Beyin Göçü Gelişmekte Olan Ülkeleri Geliştirmiyor Beyin Göçü-3,
Beyin Göçü Gelişmekte Olan Ülkeleri Geliştirmiyor
Beyin Göçü-3,
Prof. Dr. İbrahim Ortaş, Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr
Ülkemizde “beyin göçü” olarak ifade edilen kelimenin İngilizce’si olan “Brain Drain” kelimesinden türetilmiştir. Kavram olarak beyin göçü ilk olarak 1950'li yıllarda Britanya Krallık Bilim Akademisi tarafından ABD ve Kanada'ya göç eden bilim adamlarını tanımlamak amacıyla kullanıldığı söylenir. Ancak tam göç olgusunu karşılamıyor ancak yinede dilimize girdiği şekli ile ve toplumun anladığı dile ile beyin çekimini veya göçünü işleyelim. İyi eğitim almış, belirli bir alanda geniş bilgi sabi yüksek nitelikli kişilerin (beyin takımının) bulunduğu ortamdan daha iyi koşullarda kendini geçekleştirebilme alanına kaymasına “beyin göçü” denilmektedir. Prof. Dr. Muammer KAYA (Osmangazi Üniversitesi), Beyin göçünü şöyle tanımlıyor: iyi eğitim görmüş, kalifiye ve yetenekli işgücünün yetiştiği az gelişmiş/gelişmekte olan bir ülkeden gelişmiş bir ülkeye akışı/göçü. Beyin göçü genelde bilime ve araştırmaya önem veren gelişmiş ülkelerin sınırlı kaynağı olan az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde iyi yetişmiş bilim insanına daha iyi çalışma ortamı ve ücret sunması ile sağlanmaktadır.
Bu bağlamda beyin göçünün genelde az gelişmişlikle özdeşleşmesi anlamına gelmektedir. Daha çok bu işten nemalanan çevrelerin artık "doğduğu yer" değil, "doyduğu yer" önemlidir ifadesi ile beyin göçü kabul edilir ve savunulur duruma getirilmektedir. Doğal olarak insanı yoksulluk sınırında besleyen daha sonrada serbest dünya düzeni diyen güçler rekabete üstün oldukları için gelişmekte olan ülkelerde belli niteliklere sahip işgücünün doğal ortamlarına katarak sürece kendilerince bir haklılık yüklemiş olmaktadırlar.
Bu durumun sürekli olması ile sınırlı yetişmiş insan gücü olan ülkelerde çoğu zaman istenilen oranda birikimli bir bilim insanı potansiyeli oluşmamakta bu durumda söz konusu ülkelerde bilim ve teknolojide gelişememektedir.
Günümüzde başta ABD gibi gelişmiş ülkelerin yetişmiş beyinlere daha yüksek ücret ve daha iyi olanaklar sağlaması ile kendi bilim ortamına büyük çaba sarf etmeden kazandırdıkları ve bunu da bilgi gücüne dönüştürdüğü artık bir gerçektir.
Beyin göçünün gittiği ülkeye kazandırdığı ile geldiği ülkeye kaybettirdiği ülkeler arasında da büyük farklılıklar yaratmaktadır. Bu farklılık zamanla ülkeler arasındaki ilişkileri de değiştirmektedir.
Bu açığı kapatmanın yolu sadece beyin göçünü tersine çevirmek ile mümkün olabilecektir. Ancak açığın kısa sürede kapanması o kadar da kolay olmamaktadır.
Beyin Göçünün Tarihi
Beyin göçünün tarihinin bilimin öneminin anlaşılması ile başladığı bilim tarihi kaynakları ile belirtilmektedir. Bunun en açık örneğinin İstanbul’un fethi ile başlayan süreçte İstanbul’dan ayrılan mühendis ve matematikçilerin İtalya'ya geçmesi ile başlayan Rönesans ve onu izleyen batı aydınlanma devrimi ve bununla bilimsel araştırmaların önünün açılmasıdır.
Tarihte gelişmiş ülkelere derinden bakıldığında çoğunluğunun muhalif bilim insanlarına kucak açan ülkeler oldukları görülmüştür.
Almayandan kaçan bilim insanları bugün ABD’yi ABD yapmışlardır. İsrail , Türkiye iki defa şans yakalamış ancak her defasında şansını iyi değerlendirememiştir.
İran'ın parlak dönemlerinde MS. III yüzyıl Ortalarında Sasani hükümdarı Şahpur’un kurmuş olduğu Cundişahpur, (531-578) yılları arasında hüküm sürmüş olan Nuşirevan (adil) zamanında büyük bir ilim merkezi haline gelmiştir. Bu devirde Bizans’tan ve Bizans’a tabi (Urfa –Edesa gibi) bölgelerden kaçarak sığınan bilginler Cundişpur’un daha da kuvvetlenip şöhret kazanmasına sebep olmuşlardır (Saraç, 1981). Antik tıbbı ve felsefe Yunanca’dan Farisi’ye tercüme ve nakledilmiş; yüz elli yıl kadar sonra da Bağdat Halifelerinin himayelerine aldıkları bilginlerin yetişmesini sağlamışlardır.
20 yy. Dünyada önce gelişmiş ülkelerin ihtiyaç duyduğu doktorlar, mühendisler ve sonra üniversitelerde bilimsel araştırmanın yangınlaşması ve bilim adamlarının alınması ile devam etmiştir.
Dünya beyin göçü alanlar ve verenler olarak ikiye ayrılabilir. Tartışmasız bir milyonun üzerinde tam gün çalışma kapasitesine sahip araştırmacı bulunduran ABD beyin göçü alan ülkelerin başında gelmektedir. ABD’yi, Kanada, Almanya, Fransa, Avustralya, Japonya ve G. Afrika izlemektedir.
Beyin göçü veren ülkeler ise daha çok gelişmekte olan ülkelerdir. En fazla beyin göçünü veren ülkeler ise başta eski sömürge ülkelerinden Hindistan, Çin, Pakistan, İran, Malezya, Mısır, Türkiye, diğer Afrika ve Arap ülkeleri sayılabilir.
Beyin Göçü Silahsız Bir Savaş Alnıdır
Günümüz küresel bir olgu olan beyin göçü, göç vererek mağdur olan ülkelere ile göç alarak gücüne güç katarak farklılaşan ülkeler arasında devam etmektedir. Dünyada devletler arasında çok ön plana çıkmayan, belki de çatışma alanı olarak görülmeyen ancak gerçekten bir cadı kazanı gibi kaynayan en ciddi sorunların başında beyin göçü gelmektedir. Çünkü bugün dünyanın gelişmişliği ile gelişmemişliliğinin tek nesnel gerekçesi bilgiyi üretebilen ve ürettiğini teknolojiye dönüşülebilen ve dönüştüremeyen ülkelerin sahip olduğu potansiyeldir. Bilgi belirli ortamlarda iyi yetişmiş ve bu konuda yeteneği olan kişiler tarafından sağlanmaktadır. Bu bilgiye ve yeteneğe sahip olan toplum veya devletler bugün sahip olmayan ülkelerden farklı oldukların gösterebilmişlerdir. Onun için de beyin göçü denilen ve kendi kalkınması için önemli buldukları kişileri dünyanın öbür ucundan da olsa bulup beyin göçü ile kendi ortamına kazandırabilmektedir. Pekala nedir beyin göçü?
BEYİN GÖÇÜNÜN NEDENLERİ
Beyin göçünün çok nedenleri olduğu bilinmektedir. Çoğunlukla;
1.İşsizlik
2.Daha yüksek bir yaşam standardına kavuşmak arzusu.
3.Eğitime uygun iş bulamamak.
4.Yapılan işin takdir edilmemesi.
5.Kötü çalışma koşulları.
6.Araştırma yapamamak.
7.Siyasal sorunlar (etnik dışlanma, siyasal istikrarsızlık, vb.).
