Bilgi ve Üniversitelerin Geleceği: Özerklik, Toplumsal Kalkınmaya Düşünme Gücünün Katkısı

 İbrahim Ortaş,  Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr

Özet

5 Haziran 2024’te Çukurova Üniversitesi Öğretim Elemanları Derneği (ÇÜÖED) ve Felsefe Grubu Eğitimi Anabilim Dalı’nın girişimiyle düzenlenen “Cumhuriyetin Yüzüncü Yılında Üniversiteler” paneli, Türkiye'deki yükseköğretim kurumlarının dünü, bugünü ve geleceğine dair önemli tartışmaların yer aldığı yüksek katılımlı bir etkinlik oldu. Panelde, Bilim Akademisi üyesi Prof. Dr. İlhan Tekeli ve Boğaziçi Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Mine Eder konuşmacı olarak yer aldılar.

Prof. Dr. İlhan Tekeli, üniversite kavramının tarihsel gelişimini anlatarak, üniversitelerin bağımsız bir kurum olarak ortaya çıkışından bugüne kadarki süreci ele aldı. 1100’lü yıllarda kilisenin etkisinden kurtulmaya başlayan üniversitelerin, 1815’te Berlin’de kurulan Humboldt Üniversitesi ile modern araştırma üniversitesi modeline geçtiğini belirtti. Humboldt’ un üniversite anlayışında dilin ve düşüncenin özgürlüğü temel alınarak, kolektif bilgi üretimi ve özerklik vurgusu yapıldı. Tekeli, Türkiye’deki yükseköğretim sisteminin Osmanlı dönemindeki gelişiminden başlayarak, Cumhuriyet dönemine kadar olan süreci detaylandırdı. Darülfünun’un 1933 yılında İstanbul Üniversitesi’ne dönüştürülmesi, Atatürk’ün üniversite vizyonu ve bu süreçteki krizler de konuşmasının önemli başlıkları arasında yer aldı.

Prof. Dr. Mine Eder ise Boğaziçi Üniversitesi ekseninde üniversite özerkliği mücadelesine odaklandı. “Paraşüt rektör” atamalarını eleştirerek, bu tür atamaların akademik kriterlere uygun olmayan kişileri üniversiteye getirerek hem üniversitenin hem de atanan kişilerin itibarını zedelediğini belirtti. Eder, bu süreci demokratik gerileme bağlamında değerlendirerek, yürütmenin ve siyasi iktidarın üniversiteler üzerindeki artan kontrolünün olumsuz sonuçlarına dikkat çekti. Üniversitelerin denetim dışına çıkmış pek çok sorunla karşı karşıya olduğunu ve bu durumun toplumdaki kutuplaşma, yurttaşlık kültürünün erozyonu, artan eşitsizlik gibi sorunlarla bağlantılı olduğunu ifade etti.

İnsanın tarihsel geçmişinden doğayı gözleyerek ve deşifre ederek sistematik bilgi oluşturma yöntemi Antik Yunan'da ve daha sonraları binli yıllarda, yüksek bilinç ve analitik düşünceye sahip düşünürler, otoriteden bağımsız akademiler kurarak özgürce sorgulama ve düşünerek bilgi üretmeye başlamışlardır. Akademilerde sınırlı fakat nitelikli öğrencilerle her tülü tartışmalar yapılarak bilgi üretimi sürdürülebilir kılınmaya çalışılarak üretilen bilginin toplumsal ilerlemeye katkı dönüşmesi sağlanmıştır. Dönem dönem otoriteler ile ters düşen özerk akedemiya’nın çalışma ortamı Sanayi Çağı'nda gözlem ve deneylerle bilginin üretime dönüşmesi, üniversitelerin özerkliğini ve özgür düşüncenin önemi daha çok anlaşılmış olmalı ki Humboldt tarafından bu yaklaşımın kurumsallaştırılmış ve korunmasını yasal hale getirilmiştir. 

Humboldt’ un üniversite modeline göre, devletin üniversiteler üzerindeki rolü özgür çalışma ortamı sağlamak ve üretkenliği denetlemekle sınırlı olmalıdır. Gerisi en üst değer olan bilginin üreticisi bilginlerin eşitler arasında birbirlerini denetledikleri üniversitenin ilkeleri ile belirler. Günümüze kadarda bilim ve yükseköğretim böyle bilinerek gelenek devam ettirildi.

Bilgi çağında üniversiteler, yüksek zihinsel beceriye sahip bireylerin kümelendiği, özerk ve özgür düşüncenin hakim olduğu alanlar olarak varlığını sürdürmeli, akademik özerklik üniversiteler için olmazsa ise olmaz düzeyde korunmalıdır. Aksi takdirde, üniversite ilke ve değerlerinin dikkate alınmadığı, keyfiliğin hakim olduğu ortamda özgür düşünme olmayacağı için toplumsal gelişim ve nitelikli insan kaynağı yaratmak mümkün olmayacaktır.