Bilim Adamı Kimdir?-3

Bilim Nedir?

Genelde bilim adamı kim denildiğinde bilimle uğraşan kişi olarak ifade edilir. Bilim adamını tanımlamak için bilimin de tanımlanması gerekir. Bilim, ansiklopedilerde, "nesnel dünyaya ve bu dünyada var olan olgulara ilişkin tarafsız gözlem ve sistematik deneye dayalı ve genel doğrulara, temel yasalara ulaşmayı hedefleyen zihinsel etkinliklerin ortak adı" şeklinde tanımlanmaktadır. Bilimin tanımından yola çıkarak bu sürecin içindeki herkes bilim adamı olmakta. Bilim adamı yine bilimin tanımından yola çıkarak, merak eden, gözlem yapan, kuşkulandığı veya sezinlediği konuda merak edip araştıran, metodolojiye dayalı deney yapan, bulgularını analiz ederek, bulgularından yola çıkarak genel kuralları, temel yasaları ortaya çıkaran, bulgularını yayına dökerek ilgililer ile paylaşan kişidir. Sayın Tufan’ın (CBT sayı 1086) (Margenau, Bergamini, LIFE-redaksiyon 1966) derlediği kadarı ile bilim adamı, modern, hızlı ve şüpheci eğilimlidir.

Bilim adamı genelde soru sorarak şüpheleri gideren kişidir.

Bilim Adamı, Bilim Yapan Adam mı?

Kısmen evet. Tarihçesi hem eski hem yeni. Bilim adamının eski ismi “bilgin”, kimi çevrelerde filozof da deniyordu. Bugünkü anlamda araştıramaya dayalı bilim yapma Rönesans ile başladı dersek çok da tarihe haksızlık etmiş olmayız. Rönesans ile başlayan, bilim disiplinlerinin felsefeden ayrışması, bilimlerin derinlemesine doğa olaylarını incelemeleri, daha sonra da endüstriyel gelişme ile bilim toplum hayatına daha fazla girmeye başladı.

Akdeniz Üniversitesinden Doç. Dr. İsmail Tufan (CBT sayı 1086) bilim adamının kelime kökenini işlediği “Bilim, Bilgi ve Bilgiyi Kullanmak adlı yazısında “Bilim adamı da bilimi teşvik eden kişi olarak (cultivator of science) İngilizce’de science kelimesinden türetilen scientist olarak İngiliz tarihçi William Whewell tarafından 1840 yıllında kullanılmaya başladığını belirtiyor.

Bilim Adamı veya Öğretim Üyesinin Özelliği Nedir?

Öztin Akgüç Cehaletini söyler adlı yazısında "Düzmece bilim adamı bilgiçlik tas­larken cehaletini ortaya koyar" diyor. Akgüç yazısında ağırlıklı olarak bilim adamı sıfatı taşıyan akademisyenleri eleştirmektedir.. Diyor ki “Taşınan akademik unvan­lar, kişiye, genelleme yaparak söyleyeyim, bilim İnsa­nı sıfatını, niteliğini kazandırmaz”.  Doğal olarak bir çok insana üniversitelerde iş bulabilmiş ders de veriliyor, resmi olarak adı akademisyen ancak kişinin bilim adamı olması da ayrı bir konu. Her öğretim üyesi bilim insanı değildir. Sanırım Eski YÖK başkanı Sayın Prof. Dr. Kemal Gürüz bile ben iyi bir bilim adamı değilim diyebilmişti.

Daha önce de belirttiğim gibi bilim insanı ayrı bir yaşam biçimidir. Bilim insanlığı doğası gereği ayrı nitelik­ler, erdemler, ortamlar gerektirir.

Bilim insanı evrensel ölçekte bilim insanıdır. Gerçek bilim insanı sahip olduğu akademik unvanlar değil bilgisi ile vardır. Burada profesör veya ordinaryüs bile olabilirsiniz ancak bilimsel erkiniz her ortamda bilgi ve görgünüzle ortaya koyamıyorsanız gerçek bilim adamı olamıyorsunuz. Kendi şahsıma katıldığım uluslar arası toplantılarda bir çok yönden eksiklerimi görünce acaba bu unvanı hakkettim mi diye de düşünüyorum.

Öğretim üyesi ve bilim insanı yalnız bilgi aktaran, bilgi üre­ten kişi de değildir. Gerçek bilim insanı aynı zamanda bilge kişiliktir.

