BİLİMDE PARADİGMA DEĞİŞİMİ KONULU TARTIŞMA

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ, Çukurova Üniversitesi,  iortas@cu.edu.tr

Son birkaç yıldır Ç.Ü. Tıp Fakültesinde sayın Prof. Dr. Ali KOCABAŞ hocanın başkanlığında yürütülen sürekli Mesleki Gelişim Etkinlikleri çerçevesinde çok sayıda bir birinden anlamlı ve içerikli konferanslar sunuyorlar. Bugüne kadar bilim, sanat ve sosyal alanda ülkemizin çok saygın renkli simalarını dinledik. Bu konferanslar dizisi içinde 22 Aralık 2006 tarihinde Tıp Tarihçisi ve Deontolog Prof. Dr. İlter ÜZEL "Bilimde Yeni Paradigmalar" konusu işlendi. Aynı zamanda Diş Hekimliği Fakültesi Dekanı olan sayın Prof. Dr. İlter UZEL hocamız konferanslarını büyük bir ustalıkla bilim ve bilimin önemi, bilim ile felsefe arasındaki ilişki ve bunun paradigma ile olan ilişkisi akışı içinde işlediler.

Sayın UZEL insanı diğer canlılar ile kıyasladığında fiziki olarak zayıf bir canlı olduğunu, ancak bugünkü başarısının aklı sayesinde kazandığını belirtti. Aklında yaratıcı bilimi oluşturduğunu ve bunun sayesinde bugün evreni kontrol etme noktasına geldiğini belirtti. Sayın UZEL, bilimi tanımlarken anlama, açıklama, kestirme ve kontrol etme aşamaları ile zirveye vardığını örnekleyerek açıkladı.

Bilginin kaynağı sorgulamaktan geçmektedir. Ancak bilgiye tümdengelim ve tümevarım ile ulaşılmaktadır. Ancak tümevarım ve tümdengelim ile elde edilen hipotez ve teoride mutlak değildir. Karl Popper’in ünlü söylemi olan “her teori aksi yada yanlışlığının ispatlanması ile bilimsel bilgi gerçekleşebilir”. Diğer bir ifade ile ileri sürülen her teori yanlışlanana kadar doğrudur. Ancak bilim adamının görevi aslında mevcut teoriyi doğrulamak değil, yanlışlamaya çalışmaktır da denilebilir.

Paradigma Nedir?

Paradigma kelimesi çok yakın bir geçmişte bir çoğumuzun gündemine girmiş durumdadır. Paradigma, kelimenin tam türkçesi olmamakla beraber, model, yeni yaklaşım olarak da algılanmaktadır. Yani her şey paradigma değişimi ile başlar. 23 Eylül 2006 tarihinde, Beyaz Nokta Gelişim Vakfının İstanbul Fevziye Mekteplerinde düzenlediği panelde “Eğitimde Paradigma Değişimi” konusunda sunu yapmak üzere davet edildiğim panelde, Türkiye'nin bugünkü temel sorununun eğitim olduğunu ve çıkışının ancak yeni bir paradigma ile aşılacağını belirtmiştim. Buna örnek olarak da Köy Enstitüleri modelini göstermiştim.

Paradigmayı felsefe ve bilim tarihi içinde, ilk kez Thomas Kuhn (1922-1996)’un son derece etkili olan ve bir tür dönüm noktası sayılan Bilimsel Devrimlerin Yapısı adlı kitabında duymuştuk. Kuhn bu kitabında paradigmayı geniş bir şekilde kullanmıştır ve paradigmaların değiştirilebileceği düşüncesini ortaya koymuştur. Kuhn'un başlıca eseri Bilimsel Devrimlerin Yapısı (The Structure of Scientifıc Revolutions, 1962), bilim tarihini ciddi biçimde kavramsallaştırmak suretiyle bilimsel bilginin doğası hakkında felsefi sorular yöneltmenin ilk başarılı girişimlerinden birisini temsil etmektedir.

