysam ABD'ninkinin 343'te biri... ABD'de kişi başına ulusal gelir 4 bin 1640 dolardır. Türkiye'de 4 bin 950 dolar. Bizimkinin 8.4 katı... Türkiye'nin kişi başına satın alma gücü ABD'ninkinin ancak yüzde 20'sidir. ABD'de nüfusun yüzde 2'si tarımda çalışıyor, 57 milyon ton buğday üretiyor. Türkiye'de nüfusun yüzde 30'u çiftçi: Buğday üretimi 16 milyon ton. ABD'nin sorunu obezite, Türkiye'ninki açlık... ABD'nin sınai üretimi 2.7 trilyon dolar. Türkiye'ninki sadece 87 milyar dolar. Türkiye'de 100 kişiden sadece 5'i bilgisayara erişebiliyor, ABD'de 77 kişi...
Gelişme İçin Alt Yapıdan Daha Önemlisi Niteliği Yüksek İnsan Sermayesi Zorunlu
Bilgi çağının en önemli sermayesi beyin gücü olarak algılanmaktadır. Kullanılarak tükenen değil gelişen tek güç olarak bilgi teknolojisi sanayi çağının da pabucunu dama atarak kendine yeni bir alan oluşturmuştur. Bu bağlamda bir ülke ekonomisinin gelişmesi her ne kadar doğrudan ülkedeki firmaların, rekabet edebilmesi, gelişip büyüyebilmesi, uluslararası piyasalarda söz sahibi olabilmesi, verimliliğini ve kârlılığını arttırabilmesi ve bunun ön koşulu olan fiziki alt yapı ve yatırıma bağlı bile olsa, esas olanın bu sürecin arkasındaki yaratıcı ve dönüştürücü nitelikli iş gücüne bağlı olduğu artık tartışmasız kabul görmektedir. Onun içindir ki gelişmiş ülkeler gibi gelişmiş şirketler de ekonomik açıdan başarılı olabilmenin en önemli ve etkin yolu olarak bünyelerine teknolojinin ve üretimin gerektirdiği nitelikte beceri ve bilgiye sahip işgücüne sahip eleman almak istemektedirler.
Bu bağlamda nitelikli insan gücü kaynaklarına sahip belili firmaların kısa sürede istedikleri yerde başarı sağlayabildikleri görülmektedir. Nitelikli iş gücünün ülkelerin doğrudan eğitim düzeyi ile ilgili olduğu ve yüksek eğitimli nüfus oranı yüksek olan ülkelerin gelişmede öncü oldukları bilinmektendir.
DPT’nin ( DPT, 2001, "Ortaöğretim: Genel eğitim, meslek eğitimi, teknik eğitim": Özel İhtisas Komisyonu Raporu ) verilerine göre OECD ülkeleri içinde 25-64 arası nüfusun aldıkları eğitime göre kişi başı ortalama geliri en düşük OECD ülkesi olan Türkiye'de ilköğretim veya daha altında eğitim almış olanların oranı yüzde 77 iken, bu oran Almanya'da yüzde 16, ABD'de yüzde 14'tür. Buna karşın, yüksek öğrenim sahibi kişilerin oranı Türkiye'de sadece yüzde 8 iken, Almanya'da yüzde 23, ABD'de yüzde 33'tür. Açıkça görüldüğü üzere ülkemizin eğitim düzeyi sınıfındaki ülkeler ile kıyaslandığında halen düşük düzeydedir.
Türkiye'nin Sorunu Bilim politikasının Olmamsı, Buna Bağlı Araştırma Alt Yapısı Gelişmiyor
Ülkemizde bilim, teknoloji ve Ar-Ge’ye verilen önemin yetersizliği DİE verilerine göre şöyledir. On bin kişiye düşen Ar-Ge personeli sayısı ülkemizde 1990 yılında binde 6.7 iken 2000 yılında ancak binde 10.5’e çıkabilmiştir. Bu oran Rusya’da binde 153, Japonya’da binde 136, Almanya’da binde 116 ve AB topluluğunda binde 95’dir. Ar-Ge harcamalarının GSYIH içindeki payı 1990 yılında binde 3.2 iken 2000 yılında ancak binde 6.3’e çıkabilmiştir. Bu oran Japonya’da yüzde 3.04, ABD’de yüzde 2.64, Almanya’da yüzde 2.46 ve AB ülkelerinde yüzde 1.85’tir. 2006 yılı itibarı ile Türkiye kaynaklı yayın sayısı 18.406 milyon kişi başına düşen yayın sayısı ise 252. Türkiye Fen Bilimleri atıf endeksinde taranan dergiler içinde yer alan Türkiye adresli bilimsel yayın ile 20. sırada yer alabilmektedir. Ancak ülkemiz kaynaklı patent için başvuru sayısı ise 2007 yılı rakamları ile 2903 patent başvurusu yapılmıştır (TÜBİTAK, 2007). Bu rakam gelişmiş ülkelerdeki birkaç günlük başvurusuna bile denk düşmeyebiliyor.
