Bilimsel Etik Kurullarının Gerekliliği

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ, Çukurova Üniversitesi, 

Bilim; doğada var olan olay ve olguların yasalarının altında yatan gerçekleri anlayıp, anladığını başkalarının anlayabileceği dilde aktarılması olarak adlandırabileceği gibi, bilinmeyeni bilinir hale getirme, var olan ancak, görülmeyeni görünür hale getirmek ve başkalarının dikkatini konu üzerine çekmek, deşifre etmek, yalan, yanlışı, sahtekârlık ve aldatmalarla savaşmak ve gerçeği yalın hali ile açıklama sanatıdır da denilebilir. Tabii bilim yapmak ve yaymak bir bilgi ve birikim gerektirdiği için her şeyden önce konu hakkında bir tarih bilincine varmış olmak gerekir. Genelde bilimsel çalışmalarda tarih bilinci ya literatür çalışması veya önceki çalışmalar adı altında yayınlanır. Özellikle de Yüksek Lisans ve Doktora tezlerinde buna önem verilir. Bu konuda üniversitelerimizde bilim tarihi dersleri okutulmadığı için öğrencilerin bilimsel bakış açısı oluşmamaktadır. Bu da temelde hocalarımızın önemli bir kısmının bilim tarihi ve bilim felsefesi konusunda yetersiz olmasından kaynaklanmaktadır. Üniversitelerde bilimsel araştırmanın nasıl yapılacağı ve verilerin nasıl değerlendirilip yorumlanacağı öğretilmediği için Yüksek Lisans ve Doktora öğrencileri bir önceki arkadaşlarının bilgilerine başvurarak, aynı modeli kopya etmektedirler, bazen de bu kopya kelimesi kelimesine tam olarak devam etmektedir. Tez jürilerindeki hocalarımız tezleri dikkatlice okudukları zaman bir çok tezin daha önce yapılan tezlerin öncelikli olarak önceki çalışmalarının olduğu gibi alındığını göreceklerdir (deyim yerindeyse bilimsel geviş getirmekte). Hele yabancı bir dilde bir makale ve yayınsa olduğu gibi çevirip kendi bulgusu ve yaratısı imiş gibi yayınlamak da ayrı bir sorun. Ayrıca, bilimsel makalelere hak etiği halde ismi yazılmayanların yanında projede ve makalenin hazırlanmasında hiç bir katkısı olmayan hatta okuduğunu bile anlamayan çok sayıda kişinin makalede isminin olması gibi etik sorunlar sıkça duyulmaktadır. Özellikle akademik aşamalarda adam kurtarma operasyonu çerçevesinde konu ile ilgisi olmasa bile isimlerin yazılması gibi konular da önemli ve en çok konuşulan konuların başında gelmektedir.

Son yıllarda bilimsel aşırma eylemlerinin artması ile bir tarafta doğal olarak emeğe saygısızlık yapılmakta diğer tarafta aşırmaya yeltenen kişinin kişiliğinin dejenere olması ve tembelliğin yaygınlaşmasına neden olmaktadır. Bu tür uygulamaların gelecekte toplumun çalışma güdülenmesini engellemek için bilim kuruluşları meslek etik kurullarını oluşturmalı ve ilgili meslek davranış ilkelerini belirleyerek bunlara uyulmasını sağlaması beklenir. Doğal olarak kurumların kendi meslek ilkelerini belirlemeleri ve buna uygun davranış ilkeleri sergilemeleri ve toplumunda bunun izleyicisi olması gerekir. Yoksa sorun polisiye tedbirler ile çözülemez. Tabii etik ilkeleri toplumdan topluma değişebileceği gibi zaman içinde de değişime uğrayacağı bilinci de dikkate alınarak kurumların üyelerinin mesleklerini nasıl yerine getirmesi gerektiği konusunda ilkeler koymalı ve buna uyulmasını sağlamalıdır. Üniversiteler ve diğer bilim kuruluşlarının oluşturacağı etik kurulu ve ilgili meslek kuruluşu ve örgütlerinin belirleyeceği meslek etik ilkelerine uymasını istemesi yanında ciddi sorumluluğu olan hocalarımızın da dikkatli olmaları gerekir.

Bütün bunlar duyuldukça halen şark zihniyetinin neresinde olduğumuzu derin derin düşündükten sonra ve Hüseyin Batumanın ‘Bilim ve Şarlatanlık’ kaynağının ne denli önemli olduğu bir kez daha anlaşılmaktadır.

Bilim Etiği uzun tartışmalardan sonra özellikle de son zamanlarda bilimsel aşırmaların yaygınlaştığı bir dönemde TÜBİTAK bünyesinde bir merkez kuruldu ve TÜBA 1 Aralık 2001 tarihinde yaptığı toplantıda Bilimsel Araştırmalarda Etik ve Sorunları başlıklı raporda 6 temel ilke açıklamıştır. Bunlar; Gerçeğe Uygunluk, Bilimsel Araştırmanın Zarar Vermemesi, Sorumluluk ve Haklar, Yazarlar, Kaynak Gösterme ve Alıntılar, Akademik Etkinliklerde Etik ve Bilim İnsanı, dır.

Üniversitelerin bilim-etik kurullarını oluşturup bilimsel verimliliği ve kaliteyi yükseltmeleri yararlı olacaktır. Barbusse ‘‘Gerçeği söyleyenler hiçbir zaman susmak zorunda değildir’’ diyor. Bilim adamı, sorumluluğu gereği gerçeği aramak ve söylemek zorundadır. Tabii bilim adamı, bilim adamı ilkelerine göre usta-çırak ilişkisine göre yetiştirildiyse. Bu konuda biz geleceğin beyinlerini yetiştiren hocalara vicdani ve etik sorumluluğu düşmektedir. Buna bağlı olarak üniversitelerin bilim adamı yetiştirme programlarını yeniden niteliği artıracak şekilde gözden geçirmeleri gerekir. Yüksek Lisans ve Doktora programlarını yürüten Enstitülerin programlarına Bilimsel Araştırma Metotları dersi yanında, Tez ve makale nasıl yazılmalı konusunda da dersleri zorunlu krediler içinde sayması anlamlı olacaktır. Doğru bilim adamı yetiştiren ancak doğru bilimsel çalışma yapabilecektir.