Kurumsal anlamda Paradigma değişimi için verilen klasik örnek Swiss firmasının bir zamanlar dünya saat pazarının en büyüğünü tek başına elinde tutan bu firma dijital saati kendisi dünyaya tanıtmasına rağmen çalışırken tıklama sesi duyulmayan bu saatleri barındıran yeni paradigmayı kavrayamadığından veya klasik deyimle paradigma felcine (paradigma paralysis) yakalandığından 1-2 sene içerisinde eski pazar payının tümüne yakınını Japon elektronik saat firmalarına kaptırmıştır. İsviçre'de neredeyse aile işletmesi durumuna gelen saat üretiminde küçük işletmelerin zarar görmemesi için kuantum saatine geçmemişlerdir. Swiss firması kuantum saati ile ilgili hazırlıkları olduğunu ancak ekonomiye zarar vermemek için bu değişimi başlatmadıklarını söylese de saat üretiminde yeni bir dönem başlamış ve Japonlar süreci eline almıştır. Bir diğer örnek de IBM bilgisayar firmasının raflarından indirdiği ucuz ve standart (Off-shelf) ürünlerle son kullanıcılar için ilk PC’yi oluşturan firma, donanım ve yazılım alanında eski paradigmasında takıldığı için yeni paradigmalarla ortaya çıkan bazı firmalar, örneğin PC donanım satışında Dell ve yazılımda (işletim sistemi ekseninde) Microsoft kendi ürettikleri paradigmalarla PC geliştirici bu firmayı geride bırakmışlardır. Bugün bilgisayar sektöründe neredeyse IBM yok ancak adı çok sonradan ortaya çıkan bir çok firma piyasaya hakim duruma gelmişlerdir.

Her Kesin Bir Paradigması Olmalı

Prof. UZEL konuşmasında her insanın bir paradigması olması gerekir diyerek her insanın bir kendi yolu ve yaklaşımı olması gerektiğini belirtmek istiyordu. Genelde paradigmalarımız tutum ve davranışlarımızı da yönetir. Paradigmalarımızı değiştirmeden, tutum ve davranışlarımızdaki değişimler gelip geçiciliğin ötesine gidemezler. Öyleyse, ciddi bir değişim, yalnızca paradigma değişiminin ürünü olabilir. Paradigma sürekli ve devingen bir süreci temsil ettiği için anlamlıdır. Hele hele bilimde paradigma değişimi bizler için daha da anlamlıdır. Günümüzde dünyanın ve insanlığın karşı karşıya olduğu çevre, iklim değişiklikleri, beslenme, sağlık ve artan barınma sorunları karşısında bilimin bir şey söylemesi gerekir. Bilim tarihinde dikkat edilirse büyük dönüşümlerin olduğu dönemlerin arkasında yeni paradigmaların olduğu görülecektir. Dünyanın bugün karşı karşıya kaldığı sorunların çözümünün bilimde olduğunu bilen insanlar olarak konunun önemli olduğunu düşünüyorum. Ülkemizin içinde bulduğu yapısal ve sosyal sorunların çözümünün de bilimden geçtiğini düşünüyorum. Bilim kuruluşları olarak toplumun sorunlarına çözüm üretmemiz gerekmektedir. Bu sorumluluk hepimizin omuzlarındandır.

Çukurova Üniversitesi Kendi Paradigmasını Yaramak Zorunda mı?

Ülkemiz bilim tarihi konusunda verimsiz bir alanda bulunmaktadır. Bilimde paradigma değişiminin Çukurova’da işlenmesi çok anlamlıdır. Üniversitemizin son yıllarda her yönü ile gerilemesine karşın bilimde paradigma değişimini tartışıyor olması çok önemlidir. Her zaman sağduyusuna güvendiğim nitelikteki üniversite hocalarımızın bu anlamlı konferansı çok yararlı olmaktadır. Bir kez daha halen üniversitemiz birinci ve ikinci kuşağının derin bilgisi ve bilinci üniversite için bir ayrıcalıktır diye düşünüyorum.

Konferansın oturum başkanlığını paylaştığım Üniversitemizin değerli bilim adamı Prof. Dr. İlhan TUNCER hoca açılış konuşmasında bilim tarihinin önemini özetlerken bilgiye ulaşmada bilimsel tarihin ve felsefenin önemini vurgulamıştır. Konferans sonrası konu üniversitemizde bilim tarihi ve felsefesinin okutulması dinleyicilerin de katılımı ile işlenmiştir. Daha önce Fen, Sağlık ve Sosyal Bilimler Enstitü müdürlerine üniversitede yüksek lisans ve doktora eğitiminde bilim tarihi ve felsefe derslerinin okutulması sürecini başlattığımızı anlattım. Katılımcılar konunun rektörlük nezdinde ele alınması gerektiğini belirtilmiştir. Halen üniversitemizde bilim ve felsefenin önemini işlemek isteyen bilim insanlarının varlığı geleceğe yönelik coşkulu ve üreten üniversite yaratma umudunu canlı tutmaktadır.