Yunusun dizelerinde belirttiği gibi

İlim ilim bilmektir,

İlim Kendin Bilmektir,

Sen kendini bilmesen,

Bu nice okumaktır.

Yunus, bilim adamının sorumluluğunu ve bilgeliğinin gerekliliğini vurgulamaktadır.

Bilim Adamlığı Bir Unvan mıdır?

Bilim adamlığı bir unvan değildir. Bilim adamı unvan için de çalışmaz. Unvan bilim adamının yetkinliğinin göstergesidir. Son yıllarda bol keseden yöneticilerimizin verdiği unvanlar üniversitelerde ve kamuoyunda çok tartışılmış ve üniversitelere zarar vermiştir.

Bilim adamı tutarlı olmak zorundadır. Yüzeysel değil, derinlemesine konuları kavrayacak kadar temel bilimler bilgisine sahip olmalıdır. Son yıllarda basına da yansıdığı kadarı ile toplumdan yavaş yavaş akademik personelin genel bilgi düzeyinin düzeyin düştüğü işlenmektedir. Gazete kupürleri bilgisi ile değil, araştırma ve kitabi bilgiye dayanmalı savları. Bir dediği diğerini tutmayan cinsten değil, daha gerçekçi ve tutarlı bilginin sunulması gerekiyor.

Bilim Para ve Makam İçin Yapılmaz

Bilim adamı kendi çapında bir önder, bir liderdir, yal­nız bilgisiyle değil, davranışları, değer yargıları, titizli­ği, görev anlayışı, ödünsüzlüğü, hoşgörüsü (müsama­hası) ile iyi örnek olmalıdır. Doğası gereği eğittiği insanı hayata hazırlama sorumluluğu yüklenen kişinin öğrencisine yalnız bil­gi aktarmak, belleklere bilgi doldurmakla yetinmemeli, aynı zamanda yaşama bakış açısı, örnek davranışları da ortaya koymalıdır.

Üniversite hocasının araştırma inceleme yapması asli görevleri arasındadır. Ancak araştırma, inceleme ya­ptığı gibi asıl görevi olan toplumu da aydınlatmalıdır. Bu ulvi görevinde kişisel beklenti makam ve mevki sevdasına düşmemledir. Üniversite hocalarına yapılan en büyük eleştirilerin başında gelen küçük menfaatleri için makam ve mevki uğruna gerçeği söylemekten çekinmeleridir. Maalesef bugün üniversite öğretim üyelerinin içine düştüğü ek ders beklentisi, yaz okulları, özel şirketlere danışmanlık hizmeti maalesef ve maalesef öğretim üyesi bilim adamını gerçeklerden ve beklentilerden uzak tutmaktadır.

Öğretim üyesi yeni küçük çıkarlar için belirli iç ve dış çıkar odaklarının sözcülüğüne soyunmamalı.

Bilim adamı fırsat kollayan leşin üzerine koşan akbabalar pozisyonunda olmamalıdırlar

Öğretim üyesi, bilim insanlarının sık eleştiri konusu olan ısmarlama rapor, so­nucu önceden belirlenmiş, kaynağı belirtilmeyen veya belirtilmek istenmeyen araştırmalara zaman zaman bilerek veya bilmeyerek menfaat beklentisi içine girmeleri gösterilmektedir. Üniversitelerin itibarını zedelememesi için bilim insanlarının her konuda duyarlı ve dikkatli olması gerekir. Özellikle parasal konularda ve makam mevki düşkünlüğünde ve de görüş açıklarken, objektiflikten sübjektifliğe düşmemelidirler. Bu bağlamda öğretim üyelerinin daha dikkatli olması gerekir.

Bilim Adamı Topluma Karşı Sorumludur

Bilim adamı bir üniversite hocası, araştır­ma yapan ve sonuçlarını, bulgularını, ve genel görüşlerini  kamuoyuna açıklamak zorundadır. Bu bilim adamının tarihi sorumluluğundadır. Zaman zaman üniversiteler üzerine yapılan baskıda üniversitelerin görüş belirtmesi istenmemektedir hatta bazen “kendi işine baksınlar” denilmektedir. Ne yazı ki buna benzer öneriler yalnızca üniversite dışı güçlerden değil, aynı zamanda üniversite içinde çoğu zamanda yönetim kademesinde bulunmuş kişilerden gelmesi çok büyük talihsizliktir.

