Bilim Tarihi Dersi
Bilim Tarihi Dersi
Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ,
Çukurova Üniversitesi, e-mail asportas@mail.cu.edu.tr
Uzun zamandır bir çok bilim insanının üniversitelerde Bilim Felsefesi ve Bilim Tarihinin işlenmesini istediği bilinmektedir. Nedense, ülkemiz eğitimine yön verenler, nasıl ki liselerde bir zamanlar felsefe dersini müfredattan kaldırdılarsa, bu tür derslere pek sıcak bakmadılar. Tabii bu bir tercih sorunuydu ve bu tercihin karanlık sonuçları bugün hepimizin malumu. Bilim Tarihi ve Bilim Felsefesi dersleri gelişmiş modern batı üniversitelerinin olmazsa olmazlarındandır ve her disiplinin zorunlu bir parçası sayılmaktadır. Türkiye’de ise, konunun bilincinde olan kişilerin bazı iyi niyetli girişimleriyle sınırlı kalmıştır.
Bilim Felsefesi, Sosyolojisi, Psikolojisi, Tarihi, Bilimsel Araştırma Metotları ve İstatistik dersleri akademik bilincin gelişimi için temel taşlardandır.
Bilim tarihi, sadece geçmişten günümüze bilimin gelişim ve geçirdiği evreleri kavramamıza yardımcı olmayacak; aynı zamanda “tarihî bilgilerden yararlanarak bilimsel kuramların çeşitli dönemlerde doğuşu ve yayılışını, bilginlerin düşünce biçimlerini ve toplumsal kurumların gelişim sürecine etkilerini felsefe, din ve sanat gibi diğer düşünsel etkinliklerle karşılıklı ilişkilerini, teknik bilginin oluşumundaki yerini, bireylerin günlük yaşamlarındaki değerini ve önemini...” sorgulamamıza yardım edecektir.
Özgür düşünebilen ve farklı alanların dokusunu ve kültürel birikimini teneffüs etmiş toplumlar geleceğini daha iyi şekillendirmektedir. Bilim Tarihi; tarih öncesi insan aktiviteleri ve bilime olan katkılarından sonra çağımıza damgasını vuran olayların ağırlıklı olarak işlendiği Rönesans dönemini takiben Orta ve Batı Avrupa’da meydana gelen bilimsel gelişmeler ardışık olarak işleneceği için ilk çağlardan başlayarak günümüze kadarki gelişmelerin kısa bir analizi yoluyla olaya bütünsel bakış açısı kazandıracaktır. Rönesans sonrası meydana gelen bilimsel gelişmelerin toplumlarda yarattığı sosyal ve kültürel faktörler, yeniden bilimde yaratığı sıçramalar ve bunların sonuçlarının insanların yaşam tarzı ve siyasi görüşleri üzerindeki etkileri daha rahat anlaşılacaktır. Bilimsel yöntemlerin bilim dünyasında kabul edilmesi ve bunun ülkemizde gecikmeli ulaşmasının nedenleri belki geçmişte ne tür hataların yapıldığını ve geleceğe nasıl uzanmamız gerektiğini kavratacaktır. Bilim tarihi ve felsefesi toplumun dünya görüşüne katkısı ve bunların gelecek kuşaklara yansıması açısından büyük önem taşımaktadır.
Bilim tarihi bilinci kişilerin geçmişlerinden çok mevcut bilginin tarihi, hipotez, teori, metot, tahmin veya beklentilerinin kökenleri üzerinedir ki, bunlar bilimin daha iyi anlaşılmasını sağlamaktadır. Tabii ki bu iddiaların nasıl oluştuğunu öğrenmek ve bu bilgiler ile diğer bilimler arasındaki ilişkiler ve bunların sosyoekonomik yapıdaki yeri son derece önemlidir.
Bilim tarihi bilimlerin geçmişten günümüze geçirdiği süreçleri ve bunların toplumsal yansımaya olan evrimlerini bilim felsefesi mantığıyla işlediğinde daha anlamlı olmaktadır. Aksi takdirde basit bir hükümdarlar tarihine (büyük filozoflar ve bilim adamları!) düşebilir. Bilim tarihi aynı zamanda felsefi bir bakış açısı kazandırması bakımından son derece yararlıdır. Tarih bir “bilinç”e hizmet etmiyorsa, pozitivizmin bir egemenlik aracına dönüşmesi gibi, kuru bir bilgi yığınına dönüşür. Maalesef ülkemiz üniversitelerinin en büyük eksiği bilim felsefesinin ve tarihinin her ikisinin de anlaşılamamasıdır. Bugün bir çok üniversiteli, bilimler tarihini bilmediği gibi kendi alanının tarihini de bilmemektedir. Aynı şekilde ne yaptığını ve nasıl yaptığını da bilememektedir.
Bütün dünyada bilim adamlığı en zor ulaşılan mesleklerden biri olurken bizde en kolay ulaşılan bir meslek olmuştur. Dünya ölçeğinde bilim adamı mutlaka bir felsefesi olan ve bir konuya parmak basmış olması etik açısından bir zorunluluktur. Bilim adamı adaylarının bilim felsefesi ve metot bilmesi zorunludur. Bizde halen tümevarım ve tümdengelimin ne olduğunu bilmeyen çok sayıda araştırıcı bulunmaktadır.
Bilim felsefesi aynı zamanda bir diyalektik düşünce (çelişki) bilinci sağlayacaktır. Diyalektik düşünce çelişik düşünceleri karşılaştıran ve bu karşılaştırmalar sonucunda bir doğruya varan düşünce sistemidir. Diyalektik düşünce, evrenin sürekli bir hareket ve değişim, içinde daima bir şeylerin yok olduğu sürekli bir yenileme ve gelişme süreci olduğunu kabul etmektir. Hareket temeli maddenin varoluş tarzı olup, sonuçta olmasa olmaz olan kural ve tek değişmeyen şey değişimdir. Millatan 500 önce yaşamış Akdenizli Herakleitos diyalektik bakış açısını meşhur örneği ile açıklamaktadır. Bunun “Aynı nehirde iki defa girip yıkanmak olanaksızdır’ diyerek tanımlamaktadır.
Bilim çağı olarak adlandırılan 21. yy. bilişim düzeyinin artışı insanlığın aydınlanmasına büyük katkı yapacağı muhakkaktır. Bu süreçte ulusumuzun elini çabuk tutup bilim ve teknoloji transferinde açığını kapatması konusunda yapılması gerekenlerden biri genç nüfusunu bilimsel bilgi ile donatmak zorunluluğudur. Bu teknolojiye ulaşılabilmesi de, bunun Irak’ta olduğu gibi “insanlığa ve yaşama” karşı kullanılmasının önüne geçilebilmesi de felsefi bir bilince, eleştirel bir düşünceye bağlıdır.
Bu anlamda üniversitelerde Bilim Tarihinin okutulması bir zorunluluktur. Ancak bunun öncelikle Bilgi ve Bilim Felsefesi; Bilgi ve Bilim Sosyolojisi ve yine Bilgi ve Bilim Psikolojileriyle esaslarının hazırlanması gerekir ki, Bilim Tarihi de hakkıyla kavranabilsin.