8.Yolsuzluklar.
Ve diğer nedenler
Beyin göçünün temel nedenlerini Prof. Kaya altı ayrı faktöre bağlamaktadır. Şöyle ki;
I)Ekonomik Nedenler
· Düşük ücret politikası varlığı,
· Vergi oranlarının yüksek olması,
· Ekonomik istikrarsızlık varlığı,
· Gelecek endişesi olması.
II) Politik/Siyasal Nedenler
· Etnik köken farklılığı/ayrılığı oluşumu,
· Siyasal istikrarsızlık oluşumu,
· Siyasetin/Kayırmacılığın iş hayatına girip, onu kontrol etmesi.
III) Bilim ve Teknoloji Politikalarındaki Yanlışlıklar
· Ar-Ge’ye önem vermeme,
· Bilim ve teknolojiye değer vermeme,
· Fikir üretiminin ve buluşun para etmemesi ve desteklenmemesi,
· Ar-Ge alt yapı ve teşvik eksikliği,
· Ar-Ge yatırım yardımı ve vergi indirimi azlığı,
IV) Eğitim Sistemindeki Çarpıklıklar
· Kişi başına (142 $) en az eğitim harcaması yapan 5. ülke olmamız,
· Eğitim harcamasında 109 ülke içinde 105. sırada yer almamız,
· Ulusal gelirden eğitime ayrılan pay Dünya ortalaması %5.2 iken bizde %2.2 olması,
· Kalıcı milli eğitim politikası yokluğu,
· Eğitimde fırsat eşitsizliği oluşu.
V) İşsizlik
· Üniversite mezunlarının %70’inin meslekleriyle ilgisiz işlerde çalışması,
· En fazla işsizliğin Üniversite mezunları arasında olması,
· İş bulamama.
VI) Yabancı Dilde Eğitim ve Teknolojideki Gelişmeler
· Yabancı dilde eğitim beyin göçünde katalizör görevi görmesi,
· Yabancı dilde eğitim batıya bedavaya (hibe) insan kaynağı üretmeye yardımcı olması,
· İletişim olanaklarının (bilgisayar, Internet, fax, cep telefonu vs) sağladığı kolaylıklar.
Pisiko-sosyal faktörler de eklenebilir. Örneğin bir mankenin, sporcunun, türkücünün toplumda bilim adamlarından çok daha fazla itibar görmesindeki çarpıklık, göçü etkileyebilir.
Dünyada Beyin Göçü Hareketliliği ve Küreselleşmenin Yakıtı, Beyin Göçü
Dünyanın özellikle az gelişmiş ülkelerinin en nitelikli kişilerinin gelişmiş ülkelere kayması ile yaratılan ortak akıl bugün ABD’yi dünyanın bir numarası yapmıştır. Bugün çok övünülen küreselleşme anlayışını yaratan yüksek teknolojiye dayalı açık iletişim, bilgi ekonomisi bu beyinlerin sayesinde gerçekleşmiştir. Bu bağlamda beyin göçü katıldığı ülkeye önemli derecede yakıt kazandırmaktadır.
Dünyadaki beyin göçünün önemli kısmının %54’ü kadarının ABD yoğunlaşmasında ekonomik-sosyal fırsatlar açısından en iyi konumda ülke olmasının yanı sıra dünya üniversitelerinin dörtte birine (yaklaşık 4000 yüksek öğretim kurumu ve 50 ana araştırma üniversitesi) sahip olması yanında (Rosovsky, 1996:28) iyi bir barınma maş imkanı ile iyi bir bireysel motivasyon sağlayarak araştırıcıyı bünyesinde tutabilmektedir.
Örneğin, 1990-91 yılında bilim ve teknoloji alanlarında doktora sahibi olan Hindistan vatandaşlarının yüzde 79'u, Çin vatandaşlarının ise yüzde 88'i, 1995 yılında hala ABD'de çalışmaktaydılar. Oysa, doktoralı Korelilerin yüzde 11'i, Japonların ise yüzde 15'i 1995 yılında hala ABD'de çalışmaktaydılar. 2000 yılında, yaklaşık 1,500 yüksek nitelikli Hindistanlı ABD'den, ülkesine geri geldi. Ama her yıl bu rakamın 30 kattan fazlası ülkesini terk etmektedir (Hasan Gürek, Ekonomik Büyüme ve Küresel Ekonomi. Ekin kitapevi). ABD’deki laboratuvarların önemli bir kısmı Çinli ve Hintli doktoralı elemanlar tarafından yürütülmektedir.
Elektrik Mühendisliği dergisi 1973 yılında sayı 390’da Ersin TULUNAY'ın yazdığı “beyin çekimi ya da beyin göçü” başlıklı yazıda o döneme ilişkin bazı bilgiler sunmaktadır. Dünyadaki en iyi beyin çekici merkezin ABD’ olduğu bilinmektedir. Daha 1960 yılında Amerikan Hasahanelerindeki 41 bin doktordan 11 binin yabancı olduğu, 1949-1961 yılları arasında 43 bin bilim adamını bünyesine katabilmiştir. Bu süre zarfında Türkiye’den 500 bilim insanı ABD bilim ortamına geçmiştir. 1990’lı yılların başında Doğu Bloku’nun çökmesi, ile son yıllarda Doğu Avrupa ülkeleri beyin göçü veren ülkelerin başında yer almaya başlamıştır. Örneğin, 1995 yılında, Bulgaristan’dan 7.000’den fazla profesör ve araştırmacı göç etmiştir (Stalker,1994:118-121).
Bir anekdot ile yalnızca New Yokt’ta oturan İranlı doktor sayısı bütün İran'daki doktor sayısından daha fazlaymış. Afrika, 1985-90 yılları arasında 60.000 nitelikli uzmanını, Kenya ise 1980’li yıllarda yetiştirdiği doktorlarının %60’nı beyin göçü yolu ile kaybetmiştir.
Örneğin, 1990’da ABD mühendislik doktorası yapanların %62’si yabancı öğrencilerden oluşmaktadır. Bunların %70 gibi büyük bir kısmının eğitimlerini tamamladıktan sonra ülkelerine geri dönmedikleri belirtilmektedir. Çin resmi makamları, 1995 yılında 1979’dan beri yurt dışında olan 220.000 Çili öğrencinin sadece 75.000’nin döndüğünü belirtmektedirler (Stalker, 1994; Mahroum,1999).
Gelişme İçin Alt Yapıdan Daha Önemlisi Niteliği Yüksek İnsan Sermayesi Zorunlu
Bilgi çağının en önemli sermayesi beyin gücü olarak algılanmaktadır. Kullanılarak tükenen değil gelişen tek güç olarak bilgi teknolojisi sanayi çağının da pabucunu dama atarak kendine yeni bir alan oluşturmuştur. Bu bağlamda bir ülke ekonomisinin gelişmesi her ne kadar doğrudan ülkedeki firmaların, rekabet edebilmesi, gelişip büyüyebilmesi, uluslararası piyasalarda söz sahibi olabilmesi, verimliliğini ve kârlılığını arttırabilmesi ve bunun ön koşulu olan fiziki alt yapı ve yatırıma bağlı bile olsa, esas olanın bu sürecin arkasındaki yaratıcı ve dönüştürücü nitelikli iş gücüne bağlı olduğu artık tartışmasız kabul görmektedir. Onun içindir ki gelişmiş ülkeler gibi gelişmiş şirketler de ekonomik açıdan başarılı olabilmenin en önemli ve etkin yolu olarak bünyelerine teknolojinin ve üretimin gerektirdiği nitelikte beceri ve bilgiye sahip işgücüne sahip eleman almak istemektedirler.