Bilim adamı “rating" peşinde koşan kişi değildir. Tabii üniversite hocası sonuçlarını açıklarken gösteriş, şov yapmamalı, medyatik olmamaya özen göstermeli, hele hele şaklabanlıktan ve toplum içinde öğretim üyesini küçük düşürücü davranışlardan kaçınması gerekir.

Bilim İnsanı Kendi Çıkarından Çok Toplumun Çıkarını Düşünür

Bilim adamlığının tarihsel sosyal, kültürel ve toplumsal sorumlulukları vardır.

Bilim adamı tarihine tanıklık eden kişi olarak devrinde yaşanan her olaydan sorumludur. Bu bağlamda namuslu ve dürüst olarak olup biteni aydın sorumluluğu ile işlemelidir.

Bilim adamı gerektiğinde yalnız kalabilmeyi göze alabilen kişidir. Belki acı çekebilirler ancak onurlu ve mutlu mükafatın sahibi olmalıdırlar. Tarihte çok sayıda bilgin, gerçeği söylemeyi, onurlu duruşu sergilemeyi hatta canının elinden alınması pahasına da olsa kendilerine sunulan yüksek yaşam standartlarına tercih etmişlerdir. Yere, zaman ve kişilere göre görüş oluşturan değil, Galileo ve Bruno gibi bildiğini ölümü pahasına da olsa doğru bildiğini savunuyor olması gerekir.

Bilim İnsanı Önemli Değil, Değerli Olmalıdır

Bilim adamı hiçbir zaman önemli değil, değerli olmayı yeğlemelidirler. Bunun nedenleri ve niçinler bilim adamının tarihe ve insanlığa karşı sorumluluğunda gizlidir.

Öğretim üyesi değerli olmak zorundadır. Öğretim üyesi değerli olmadan önemli olmamalıdır. Değerli olmayan öğretim üyesi önemli addedilmemelidir. Metin Heper’in ifadesi ile üniversite, temelde değerli öğretim üyelerinden oluşmalıdır. Değerli olmak nedir? Önemli olmak nedir?

Değerli olanın değeri vardır ve değeri süreklidir. Önemli olanın önemi, önemi birince de bitmektedir.

Öğretim üyesi bu bağlamda makam ve mevki gibi önemli konumlara değeri ile ağırlığını hissettirmelidir. Değerli öğretim üyesi, gerçek anlamda bilim adamı vasıflarına sahip, bilim yapan, yaptığı bilimi ile toplumun sorunlarını çözen, geleceğe yetişkin insan yetiştiren, toplumu aydınlatan kişidir.

Değerli bilim adamı kendi çalışma alanında yeni bilgi üreten, yayın yapan, bunu gereğini yerine getiren kişidir. Çağını yakalamak isteyen insanların çoğunlukta olduğu kurumların her zaman kolektif aklı işlettikleri ve yararlı sonuçlar çıkardıkları görülmüştür. Bu bağlamda bu tür kurumların desteklenmesi ve bu kişilerin korunması ve bunlardan yararlanması için azami gayret gösterilmelidir.

A Camus derki, “Büyük adam olmaya gerek yok, sadece adam ol yeter”.

Gerçek bilim adamı sahip olduğu güç (Becon’un tanımı ile en büyük güç bilgidir) nedeniyle büyük adamdırlar. Ciddi anlamda bilim yapan, bilim yapmaktan haz alan kişinin ilah bir makama gelerek büyüklük sınıfına geçmesi gerekmiyor.

Bilim Adamı Objektif ve Metodolojik Davranmak Zorundadır

Üniversite hocası, bilim insanları işinin gereği olarak objektif ölçütler içinde metodolojik düşünme yaklaşımı ile olaya yaklaşmalıdır. Görüşlerini açıklarken, objektiflikten şaşmamalıdır, arkadaş, dost, yandaş, siyasi bakış açısı gibi davranışlardan şiddetle kaçınmalıdır. Dürüst, namuslu kalmak için otoriteler tarafından teklif edilen her türlü küçük çıkar sağlayan nemalardan uzak durmak gerekir. Bu uğurda gerekirse yalnız kalmayı göze alabilmelidir. Yönetimlerin çevresinde dolaşanların nemalanımasını görüp ben de evet efendim dersem ben de bir yerlere gelirim sevdasına kapılmamalıdır.

