Gelişmeyen Bilim Ortamında Artan Bilimsel Yayın Sayısı

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ

Çukurova Üniversitesi asportas@mail.cu.edu.tr

2003 yılının ilk güzel haberi TÜBİTAK’tan geliyor. Türkiye'nin dünyada bilimsel yayınlar sıralamasında 2001 yılında 25. sırada bulunurken (Atamer ve ark, 2003, CBT sayı 823) TÜBİTAK Başkanı Prof. Dr. Namık Kemal PAK’ın basına yansıyan demeçleri ile 2002 yılında 9303 yayın ile 80 ülke arasında 22 sıraya düşerek büyük bir sıçrama ile dünyadaki bilimsel yayın sayısının yüzde 0.86’sını gerçekleştirmektedir. TÜBİTAK başkanı tarafından yapılan açıklama ile Türkiye 1993 yılında 10 yıl için hedeflediği 30.sıra amacını aşarak bunun 8 basamak önüne geçebilmiştir. Bunların hepsi gurur verici ve devamını dilemek ile birlikte nüfusumuz ve büyüklüğümüz oranında daha çok üretmiş olmamız gerekir. Yaklaşık 10 bin profesör, 6 bin doçent ve 12 bin dolayındaki yardımcı doçent ve yaklaşık 30 binin üzerinde yardımcı eleman ve diğer araştırma kurumlarındaki araştırıcıları dikkate aldığımızda tabii bu sayı yetersizdir, fakat yine de ülkemizin izlediği trend içerisinde geldiğimiz yer küçümsenemez. Ayrıca bu süreçte ülkemizin Yunanistan, Danimarka, Portekiz, Avusturya, İrlanda, Lüksenburg ve Polanyanın önüne geçtiği belirtilmektedir. Orhan Bursalı (CBT 2003 sayı 825) köşesinde durumu değerlendirirken önemli bir noktayı saptayarak “Türkiye nüfus yoğunluğu itibarı ile dünyanın %1.1’ni oluşturuyor, fakat buna karşılık dünyadaki bilimsel ağırlığı yönünden %0.86, ekonomik ağırlık yönünden ise %0.6 düzeyinde olup açığı kapatmaktan uzak görülmektedir” diyor.

Olaya diğer taraftan baktığımız zaman üzerinde yaşadığımız evren kente bugün ileri olarak tanımlanan ülkelerin tamamına yakını ülkemizin batısında yerleşmiş bulunmakta olup bu ülkelerin gelişmişlikleri sahip oldukları bilimsel beyin gücünün üretime dönüşmesi ile ifade edilmektedir. Bu ülkelerde üretilen bilimsel makale sayısı nitelik ve nicelik olarak ürettiklerimizi katlamaktandır. Sayısal olarak aştığımızı düşündüğümüz ülkelerin birim nüfus başına bilim adamı ile karşılaştırdığımız zaman ürettiğimiz makale sayısı oranının dünyadaki yerinin daha da gerisine düşecektir. Bilim adamı sayısı başına üretilen makale sayısına baktığımız zaman ülkemizde hiçbir üniversite >1 sayısını hiçbir zaman aşmamışızdır. Çoğunlukla 0.10-0.19 makale/bilim adamı arasında değişmektedir. Halbuki batı toplumlarında bu sayı her zaman 1-2 arasındadır. Bu işin niceliksel tarafı. İşin niteliksel tarafı ise daha önemli; bu konuda daha önce yazdığım (www.Üniversite ve Toplum Haziran 2002 sayısı) bilimsel makale sayıları konulu yazımda ülkemizde makale yazmanın nedenlerini açıklamıştım. İstisnalar hariç, bilimsel makalelerin bugün ağırlıklı olarak temelde bilim yapmak için değil daha çok akademik yükselme kaygısına yönelik olduğu görülmektedir (Bursalı 2003, CBT sayı 825). YÖK’ün son yıllarda zorunluluk durumuna getirdiği akademik yükselmelerdeki SCI dergilerindeki yayın sayısı belirleyici olmuştur. Bu durumu tespit etmek son derece kolay.  Atamer ve arkadaşlarının düzenledikleri tablolarda gelişmiş Ankara, İstanbul ve İzmir üniversitelerinde yayın sayılarında küçük bir artış olurken veya durumu korurken, özellikle taşra üniversitelerinde birden artan birkaç kat makale sayısı akademik kaygının en güzel örneğini sergilemektedir. Büyük üniversitelerde akademik kadroların durağan duruma gelmesine karşın taşra üniversitelerinin büyümesi ve açık bulunan kadro ilanlarına yapılan başvurular bunun birinci nedeni olsa gerektir. Özellikle de taşra üniversitelerinde öğretim elemanı açığının kapatılması biraz duygusallık, biraz yasal boşluk, biraz da kafadarlıktan kaynaklanan durumlardan dolayı bir çok yönden bilim adamı niteliği taşımayan kişiler akademik yükselme süreçlerini tamamlamışlardır. Bunun sonucu olsa gerek, kesin sayısını bilmiyorum fakat YÖK’de galiba kesin sayıları olması gerek, yakın geçmişe kadar profesör makamına yükselmiş bazı araştırıcıların hiçbir SCI kapsamındaki dergilerde yayınlanmış makalesi bulunmadığı bilinmektedir. Bunların büyük çoğunluğu İngilizce bir cümle bile okuyamayacak düzeyde yabancı dil bilmemektedirler. 