TRT tarafından Internet üzerinden 1135 kişi (katılımcıların %75'inin 18-29 yaş grubunda) ile yapılan araştırmada "Beyin Göçü" konulu anketin sonuçları; deneklerin %72'sinin kariyer hayallerini gerçekleştirmek için şansını yurt dışında aramayı düşündüğünü yansıtmıştır. Aynı kitle, %98 gibi yüksek bir oranla, siyaset ve iş çevrelerinin beyin göçü konusuna yeterli duyarlılığı göstermediğini belirtmiş. Beyin göçüne katılanların büyük çoğunluğunun genç ve kendilerine erken dönemde daha kalıcı ve riski az olan bir ortam aradığı belirtiliyor.
İyi Öğrencimizi Beyin Göçüne Kurban Ediyoruz
ÖSS sınav sonuçları ile birlikte yurtdışına kaydırılacak öğrencilerin durumu da yavaş yavaş netleşmeye başlıyor. 1 milyon 700 bin genç üniversite sınavına başvuruyor. Alınacak öğrenci sayısı belli. Aileler haklı olarak çocuğunu okutmak isteyecek ve bunun için elinden gelen bütün çabayı harcıyor. İlkokuldan itibaren özel okullar, dersler ve diğer ek önlemler ile çocuğunun okuması için varını yoğunu veriyor. Ancak plansız programsız eğitim işleyişimiz nedeniyle bugün yüz binlerce çocuk geleceğini bir başka ülkeler arama zorunluluğuna giriyor. Uzun zamandır bu ülkelerin en iyi öğrencilerinin beyin göçüne kurban edildiğini söylüyoruz ancak sonuç her yıl aynı. Her yıl aynı muhabbet. Her şey kontrol altında biz her şeyin en iyisini yaparız, merak etmeyin teranesi!
Necati Doğru 27 Temmuz 2005 tarihli Vatan gazetesindeki köşesinde bu durumu şöyle aktarıyor “Finans bank’ın Yönetim Kurulu Başkanı Hüsnü Özyeğin, yaptırdıkları bir araştırmayı açıkladı. Geliri iyi ailelerden yurtdışında 86 bin öğrenci okuyor. Ancak yüzde l'i en iyi 500'de okuyor. Kalanının gittiği üniversiteler bizimkilerden de kötü... TÜYAP Başkanı Bülent Ünal'ın araştırmasına göre de sadece ABD'de 40 bin Türk üniversiteye gidiyor. Okul parası, yeme-içme-yaşama masrafı ve ebeveynin çocuklarını görmek için yılda iki kez ABD'ye gitme masrafı, toplam 2 milyar dolar gibi büyük bir kaynak Türkiye'den ABD ekonomisine akıyor. Böylece ABD'de okuyan her Türk, 3 ABD'li üniversiteliyi okutmuş oluyor. İktidar bu acı tabloyu ülke lehine çevirecek "devrimci bir değişimin" peşinde olacağına rektörlere kızıyor.” Maalesef ülkemiz eğitim konusunda ciddi bir adım atamadı.
Yapılması gereken eğitimin tekrar milli bir nitelik kazanmasıdır. Bundan başka da yol şimdilik sağlıklı çözüm önerisi olarak görülmüyor.
Başarılı Öğrencilerimizin Çoğunluğu Başka Bir Ülkede Geleceğini Aramak İstiyor
ODTÜ’de okuyan bir yakınım olan gencin gelecek hakkındaki özlemini sordum, cevabı her ODTÜ ve Boğaziçi üniversitesi öğrencisi gibi Amerika bir üniversitede burs teklifi almak. Bildiğiniz gibi ülkemizde ÖSY sınavına giren % 10’u üniversitelere alınır ve bunların da % 1 işe girebilecek nitelikte iş alanlarında yani üniversiteye girebilen ilk % 1. dilime giren gençlerin tamamına yakını girişimci yaratıcılığı yüksek ve kendi başına iş yapma cesareti olan öğrencilerden oluşur. Bu gençlerin de büyük çoğunluğu ODTÜ, Boğaziçi ve İTÜ ve Hacettepe üniversitelerinde ve okulların son sınıflarında Amerikan Üniversiteleri sınıfların en iyilerine burs ve iş imkanları vadi ile her yıl binlerce yaratıcı beyni kendi ülkelerine taşımaktadır. Tabiri caiz ise benim üniversitelerime kimse kusura bakmasın elek altı kişileri kalmaktadır. Tabii birde Araştırma Görevlisinin aldığı 300 Dolarlık maaş ile Amerika 3000 Dolar ile Araştırma Bursu….
Beyin Göçünü Değerlendiren Kazanmıştır.