Bu bağlamda nitelikli insan gücü kaynaklarına sahip belili firmaların kısa sürede istedikleri yerde başarı sağlayabildikleri görülmektedir. Nitelikli iş gücünün ülkelerin doğrudan eğitim düzeyi ile ilgili olduğu ve yüksek eğitimli nüfus oranı yüksek olan ülkelerin gelişmede öncü oldukları bilinmektendir.
DPT’nin ( DPT, 2001, "Ortaöğretim: Genel eğitim, meslek eğitimi, teknik eğitim": Özel İhtisas Komisyonu Raporu ) verilerine göre OECD ülkeleri içinde 25-64 arası nüfusun aldıkları eğitime göre kişi başı ortalama geliri en düşük OECD ülkesi olan Türkiye'de ilköğretim veya daha altında eğitim almış olanların oranı yüzde 77 iken, bu oran Almanya'da yüzde 16, ABD'de yüzde 14'tür. Buna karşın, yüksek öğrenim sahibi kişilerin oranı Türkiye'de sadece yüzde 8 iken, Almanya'da yüzde 23, ABD'de yüzde 33'tür. Açıkça görüldüğü üzere ülkemizin eğitim düzeyi sınıfındaki ülkeler ile kıyaslandığında halen düşük düzeydedir.
Yurtdışındaki Yüksek Öğrenci Hareketliliğimiz
YÖK’ün hazırladığı bir rapora göre 24 bini Almanya’da, 15 bini ABD’de olmak üzere 50 binden fazla Türk genci yurt dışında eğitim görmektedir. Dünya Bankasına göre yurt dışında yüksek öğretim gören öğrencilerimizin yurt içindekilere göre oranı %3.2’ler civarındadır. Türkiye yurt dışına en çok öğrenci gönderen/okutan ülkeler arasında 11. sırada yer almaktadır. Başta Almanya, ABD, İngiltere, Kanada, Belçika, Avustralya, Fransa ve G. Afrika olmak üzere çok sayıda Türk öğrencinin eğitim amacı ile yurtdışına gittiği bilinmektedir. Hatta son yıllarda Kıbrıs, Azerbaycan, Ukrayna’ya bile lisans veya lisans üstü eğitim için gidildiği bilinmektedir. Türkiye ABD’de en fazla öğrencisi bulunan 9. ülkedir. TÜSİAD’a göre Türk öğrencilerin ABD ekonomisine yılda 824 milyon dolar katkı sağlamaktadır. Öğrencilerimizin başta İngilizce ile eğitim yaptıran ileri ülkelerde lisansüstü eğitim görmesi ve ülkemize geri dönerek katkı sunması önemli. Ancak şu ana adar çoğu devlet parası yurtdışında eğitim görenlerin eğitim gördüğü ülkede kaldığı bilinen bir gerçektir. YÖK envanterinde bu konuda bilgi mevcut bulunmaktadır.
Yurt dışına nitelikli beyin göçünde çoğunlukla eğitim/kariyer amaçlı (Master ve Doktora) gidenlerde geri dönüşü yarıdan az olmakta. Bunların da yaş aralığı 17-35 arasında yoğunlaşmaktadır. En fazla kalma oranı Fen Bilimlerinden Mühendislik (bilgisayar, uçak, elektrik-elektronik, haberleşme, makine, kimya, endüstri, maden, metalürji, biyoteknoloji gibi dallarda), Sağlık Bilimlerinden Tıpta ve daha az oranda Sosyal Bilimlerde olmaktadır. Fen Bilimlerinde Master ve Doktora çalışmasını tamamlayanlar çok rahat araştırma merkezleri ve teknoparklarda yüksek ücretle çalışma imkanı bulabilmektedirler. Tıp ve Sosyal Bilimlerde çoğunlukla Üniversitelerde öğretim elemanı ve doktora sonrası araştırmacı olarak kalıyorlar. Gelişmiş ülkeler bu genç beyinlerin en verimli çağlarını kullanmaktadırlar. Son yıllarda TÜBİTAK tarafından resmi burslu gönderilen 26 kişinin dönmediği bildirilmiştir.
TÜRKİYE’DEN BEYİN GÖÇÜNÜN NEDENLERİ
YÖK raporunda (http://www.yok.gov.tr/duyuru/yok_strateji_kitabi.pdf) belirtilen Yükseköğrenimin Küreselleşmesi alt başlığında dünyadaki öğrenci hareketliliği ve bunun neden sonuç ilişkileri şöyle belirtilmektedir: Küreselleşen dünyada, yükseköğretim de giderek ülkelere özgü bir etkinlik olmaktan çıkarak küresel bir etkinlik haline gelmektedir. Genç nüfus yoğunluğunun yüksek olduğu gelişmekte olan ülkelerden, gelişmiş ülkelere yönelik büyük yükseköğrenim talebi karşısında, gelişmiş ülkelerin yükseköğretim sistemleri, öğrenci hareketliliğine giderek daha açık hale
gelmektedir. Örneğin, OECD ülkelerinde yükseköğrenim gören yabancı öğrencilerin sayısı son 20 yılda iki katına çıkarak 1.6 milyona ulaşmıştır. Bu ülkeler arasında yabancı öğrenci oranı ABD’de % 30, İngiltere de, % 14, Almanya’da % 13, Fransa’da % 9, Avustralya’da % 7 düzeylerindedir. Yabancı öğrencilerin en yoğun olduğu ülkeler Avrupa ülkeleridir. Bu ülkelerde 2001 yılında 831.000 olan yükseköğretime kayıtlı yabancı öğrenci sayısının günümüzde bir milyona yaklaştığı tahmin edilmektedir. Ancak, bu öğrencilerin yaklaşık yarısı, Avrupa Birliği Üyesi ülkelerin “öğrenci hareketliliği” (student mobility) Sokrates/Erasmus programlarından yararlanarak, bir üye ülkeden diğerine giden öğrencilerden oluşmaktadır. ABD’de ise yabancı öğrencilerin yaklaşık % 60’ı Asya, % 15’i Avrupa ülkelerinden gelen öğrencilerden oluşmaktadır. Ülkeleri dışında yükseköğrenim gören öğrencilerin % 43’ü Asya, % 35’i Avrupa, % 12’si Afrika, % 7’si Kuzey Amerika ve % 3’ü Güney Amerika kökenli olduğu belirtilmiştir. Rapordaki değerlendirmede Çin’in, yurtdışına en çok öğrenci gönderen ülke olduğu, bu ülkeyi Kore,Hindistan, Yunanistan ve Japonya izlemektedir.
Ayrıca son yıllarda AB çerçevesinde başlatılan Sokrates ve Erasmus programları çerçevesinde önemli derecede öğrenci değişimi sağlanmaktadır. Bu değişimin çok fazla beyin göçüne etki etmediği, asıl tehlikeli olanın ise Yüksel Lisans ve Doktorada yaşandığı bilinmektedir.
Türkiye'nin Sorunu Bilim politikasının Olmamsı, Buna Bağlı Araştırma Alt Yapısı Gelişmiyor
Ülkemizde bilim, teknoloji ve Ar-Ge’ye verilen önemin yetersizliği DİE verilerine göre şöyledir. On bin kişiye düşen Ar-Ge personeli sayısı ülkemizde 1990 yılında binde 6.7 iken 2000 yılında ancak binde 10.5’e çıkabilmiştir. Bu oran Rusya’da binde 153, Japonya’da binde 136, Almanya’da binde 116 ve AB topluluğunda binde 95’dir. Ar-Ge harcamalarının GSYIH içindeki payı 1990 yılında binde 3.2 iken 2000 yılında ancak binde 6.3’e çıkabilmiştir. Bu oran Japonya’da yüzde 3.04, ABD’de yüzde 2.64, Almanya’da yüzde 2.46 ve AB ülkelerinde yüzde 1.85’tir. 2006 yılı itibarı ile Türkiye kaynaklı yayın sayısı 18.406 milyon kişi başına düşen yayın sayısı ise 252. Türkiye Fen Bilimleri atıf endeksinde taranan dergiler içinde yer alan Türkiye adresli bilimsel yayın ile 20. sırada yer alabilmektedir. Ancak ülkemiz kaynaklı patent için başvuru sayısı ise 2007 yılı rakamları ile 2903 patent başvurusu yapılmıştır (TÜBİTAK, 2007). Bu rakam gelişmiş ülkelerdeki birkaç günlük başvurusuna bile denk düşmeyebiliyor.