Bilim insanı her şeye rağmen, bilimsel bakış açısına uygun olarak davranması, ağır başlılıkla kendi çıkarı değil toplumun çıkarının kollanması toplum tarafından beklenilmektedir. Halen Anadolu'da bilim insanlığına ve hocalık kimliğine büyük bir güven ve saygı bulunmaktadır. 

Bilim insanı hocaların kendi küçük çıkarlarından çok üniversitenin, bilimin çıkarlarını düşünmek zorundadırlar, yaptıkları yanlışın sorumluluğu maalesef kendilerinden çok üniversitelere mal olmaktadır. Ülkemizde halen emekleme aşamasında olan üniversite anlayışı bu bağlamda zedelenmemelidir.

Milliyet Gazetesi yazarı Abbas Güçlü’nün bilim insanı kimdir köşesine katılan Western Michigan Üniversitesi'nde misafir öğretim üyesi Osman Titrek  "Araştıran, öğrenen, öğrendiklerini insanlığın hizmetine sunan; 'İlim, menfaat temini için değil, insanlığa hizmet için tahsil edilir' temel ilkesine aşkla sarılan ve irfan tedarik ederek mal, mülk, makam, mevki ve rütbe hırsına kapılmayan; tevazu içersinde etrafını aydınlatan insanlara, gerçek 'BİLİM ADAMI' denir” diyor.  Ayrıca sayın Titrek  “Gerçek bilim adamları, hayatının hiçbir döneminde idare adamlarına uşaklık ederek, hatır için GÜNAH işlemez. Nazarında HAK ve ADALET vardır. Onun için de, zulme el pençe divan durarak, asla ve asla, zalime uşaklık etmez. İlim deryasında fani olarak, müktesebatı ile ve de basiretiyle insanlık âlemini karanlıktan ışığa çıkarmak için kendisini vakfeder” diyor..

Bilim Adamlığı Onurlu ve Şerefli Bir İştir 

Üniversite öğretim üyeliği payelerin en şeriflisi ve onurlusudur. Öğrenmek kadar öğretmenin mutluluğu her türlü şan, şöhret, para bul ve makamın üzerinde bir duygudur öğretim üyesi için. Üniversite hocalığı, bilim adamlığı, insan aklının büyüklüğünü ve onurunun ışıldadığı, değer yarattığı ve dönüştürdüğü bir evrensel yaşam biçimidir. Büyük insanlık büyük beyinlerin yarattığı değerler, kaşı çıktıkları yanlışlıklar sonucunda bugün insanın sahip olduğu değerlere sahiptirler. Bu bağlamda bilim adamlığı hiçbir mevki ve hiçbir iktidar uğruna kirletilemez, ve insanlığın bilimden soğumasına neden olamaz. Haysiyetli bir meslektir. Toplum da bilimden ve bilim adamından, insanlık için bilgi üretmesi ve paylaşmasını beklemektedir. Bilim adamından yanlışa yanlış demesini beklemektedir. Hepsinden önce olup bitenlere karşı hasiyetli duruş sergilemesini bekliyor

Ocak ayı ülkemizin yetiştirdiği bir çok değerli insanın öldürüldüğü ayı olarak tanımlanıyor. Ocak 1990 yılında trafik kazasına kurban edilen merhum Prof. Dr. Mahmut Sayın hocamda akademik dünya içinde bu değerlerden biriydi. Kendisinden öğrendiğimiz akademik yaşam biçimi bir çoğumuzun hayata bakış açısına anlamlı değerler yüklemiştir.

Mahmut Sayın’ın en önemli savı “ülkemiz bilim insanlarının en ciddi sorununun felsefelerinin olmamsıdır” diye ifade ediyordu. Bilimsel bakış açısı ve bilim adamı sorumluluğunun olması gerekenin çok gerisinde olduğunu belirtiyorlardı.

Not Bu yazı 24 Ocak 1990 yılında trafik kazasına kurban giden merhum Prof. Dr. Mahmut Sayın Hocamın anısına yazılmıştır. Prof. Dr. Mahmut Sayın için da önce yazdığım yazılar aşağıda verilmiştir.

Lütfen yazıları genç araştırıcılara okutalım.