Bugün Türkiye'nin yetiştirdiği ve 20’li yaşlarındaki en iyi gençlerini hesapsız kitapsız batıya kaçırttırılmaktadır, bu da yine bizim kendi üniversitelerimiz üzerinden yapılabilmektedir. Bir şekilde buna bir de nitelik kazandırmaktadır. Eğer mezunlarınız Amerika’da burs bulabiliyorsa iyi üniversite sınıfına giriyorsunuz demektir. Sizin birinci sınıfa insanınızı siz değerlendiremiyorsunuz, başka ülkeler en ucuz şekilde birkaç bin dolar maaş alıp götürüyor. Sonra da Türkiye yeni uçak alımı için 10 milyar dolar ödüyor, eski uçakların modernizasyonu için İsrail 700 milyon dolar ödüyor. Neden? Çünkü ülkemizin en iyi fizikçileri ABD’de iş bulabilir, ayrıca bu konuda zamanında atılan adımları yok sayıldı veya başkalarının istemlerini dikkate alarak uçak sanayimizi başladığı gibi bitirildi, ve sonrada dışarıya uçak almak için yalvarır durma geldik.
Beyin Göçünü Engellemek Mümkün mü?
Beyin göçünün nedenleri var olduğu sürece göçün var olması kaçınılmazdır. Sorun günülülük eksenine göre geliştiği için isteyen ve olanağı bulan ve bu konuda olanak bulan da rahatlıkla daha iyi yaşam koşullarına kayabilmektedir. Ancak alınacak bazı önemler ile minize edilebilir. Atatürk Üniversitesinden Ahmet Cansız (Son Yıllarda Beyin Göçünün Türk Yüksek Öğretimi Üzerindeki Etkileri) konulu çalışmasında beyin göçünü engellemenin en etkili yolunun ikna etmek ve itici-çekici faktörlerin etkisini azaltmakla sağlanabileceğini belirtiyor. Veya Hintlilerin, Çinlilerin yaptığı gibi beyin göçü beyin gücüne çevirebilir. ABD’nin Silikon Vadisi olarak bilinen teknoloji merkezindeki Hintli profesyoneller tarafından 1987 yılında, ABD’den Hindistan’a yüksek teknoloji transferi amacıyla Internet üzerinde kurulan SIPA (Silikon Valley Indian Professional Association) adlı organizasyon ile kendi ülkelerinin beyin gücü olduğunu göstererek yeni bir süreci başlatmışlardır. Bu tür girişimler beyin göçünden beyin gücüne in en iyi örneklerinden biridir. Beyin göçünün önlemenin yolu temelde ülkenin uzun süreli belim politikası ve ülkelerin geleceğe yönelik vizyon ve misyonunu çizerek ona uygun çabası ile engellenebilir.
Türkiye’nin her alanda eğitim ve bilime dayalı gelişmesi ve muasır medeniyetler seviyesine çıkması için bilim, teknoloji ve bu bağlamda gelişme konusundaki çabası ile beyin göçü sınırlandırılabilir. Klasik bir ifade ile “en önemli yatırım eğitilmiş insana yapılan yatırımdır” ifadesi ile eğitime yatırım yapıp, yetiştirdiği insanlarına sahip çıkıp elindeki iyi insan potansiyelini daha nitel ve teknolojiye dayalı üretime dönüştürmesi hedefine kilitlenmesi önemli olacaktır.
Türkiye'nin bu çerçevede teknoloji kullanarak üretimi artırmak, bundan toplumun bilimden teknolojiden yaralanmasının pratik öneminin gösterilmesi toplumun siyaset ve yönetimleri üzerinde etkili olacaktır.
Türkiye'nin beyin göçünü tersine çevirecek argümanları güçlendirerek daha çok Ar-Ge temelli Araştırma Merkezleri'nin güçlendirilmesi mutlaka sağlanmalıdır.
SONUÇ
Bilgi çağında ülkelerin en büyük sermayesi yetişmiş insan gücü potansiyeldir. Eğitilmiş insan gücünü elinden kaçıran ülkelerin gelişmesi ve çağına ayak uydurması beklenilmemektedir.
Günümüzdeki küresel düzeyde meydana gelen birim zamanda daha çok dolaşım ve iletişim çağının imkanları beyin göçünü hızlandırdığı gibi, beyin göçünü beyin gücüne de dönüştürebilmektedir. Bugünkü nesillerin de daha fazla yabancı dil bilmesi, kolay iletişim kurabilmesi de beyin göçünü hızlandırabilmektedir. Türkiye gibi genç nüfusu fazla olan ancak çok sınırlı miktarda yetiştirdiği nitelikli insanı da koruyacak önlemlerin almasını da beklemek gerekir. Maalesef günümüzde “Sermayenin ve beynin vatanı yoktur, dikkat etmezsek kaçırırız” öz deyişi çok daha anlamlı olmaktadır. Ülkemiz için değer yaratacak kişileri koruyamasak bu kişilerin ülkemize faydasının olmayacağı açıktır.
Kaynakça:
Stalker, P. (1994), The Work Of Strangers: A survey of International Migration, ILO.
Mahroum, S. (1999)., “Highly Skilled Globetrotters:The International Migration of Human Capital”, DSTI/STP/TIP(99).