TRT tarafından Internet üzerinden 1135 kişi (katılımcıların %75'inin 18-29 yaş grubunda) ile yapılan araştırmada "Beyin Göçü" konulu anketin sonuçları; deneklerin %72'sinin kariyer hayallerini gerçekleştirmek için şansını yurt dışında aramayı düşündüğünü yansıtmıştır. Aynı kitle, %98 gibi yüksek bir oranla, siyaset ve iş çevrelerinin beyin göçü konusuna yeterli duyarlılığı göstermediğini belirtmiş. Beyin göçüne katılanların büyük çoğunluğunun genç ve kendilerine erken dönemde daha kalıcı ve riski az olan bir ortam aradığı belirtiliyor.
Beyin Göçü En Risksiz Gelişme Kaynağıdır
Günümüzde gelişmiş ülkeler için yetişmiş insan potansiyeli bulmak en risksiz yatırımlar arasında sayılmaktadır. İyi yetişmiş doktoralı bir insanın 30 yaş civarında olduğu düşünülürse, gelişmiş ülkeler hiçbir harcama yapmadan yalnızca dışarıdan gelen araştırıcıya geldiği ortamdan biraz daha iyi maaş ve olanak sağlayarak, veya burs imkanı sağlayarak çok sayıda kişiyi bilim ordularına katabilmektedir. Bu bağlamda beyin göçü veren ülke kendisinden önemli bir kayıp yaşamaktadır. Ülkemiz bilim yapma peşinde olmadığı için verdiği kayıpların acısını yaşayamamaktadır.
Bu bağlamda beyin göçü gelişmiş ülkelere gelişmekte olan ülkelerden yapılan karşılıksız bir bağış gibi düşünülebilir. Bazen giden beyin göçü peşi sıra yakın çevresindeki arkadaşlarından iyi olanları yanına çekebilmektedir. Bu süreç bilerek veya bilmeyerek beyin göçünü hızlandırmaktadır.
Bizim gibi çok sayıda öğrenciyi yurtdışına gönderen ancak dönüş hazırlığı yapmayan ülkeleri bekleyen bir tehlike ülkelerine dönen bilim insanlarının aradıkları bilim ortamını bulamamasıdır. Bildiğimiz çok sayıda kişinin devlet olanakları ile üniversitelere öğretim üyesi olarak gönderilen adaylar yurda dönüşte genelde alt yapısı olmayan üniversitelere gönderilmesi ve ardından maddi sorunlar kadar birimlerdeki sosyal baskı ve küçük sen ben kıskançlıkları bilim adamlarının aradıklarını bulamadan yeniden geri gittikleri ve bir daha da geriye gelmedikleri veya gelmeyi düşünmedikleri belirtilmektedir.
Son yıllarda peş peşe açılan üniversitelerin gereksinim duyduğu bilim insanı için Türkiye komşu Türk Cumhuriyetler ve İslam Ülkelerinden de beyin göçü sağlayabilir. En azından bu konuda doğacak olanakları doğru kullanabilir.
Ülkemizin sınırlı kaynakları ile yetiştirdiği ve büyük bedeller yurtdışında okuttuğu bu değerleri ülkesine mutlak kazındırması gerekir.
Batı Değişik Teknikler İle Beyin Göçünü Kendi Lehine Kanalize Ediyor
Son günlerin en popüler haberleri Kanada’nın kapılarını belirli alanlarda bilgisi ve becerisini ispatlamış, yabancı dil bilen kişilere açıyor olmasıdır. Bu günlerde basının birinci konusu Almanya’nın bir göçmen ülkesi olduğu ve gereksinim duyduğu kalifiye eleman için kapıları açıyor olmasıydı. Fakat haber ülkemizde şok abartılı olarak nakledildi. Medyanın bazı kanalları haberi öyle abartılı olarak verdi ki sanki yakın geçmişte herkesin umudu olan kapağın yurtdışına atması şansının açıldığı şeklindeydi. Biraz derinden izlendiğinde Almanya yakın gelecekte başta komşu ülkeler olmak üzere belirli konularda eğitilmiş örneğin elektronik-elektrik, Internet ve bilgi teknolojileri ve biyoteknoloji alanlarında 50,000 kadar yüksek eğitilmiş genci alabileceğini belirtmektedir. Peki ne anlama gelmekte Almanya’nın isteği.? Nerden çıktı bu talep? Hepimiz biliyoruz ki batı ülkelerinde bir işsizlik sorunu var ve sürekli yabancı kaçak göçmenlerle ve ilticalarla sorunlu durumda bulunmaktadırlar. Haber üzerinden biraz düşündüğümüzde olayın bir maddi temelinin olduğu ve uzun sürede bilgi toplumunun gelecekte ne denli önemli olduğu il doğrudan ilişkilidir.
Avrupa Beyin Göçünü Kendinde Tutmak İçin Yeni Projeler Üretmektedir
Hepimizin bildiği gibi bugün ABD’nin sahip olduğu yüksek enerjisi ve üretim dinamiğini nerdeyse tamamı dünyadan sağladığı beyin göçüne bağlıdır. Bunun karşısında geride kalmak istemeyen Avrupa Birliği içindeki etkili güç Almanya bu gerçeği gördüğü için geleceğin teknoloji konularında eğitilmiş bir çok beyni dünyanın neresinde olursa olsun bünyesine almak istemektedir. Kendim COST projeleri alt guruplarında birinde Türkiye temsilcisi olarak katıldığım için zaman zaman söz konusu edilen konuların başında taze kana gereksinim olduğu ve değişik alanlarda başarılı kişilerin çalışma kolaylığı sağlanacağı konuşulmaktadır. Hatta 2000 yılı Avrupa Topluluğu Bilim, Teknoloji ve Eğitim Bakanları Brüksel’de yaptıkları bir toplantıda ABD benzeri bir yöntemle beyin gücü olan insanlara kapıların aranmasını ve bu doğrultuda yeni ücret politikasından tutun da yabancı düşmanlığına kadar bir dizi önlemin alınması için çalışmaların başladığını yine Avrupalı bilim adamlarından duymuştum. ABD ve Kanada Avrupa’dan azalan genç nüfusa bağlı olarak azalan beyin göçünü başta Türkiye olmak üzere diğer gelişmekte olan ülkelerden sağlamaya çalışmaktadır. Bunun içindir ki her yıl büyük şehirlerin lüks otellerinde Amerikan üniversiteleri genç öğrenci avlamak için yoğun propaganda faaliyetleri yürütürler. Bu gerçeği gören başta Avrupa Topluluğunun motoru olan Almanya’nın gelecekte ABD’nin gerisinde kalmamak için şimdiden önlem almaktadır. Dünyanın bu denli küçüldüğü, ve ulaşım hızının en üst düzeyde olduğu bir bilgi toplumunda gelecekten kopmak istemeyen batı toplumları kıyasıya bir rekabetin içerisinde bulunuyorlar. Yakın gelecekte bu konuda beyin gücü olan kişiler için pasaport sorununun olmayacağı ve yüksek transferlerin yaşanacağı beklenilmektedir. Bu transferleri yüksek düzeyde gerçekleştiren ülkeler veya topluluk ülkeleri geleceğin en büyük ekonomik gücü olacaktır veya olacaklardır. Konu çok daha büyük boyuta çok boyutlu ve gelecek bin yüzyılın izleri görülmektedir.
Peki Almanya ve Kanada geleceğin teknoloji konularında eğitilmiş genç beyinleri yüksek ücretlerle ülkesine cazbederken biz ne yapıyoruz? Oturup TV’de haydi gençler Almanya ve Kanada kapıyı açıyor kaçın kurtuluyorsunuz demek mi? yoksa konu üzerinde derinlemesine durup bizler bu gençlerden yararlanmamız gerekir mi demeliyiz. Bu konuda en anlamlı çalışma TÜBA’dan geldi. Mesaj bence çok önemli; her yıl başarılı 30-40 genç bilim adamına 10 milyar liralık burs vermektedir. Amaç gençlerin yurtdışına ve özel sektöre geçmelerinin önü kesmek ve bilimcilerin üniversitelerin geleceğinin şekillenmesinde rol almalarını teşvik etmektir. Kanımca bu teşvik devlet katında yüksek düzeyde değer görmeli ve bilimcilerin üniversitelerde isteklendirilmeleri sağlanmalıdır.
Türk Bilim Adamları Dışarıda Başarılıdır
Bugün hepimiz biliyoruz ki yurtdışındaki Türk bilim adamları son derece başarılı. Çoğu bulunduğu ülkedeki bölüm başkanı kimi Dünya Bankası başkan yardımcısı, UNDP başkanı, Bilgisayar devi Mikrosoftun ilk 20 kişiden birkaçı Türk. Coca Cola'nın başında bir Türk girişimci bulunuyor. Kansere karşı ilaç geliştiren Türk, ABD’nin en yüksek bilim teknoloji ödülüne ısı iletkenliği konusunda çalışan bir Türk gösteriyor.
Yurt dışında doktora yapan bizler birazcık başarılı olanlarımızdan hangimiz doktora sonrası burs teklifleri almadık?. Peki ne oluyor da dışarıda insanımız başarılı, yurda gelince hep birlikte bir tembellik çöküyor. ODTÜ öğretim üyeleri başarılı öğrencilerinin hemen yurt dışında teklifler aldığını söylemektedirler. ODTÜ eski rektörü Süha Sevük, bilgisayar bölümünde doktorasını tamamlamış öğrencilerin büyük çoğunluğunun yurt dışına gittiğini söylemektedir.
Son ekonomik krizler bu süreci hızlandırmıştır. Tabii bir de beyin göçüne tellallık eden yerli bezirganlar sürekli dışarının ihtiyacı olan lider, yönetici ve bilimci kişiliklere sahip genç beyinleri dışarıya yüksek ücretlerle pazarlamak için sürekli ve resmi bürolar aracılığı ile sağlamaktadırlar.
Artık dışarıya beyin göçü olmasın bu ülkenin sorunları bilim ile çözülür diyen bir politik anlayış gerekir. Bunun sağlanması durumunda komşumuz bir çok ülkeden bize beyin göçü olacaktır. Nihayet Sovyetler birliğinin yıkılması ile ülkemize gelen bir çok Türk kökenli bilim adamı Türkiye’deki bilimsel yayınlara büyük katkıda bulunmuştur.
Öneri, 1. Ülkenin Bilim politikası hızla benimsenmeli
2. YÖK yasası yeniden düzenlenmeli, üniversiteler en azından idari ve mali yönden istenilen çerçeveye oturtulmalı
3. Öğretim üyelerinin özlük hakları yeniden gözden geçirilmeli ve öğretim üyelerinin maaşları üretkenlikleri ölçüsünde yeniden değerlendirilmelidir.
4. Üniversite öğretim üyelerinin saygınlığı yeniden sağlanmalı ve öğretim üyeliğine geçiş ilkeleri yeniden belirlenmeli ve ciddiyet sağlanmalıdır.
İyi Öğrencimizi Beyin Göçüne Kurban Ediyoruz
ÖSS sınav sonuçları ile birlikte yurtdışına kaydırılacak öğrencilerin durumu da yavaş yavaş netleşmeye başlıyor. 1 milyon 700 bin genç üniversite sınavına başvuruyor. Alınacak öğrenci sayısı belli. Aileler haklı olarak çocuğunu okutmak isteyecek ve bunun için elinden gelen bütün çabayı harcıyor. İlkokuldan itibaren özel okullar, dersler ve diğer ek önlemler ile çocuğunun okuması için varını yoğunu veriyor. Ancak plansız programsız eğitim işleyişimiz nedeniyle bugün yüz binlerce çocuk geleceğini bir başka ülkeler arama zorunluluğuna giriyor. Uzun zamandır bu ülkelerin en iyi öğrencilerinin beyin göçüne kurban edildiğini söylüyoruz ancak sonuç her yıl aynı. Her yıl aynı muhabbet. Her şey kontrol altında biz her şeyin en iyisini yaparız, merak etmeyin teranesi!
Necati Doğru 27 Temmuz 2005 tarihli Vatan gazetesindeki köşesinde bu durumu şöyle aktarıyor “Finansbank'ın Yönetim Kurulu Başkanı Hüsnü Özyeğin, yaptırdıkları bir araştırmayı açıkladı. Geliri iyi ailelerden yurtdışında 86 bin öğrenci okuyor. Ancak yüzde l'i en iyi 500'de okuyor. Kalanının gittiği üniversiteler bizimkilerden de kötü... TÜYAP Başkanı Bülent Ünal'ın araştırmasına göre de sadece ABD'de 40 bin Türk üniversiteye gidiyor. Okul parası, yeme-içme-yaşama masrafı ve ebeveynin çocuklarını görmek için yılda iki kez ABD'ye gitme masrafı, toplam 2 milyar dolar gibi büyük bir kaynak Türkiye'den ABD ekonomisine akıyor. Böylece ABD'de okuyan her Türk, 3 ABD'li üniversiteliyi okutmuş oluyor. İktidar bu acı tabloyu ülke lehine çevirecek "devrimci bir değişimin" peşinde olacağına rektörlere kızıyor.” Maalesef ülkemiz eğitim konusunda ciddi bir adım atamadı.
Yapılması gereken eğitimin tekrar milli bir nitelik kazanmasıdır. Bundan başka da yol şimdilik sağlıklı çözüm önerisi olarak görülmüyor.
Başarılı Öğrencilerimizin Çoğunluğu Başka Bir Ülkede Geleceğini Aramak İstiyor
ODTÜ’de okuyan bir yakınım olan gencin gelecek hakkındaki özlemini sordum, cevabı her ODTÜ ve Boğaziçi üniversitesi öğrencisi gibi Amerika bir üniversitede burs teklifi almak. Bildiğiniz gibi ülkemizde ÖSY sınavına giren % 10’u üniversitelere alınır ve bunların da % 1 işe girebilecek nitelikte iş alanlarında yani üniversiteye girebilen ilk % 1. dilime giren gençlerin tamamına yakını girişimci yaratıcılığı yüksek ve kendi başına iş yapma cesareti olan öğrencilerden oluşur. Bu gençlerin de büyük çoğunluğu ODTÜ, Boğaziçi ve İTÜ ve Hacettepe üniversitelerinde ve okulların son sınıflarında Amerikan Üniversiteleri sınıfların en iyilerine burs ve iş imkanları vadi ile her yıl binlerce yaratıcı beyni kendi ülkelerine taşımaktadır. Tabiri caiz ise benim üniversitelerime kimse kusura bakmasın elek altı kişileri kalmaktadır. Tabii birde Araştırma Görevlisinin aldığı 300 Dolarlık maaş ile Amerika 3000 Dolar ile Araştırma Bursu….
26 Temmuz 2003 tarihli Cumhuriyet gazetesinde CHP Yalova Milletvekili Muharrem İnce ve 25 arkadaşı beyin göçü konusunda meclise araştırma komisyonun kurulması için öneri vereceğini belirtmişlerdir.
Beyin Göçünü Değerlendiren Kazanmıştır.
Bugün Türkiye'nin yetiştirdiği ve 20’li yaşlarındaki en iyi gençlerini hesapsız kitapsız batıya kaçırttırılmaktadır, bu da yine bizim kendi üniversitelerimiz üzerinden yapılabilmektedir. Bir şekilde buna bir de nitelik kazandırmaktadır. Eğer mezunlarınız Amerika’da burs bulabiliyorsa iyi üniversite sınıfına giriyorsunuz demektir. Sizin birinci sınıfa insanınızı siz değerlendiremiyorsunuz, başka ülkeler en ucuz şekilde birkaç bin dolar maaş alıp götürüyor. Sonra da Türkiye yeni uçak alımı için 10 milyar dolar ödüyor, eski uçakların modernizasyonu için İsrail 700 milyon dolar ödüyor. Neden? Çünkü ülkemizin en iyi fizikçileri ABD’de iş bulabili, ayrıca bu konuda zamanında atılan adımları yok sayıldı veya başkalarının istemlerini dikkate alarak uçak sanyimizi başaladığı gibi bitirildi, ve sonrada dışarıya uçak almak için yalvarır durma geldik.
Yurtdışından Dönen Bilim İnsanları Aradıklarını Bulamıyorlar
Yurtdışından Dönen Bilim İnsanları Ne durumda adlı yazıma beklenilmedik bir ilgi gösterildi. Beklediğimden fazla sayıda ülkemizde yurtdışı eğitmeli insanın işsiz olduğu, kimisinin üniversitelerde inaktif durumda tutulduğu bilgisine sahip oldum. En önemli sorun da yurtdışına amaca yönelik olmayan doktora konularının yarattığı sorun. Biyoteknoloji, Moleküler biyoloji-elektrik elektronik alanında batıdaki ileri teknoloji konuları, kalp pilleri, yüksek fizik, gibi yüksek teknoloji alanında çalışan gençler ülkeye döndüklerinde aynı ortamı burada görememesi sonucu bir anda ne yapacağını bilememe durumu ile karşı karşıya gelmesi. Tabii yurtdışında doktora yapmanın gururu ile ülkesine dönen genç bilim adamı adaylarının doğru yöneltilmemesi kişi psikolojisi üzerinde de olumsuz etki yaratmış olması olasıdır. Aldığım e-postalarda bazı kişiler intihar etmeyi bile düşündüklerini belirtiyorlar.
Bir arkadaşım doktora yaptığı birimdeki bir hocanın bu kadar öğrencinin yurtdışına gönderilmesi yerine neden ülkenizde bu para ile alt yapı sağlamıyorsunuz demiş. Arkadaşım, Saddam Hüseyin zamanında Irak’tan gelen öğrencilerin tamamının nükleer enerji ve teknoloji konularına önceden belirlenmiş olarak geldiklerini belirtiyor.
Ülkemizde ÖSS sınav sonucuna göre en başarılı öğrenciler halen mühendislik fakültelerini tercih etmektedirler. Ancak iyi mühendisleri ülkede tutmak mümkün olmamaktadır. Sık sık paralı eğitimden bahsedilmektedir. Belki yurtdışına gidenlerden bunun hesabı sorulmalıdır. Çoğunluğu beyin göçüne uğrayarak ülkeden ayrılmaktadır. ÖSS sınav sonuçlarına göre 40 soru üzerinden fen sorularından çözülen soru sayısı 4. Dershane sektörüne yapılan yatırım ile bu ülkede bütün üniversiteler geliştirilir.
Türkiye Beyin Göçü Yönünde Ne Durumdadır
Ülkemiz genelde dışarıya göç veren bir ülke konumunda bulunmaktadır. Kendi içinde son yıllarda devlet üniversitelerinden vakıf üniversitelerine önemli bir beyin göçü yaşanmıştır. Ayrıca başta maaşların ve çalışma koşullarının yetersizliği ve yöneticilerin tekçi tutumu nedeniyle devlet kurumlarından çok sayıda kişinin özel sektöre geçtiği bilinir, ancak buralardan da yurt dışına kaçışların yaşandığı bilinmektedir.
Özellikle yabancı dil sorunu olmayan, ülkemizin prestijli üniversitelerinde mezun olmuşlar arasında iyi yetişmiş yetenekli gençlerin işgücü gelişmiş ülkelere geçiş sağlanmaktadır. Özellikle ülkemizin ekonomik olarak zorluk yaşandığı dönemlerde bu durumun geliştiği söylenmektedir. Ancak bu konuda yeterli verinin olmadığı da bilinmektedir.
Bir zamanlar yurt dışında ekonomimizi düzeltsin diye çağırdığımız şimdiki UNDP başkanı Devlet Bakanımız Kemal Derviş bir beyin göçü kurbanı. Neyse ki zorda kaldık çağırdık geldi, Prof. Dr. Oktay Sinanoğlu geldi, ve daha nice bu ülkede koşullar düzelirse gelebileceğini söyleyen bilim adamlarımız var.
Prof. Kaya’ya göre “Türkiye beyin göçü en fazla olan 34 ülke içinde 24. sırada yer almakta olup, maalesef iyi eğitim gören yüz kişiden 59’unu elinden kaybetmektedir”. Açıkçası bu durum bile ülkemizin önemli nitelikteki yaratıcı insanının ne denli kolayca dışarıya gönderdiğinin bir ölçüsüdür.
Aslında gelişmiş ülkeler arasında önemli ölçüde beyin göçü yaşanmaktadır. Avrupa ve diğer göç alan ülkelerden ABD’ye önemli bir beyin göçünün olduğu bilinmektedir. Daha iyi ücret, daha iyi iş olanakları ve daha düşük vergi nedeniyle Kanada, İngiltere ve Almanya’dan ABD’de geçişi tercih eden çok sayıda bilim adamının olduğu bilinmektedir.
Türkiye tarihinde beyin göçü almış ve vermiş ülkelere arasında önemli bir kavşakta bulunmuştur. 1930’lu yıllarda Hitler Almanya’sında Yahudi bilim adamlarının yurtdışına çıkmak zorunda kaldığı dönemde ülkemize gelen bilim insanları ki çoğu bugünkü köklü fakültelerimizin kuruluşlarında öncü rol almışlardır, büyük emeği olan bu bilim insanlarının değeri ve sürekliliği iyi değerlendirilememiş. Ayrıca Sovyetler Birliğinin dağılması ile birlikte Türk Cumhuriyetlerden gelen Türkçe bilen bilim insanları da başta maddi destek olarak yeterli ilgi gösterilemediği için kısa sürede çoğu Türkiye üzerinden batıya geçmişlerdir.
Human Development Report 2001, 10 July 2001, www.undp.org/hdr2001 kaynakları Hindistan’ın beyin göçü yüzünden yıllık kaybı yaklaşık 2 milyar doları düzeyinde olduğunu belirtiyorlar. Beyin göçü genelde beyin göçü veren ülkelerin önemli kaybını, bu ülkelere göndermiş olduğu öğrenciler üzerinde gerçekleşmektedir. Öğrenim amacı ile giden öğrencilerin neredeyse tamamına yakını, OECD ülkelerine gitmektedir. ABD’ne giden her yüksek öğrenim öğrenci ortalama barınma gideri olarak 19.077 dolar, okul ücreti olarak ortalama 11.669 dolar olmak üzere bir öğrencinin yıllık masrafı 30.746 dolar olarak hesaplanmaktadır. 1999-00 akademik yılında ABD’nin yabancı öğrencilerden konaklama, barınma ve boş vakitlerinde yaptıkları harcamalar karşılığında sağladığı gelir 12.3 milyar dolardır.
Milli Eğitim Bakanlığı Sayısal Veriler 2001 kaynağından edinilen bilgilere göre, ‘Yurtdışında okuyan burslu bir öğrencinin burs ve okul parası dahil yıllık 40-50 bin dolar arasında bir masraf yaptığı hesaplanırsa bir öğrencinin yurtdışında doktora yapması ülkemize en az 150-200 bin dolara mal olmaktadır”.
Türkiye 1930’lı yıllardan itibaren 1416 sayılı yasa ile yurtdışına ülkenin ihtiyacı olan nitelikli insan yetiştirmek üzere gönderilen öğrencilerin bir kısmının dönmediği, dönemlerin içinde ülkemizde uygun koşulları bulmadığını belirterek geri gidenlerin olduğu bilinmektedir. Daha sonraları 1987 yılında 2547 sayılı yasanın 33. maddesine göre yurtdışına gönderilen öğrencilerin önemli bir kasımının dönmediği ve halen değişik burs programları altında yurtdışına giden öğrencilerin bir kısmının gelmediği, gelenlerinde ya taşraya alt yapısı olmayan ortamlara gönderilmekte yada bulunduğu ortamda kendini gerçekleştirme ortamı bulamamaktadır.
Türkiye'nin Yurtdışına Gönderdiği Öğrencilerin Çoğunluğu Geri Dönmedi
Cumhuriyetin kuruluşu ile başta Atatürk'ün istemi ile ülkenin ihtiyaç duyduğu nitelikli eleman yetiştirmek için 1929 yılında, 1416 sayılı “Ecnebi Memleketlere Gönderilecek Talebeler Hakkında Kanun” çıkarılmıştır. Cumhuriyetin ilk yıllarındaki zorlu dönemde başarılı sonuçlar elde edilmiş. 1416 sayılı kanun çerçevesinde yurtdışına MEB tarafından gönderilen öğrencilerden 1.472’sinin döndüğü, %8.22’sinin (155 kişi) dönmedikleri, belirtilmektedir(Kuşçu, 1979).
Yurtdışına gönderme süreci hale devam etmektedir. 1987 yılına kadar da yurtdışına öğrenci gönderme işlemleri, sadece Milli Eğitim Bakanlığı (MEB) kanalıyla gerçekleştiriliyordu, sonraları 2547 sayılı kanunun 33.md si’nde 1987 yılında değişiklik yapılarak, Yüksek Öğretim Kurulu (YÖK) kanalı ile de üniversitelere yurtdışına öğrenci göndermesi gerçekleşmiştir. 1978 sonrası YÖK kanılı ile dil ve yüksek öğrenim için gönderilen öğrencilerin genel durumu tabloda gösterilmiştir.
Aşağıdaki tabloda ise YÖK tarafından gönderilen öğrencilerin yıllara ve gittikleri ülkelere göre dağılımı verilmektedir.
Tablo 1. Eğitim Amacıyla Yurtdışına Gönderilen Araştırma Görevlilerinin Sayıları ve Seçili Ülkelere Göre Dağılımı (Şubat 2002)
|
Ülkeler |
1987 |
1988 |
1989 |
1990 |
1991 |
1992 |
1993 |
1994 |
1995 |
1996 |
1997 |
1998 |
1999 |
2000 |
2001 |
2002 |
Toplam |
% |
|
ABD |
67 |
138 |
55 |
66 |
67 |
60 |
745 |
64 |
169 |
85 |
40 |
56 |
50 |
47 |
32 |
1 |
1742 |
48.9 |
|
Almanya |
7 |
17 |
4 |
13 |
13 |
13 |
44 |
2 |
11 |
5 |
5 |
1 |
7 |
2 |
- |
- |
144 |
4.0 |
|
İngiltere |
38 |
208 |
112 |
127 |
110 |
74 |
446 |
52 |
93 |
57 |
17 |
21 |
8 |
9 |
10 |
1 |
1383 |
38.9 |
|
Kanada |
24 |
17 |
3 |
3 |
- |
2 |
6 |
1 |
- |
4 |
1 |
3 |
3 |
1 |
3 |
- |
71 |
2.0 |
|
Diğerleri |
13 |
19 |
13 |
17 |
18 |
10 |
41 |
12 |
12 |
11 |
13 |
16 |
12 |
4 |
8 |
- |
219 |
6.2 |
|
Toplam |
149 |
399 |
187 |
226 |
208 |
159 |
1282 |
131 |
285 |
162 |
76 |
97 |
80 |
63 |
53 |
2 |
3.559 |
100.0 |
|
% |
4.2 |
11.2 |
5.3 |
6.4 |
5.9 |
4.5 |
36.0 |
3.7 |
8.0 |
4.5 |
2.1 |
2.7 |
2.2 |
1.8 |
1.5 |
* |
100.0 |
- |
* Toplam rakam çok küçük olduğu ve diğer alınan yüzdelerin küsuratları tamamlandığı için bu sütunun yüzdesi hesaplanmamıştır.
Kaynak: YÖK, APK Daire Başkanlığından sağlanan veriler ile düzenlenmiştir.
1987-02 yılları arasında 2547 sayılı kanunun 33.md’si uyarınca yurtdışına gönderilen burslu eleman sayısının toplamı ise 3.559’dur. Yirmi dört değişik ülkeye gönderilen öğrencilerin en yoğun gönderildikleri yıl 1.282 kişi (%36.2) ile 1993 dedir. Öğrencilerin %48.9’unun ABD’ne, %38.9’nun İngiltere’ye, %4’ünün Almanya’ya, %2’sinin Kanada’ya ve diğerlerinin (%6.2) ise çeşitli ülkelere gönderilmişlerdir. Yüksek Öğretim Kurulu (YÖK), APK daire Başkanlığı verileri YÖK tarafından yurtdışına gönderilmiş olan öğrencilerden 276’sı (%7.8) müstafi sayılmış, 150’si (%4.2) istifa etmiş olup toplam 426 kişigeri gelmemiştir ki bunları yurda döndükten sonra yeniden ayrılanlar dahil edilmemişlerdir. Çünkü çok sayıda kişinin Türkiye'de yeterli çalışma ortamı bulmadığını belirterek geri eğitim gördükleri ortama döndükleri bilinmektedir.
Tablo 2. Yurtdışında Öğrenim Gören Öğrencilerin Öğrenim Seviyeleri, Öğrenim Dalları ve Bazı Ülkelere Göre Dağılımı (01 Ekim 2000)
|
Ülkeler |
Lisans |
Yüksek Lisans |
Doktora |
Toplam |
||||
|
Fen |
Sosyal |
Fen |
Sosyal |
Fen |
Sosyal |
Fen |
Sosyal |
|
|
ABD |
847 |
1.629 |
543 |
1.016 |
682 |
319 |
2.072 |
2.964 |
|
Almanya |
1.849 |
1.520 |
308 |
295 |
31 |
32 |
2.188 |
1.847 |
|
Diğer OECD Ülkeleri |
1.548 |
1.762 |
291 |
422 |
97 |
103 |
1.936 |
2.287 |
|
Türk Cumhuriyetleri |
1.166 |
2.555 |
5 |
20 |
72 |
28 |
1.243 |
2.603 |
|
Diğer Ülkeler |
877 |
1.331 |
26 |
16 |
40 |
20 |
943 |
1.367 |
|
Toplam |
6.287 |
8.797 |
1.173 |
1.769 |
922 |
502 |
8.382 |
11.068 |
Kaynak: MEB, Milli Eğitim Sayısal Veriler 2001, Ankara 2001, s. 266-274’deki verilerden düzenlenmiştir.
Beyin Göçünü Engellemek Mümkün mü?
Beyin göçünün nedenleri var olduğu sürece göçün var olması kaçınılmazdır. Sorun günülülük eksenine göre geliştiği için isteyen ve olanağı bulan ve bu konuda olanak bulan da rahatlıkla daha iyi yaşam koşullarına kayabilmektedir. Ancak alınacak bazı önemler ile minize edilebilir. Atatürk Üniversitesinden Ahmet Cansız (Son Yıllarda Beyin Göçünün Türk Yüksek Öğretimi Üzerindeki Etkileri) konulu çalışmasında beyin göçünü engellemenin en etkili yolunun ikna etmek ve itici-çekici faktörlerin etkisini azaltmakla sağlanabileceğini belirtiyor. Veya Hintlilerin, Çinlilerin yaptığı gibi beyin göçü beyin gücüne çevirebilir. ABD’nin Silikon Vadisi olarak bilinen teknoloji merkezindeki Hintli profesyoneller tarafından 1987 yılında, ABD’den Hindistan’a yüksek teknoloji transferi amacıyla internet üzerinde kurulan SIPA (Silikon Valley Indian Professionals Association) adlı organizasyon ile kendi ülkelerinin beyin gücü olduğunu göstererek yeni bir süreci başlatmışlardır. Bu tür girişimler beyin göçünden beyin gücüne in en iyi örneklerinden biridir. Beyin göçünün önlemenin yolu temelde ülkenin uzun süreli belim politikası ve ülkelerin geleceğe yönelik vizyon ve misyonunu çizerek ona uygun çabası ile engellenebilir.
Ersin TULUNAY ise 1970 yılları koşullarını dikkate alarak yurtdışına öğrenci gönderilmesinin teşvik edilmemesi gerektiğini belirtiyor. Günümüzde iletişim açık işlediği ortamda bunu engellemenin çok da mümkün olmadığı gerçeği ile yeni önlemlerin alınması gerektiğini düşünüyorum. Zorlayıcı değil, Türkiye'nin Cazibe merkezi olması ile göçün engelleneceğini düşünüyorum.
Türkiye’nin her alanda eğitim ve bilime dayalı gelişmesi ve muasır medeniyetler seviyesine çıkması için bilim, teknoloji ve bu bağlamda gelişme konusundaki çabası ile beyin göçü sınırlandırılabilir. Klasik bir ifade ile “en önemli yatırım eğitilmiş insana yapılan yatırımdır” ifadesi ile eğitime yatırım yapıp, yetiştirdiği insanlarına sahip çıkıp elindeki iyi insan potansiyelini daha nitel ve teknolojiye dayalı üretime dönüştürmesi hedefine kilitlenmesi önemli olacaktır.
Türkiye'nin bu çerçevede teknoloji kullanarak üretimi artırmak, bundan toplumun bilimden teknolojiden yaralanmasının pratik öneminin gösterilmesi toplumun siyaset ve yönetimleri üzerinde etkili olacaktır.
Türkiye'nin beyin göçünü tersine çevirecek argümanları güçlendirerek daha çok Ar-Ge temelli Araştırma Merkezleri'nin güçlendirilmesi mutlaka sağlanmalıdır.
Beyin Göçü Geriye mi Gidiyor?
Son yıllarda yapılan açıklamalarda ABD’nin bilimde egemenliğini kaybettiği, bunun yerine Asya ülkelerinin öne geçtiği belirtilmektedir. CBT dergisinin 909. sayısında New Yok Times 3-5-2005 tarihli yazıya atfen yapılan açıklamada ABD’yi yükselten parlak yabancı bilimcilerin önemli bir kısmı ülkelerine geri dönüyor. Yabancı öğrencilerin araştırma üniversitelerine başvurularında dörtte bir azalma oldu, patent sayısında azalma oldu gibi açıklamalar yer almaktadır.
Amerika’daki endüstriyel canlılığı geliştirecek politikaları üreten “Council on Competitiveness” başkanı Jennifer Bond “ bir çok ülke bilim ve teknolojinin ekonomik büyüme ve refahın anahtarı olduğunu anladım” diyor. Aslında belki de ülkelerin beyin göçüne izin vermemeleri bunun bir sonucu olsa gerek.
CNN Türk 11 Ocak 2007 tarihli haber bültenlerinde Hindistan’da beyin göçünün geriye gittiğini belirtmiştir. Sanırım bir çok ülkede özelliklede Asya ülkelerinde bu yönde bir eğilim gözleniyor. Çin, Güney Kore, Singapur, bu konuda ciddi adımlar atarak kendi yurttaşlarını evinde değerlendirerek ülkelerini bilim ve teknolojide öne çıkarmaya çalışıyorlar.
Washington Ekonomik Strateji Enstitüsü başkanı Clyde Presowitz “ Küreselleşme çerçevesi içinde sermaye, Batıdan el emeğinin ucuz olduğu ülkelere kayarken, onunla beraber teknoloji, araştırmalar, araştırıcılar, teknisyenler, ve bilim adamları da oraya göçüyor. Batı geriliyor. Doğu hızla güçleniyor” diyor. Anlaşıldığı gibi bilimin eksenin doğuya kayması batının en büyük kaygısıdır.
Yapılması gereken, yurtdışındaki yetişmiş insanlar ile iletişim halinde olmak, onların birikimden yaralanma yoları aranmalı. Ülkemizin kendi içinde post-dok programları ile doktoralı elemanları doğru yerde değerlendirecek merkezler kurabilmeli. Sık sık yurtdışındaki elemanları ülkemize davet edip onların yol göstericiliği pozitife dönüştürülebilir. Birleşmiş Milletler Kalkınma Teşkilatı (UNDP) arasında ortaklaşa “Teknolojinin Türkiye’ye Yeniden Transferi” adı altında bir uygulama olan TOKTEN (Transfer of Knowledge Through Expatriate National-Yurtdışındaki Elemanlar Yolu ile Bilgi Transferi) olarak bilinen program aracılığı ile, beyin göçüyle kaybedilen elemanlardan değişik düzeylerde yararlanılabilir.
Yurtdışına gönderilen öğrencilerin dönüşü teşvik edilebilir ve ülkede uygun koşullarda tutulursa çok daha yaralı olabilir.
Eğer yurtdışına eğitim için öğrenci gönderme geçici bir süre için eğitim almak ve deneyim kazanmak amaçlı olduğu zaman ve belli bir süre sonra daha deneyimli ve bilgi-beceri açısından daha donanımlı olarak geri geleceklerin iyi değerlendirmesi ve belirli bir bilgi havuzunda toplanarak nitelikli işe dönüşmesi durumunda yaralı olabilir.
Bilgi, paylaştıkça artar sözünün bilgi çağına uygun ifadesi ile ülkenin belirli mükemmeliyet merkezlerinde toplanması ile bilgiden yararlanma potansiyeli çok daha yaralı olabilir.
SONUÇ
Bilgi çağında ülkelerin en büyük sermayesi yetişmiş insan gücü potansiyeldir. Eğitilmiş insan gücünü elinden kaçıran ülkelerin gelişmesi ve çağına ayak uydurması beklenilmemektedir.
Günümüzdeki küresel düzeyde meydana gelen birim zamanda daha çok dolaşım ve iletişim çağının imkanları beyin göçünü hızlandırdığı gibi, beyin göçünü beyin gücüne de dönüştürebilmektedir. Bugünkü nesillerin de daha fazla yabancı dil bilmesi, kolay iletişim kurabilmesi de beyin göçünü hızlandırabilmektedir. Türkiye gibi genç nüfusu fazla olan ancak çok sınırlı miktarda yetiştirdiği nitelikli insanı da koruyacak önlemlerin almasını da beklemek gerekir. Maalesef günümüzde “Sermayenin ve beynin vatanı yoktur, dikkat etmezsek kaçırırız” öz deyişi çok daha anlamlı olmaktadır. Ülkemiz için değer yaratacak kişileri koruyamasak bu kişilerin ülkemize faydasının olmayacağı açıktır.
Kaynakça:
Stalker, P. (1994), The Work Of Strangers: A survey of International Migration, ILO.
Mahroum, S. (1999)., “Highly Skilled Globetrotters:The International Migration of Human Capital”, DSTI/STP/TIP(99).