  Ülkemizde suni olduğuna inandığım yayın artışı bilim yapmak için yapılıyor olsaydı yani sorun çözmeye yönelik olmuş olsaydı bugün durumun tam tersi olması gerekirdi. 1990 yılında ülkemizdeki bilimsel makale sayısındaki artış ile ülkemizin gelişmişliği ve refahtan yararlanma oranı arasında negatif bir ilişki olduğu açık. Aşağıdaki çizelge herhalde durumu özetlemektedir.

Artan dış ve iç borçlar, içinden çıkılmaz ekonomik ve sosyal sorunlar her gün artmakta ve sorunlar çözülmek bir yana yıldan yıla katlanarak artmaktadır. Ülkemiz, belki bazılarımız için bugünkü durumunun ifade edilmesi ağır olabilir fakat dışarıdan bakıldığı zamanki portresi, 200 milyar dolar borç, gelir dağılımındaki uçurumlar ve bir türlü "hukuk devleti" olamama eleştirileriyle; Avrupa Konseyi İnsan Hakları Mahkemesi’nden 3 bin mahkumiyet almış, "yaşam kalitesi" sıralamasında 86. basamağa düşmüş durumdadır. Dünya çapındaki yaklaşık 8 bin patent buluştan hiçbir tanesini ülkesi adına dünyaya kazandırmamıştır.

DİE-DPT verilerine göre kişi başına Gayri safi milli Hasıla(GSMH) Amerikan USD Dolar bazındaki değişimi ile kişi başına alım gücü yine dolar olarak değişimi ile yayın sıralamasındaki yerimiz arasında negatif bir ilişki bulunmaktadır. Son birkaç yıldır ülkenin büyüme hızı da negatif düzeyde gerçekleşmektedir.   

*DİE-DPT; **Halime Atamer ve ark. CBT Dergisi 28 Aralık 2002. Sayı: 823. *** Capital Dergisi,Temmuz 2000

 Ülke ekonomisinin içinden geçtiği zor koşullar nitelikli elemanların işe girememesi, üniversitelerdeki iyi bilim adamlarının aldıkları düşük maaş durumu beyin gücünü beyin göçüne dönüştürerek ülke içindeki bilimsel dinamiklerin zayıflamasına neden olmuştur. TÜBİTAK 2002 Bilim, Hizmet ve Teşvik Ödülleri törenine katılan Cumhurbaşkanı Sayın Ahmet Nejdat Sezer, ekonomik ve sosyal alanlarda yeniden yapılanma sürecindeki Türkiye’yi geleceğe taşıyacak bilimsel birikim ve nitelikli insan gücünün mevcut olduğunu ifade etmektedir. Bilim reformuyla Türkiye’nin üretime geçebileceğini kaydeden Cumhurbaşkanı "Üniversitelerin bilim üretme olanakları artırılmalı, bilim insanlarımız özendirilmeli, araştırma-geliştirme etkinlikleri için yeterli kaynak sağlanmalıdır.". Özellikle son günlerdeki YÖK-hükümet atışmasında maalesef yukarıda sıralanan özgür ve özerk üniversite, nitelikli bilim adamı yetiştirme, araştırma olanaklarının artırılması konuları tartışmanın dışında tutulmuştur. Cumhurbaşkanı Sayın Ahmet Nejdat Sezerın, Türkiye’yi geleceğe taşıyacak bilimsel birikim ve nitelikli insan gücünün mevcut olduğu ifadesi kanımca da doğrudur. Örnek olarak, 22 Aralık 2002 tarihli Radikal gazetesinin başlığı Devlerin ‘tepeden bakan Türkleri’dir. Yazı incelendiğinde Microsoft, Metro AG, CocaCola, Pepsi, Pfizer, Volkswagen, Unilever, Philips, Hewlett Packard, Simens, Xerox, Sony Ericsson gibi uluslararası şirketlere azımsanmayacak beyin göçü verdiğimiz belirtilmektedir. Yine Prof. Celal Şengör CBT dergisinin 825 sayısında Paris Ulusal Doğa Tarihi Müzesindeki Paleontoloji bölümünün Türk müdürünün İTÜ’den Paris'e transfer olan doktora öğrencisinin başarısı ile öğünmemek mümkün mü? Ülkemizde dünyaca bilinen ünlü bilim insanları mevcuttur. Beyin göçünün beyin gücüne dönüştürülmesi yarınların ışıldamasına ufuk açacağı inancındayım. Akademik özgürlük, altyapının inşası ve maddi durumun iyileştirilmesi büyük başarıları beraberinde getirecektir. 

Bütün dünyada bilinen gerçek, bilimsel çalışmaların bir yansıması olarak yayın sayısı yüksek ülkelerin gelişmişlik düzeyi ile birebir örtüşme bulunmaktadır. Gelişmiş ülkelerin tümünde sorun çözmeye yönelik araştırma sonuçları yayınlanmaktadır. Yani buluş, yenilik ve buluşun teknolojiye dönüştürülmesi anlamına gelen Invention ve Innovation sürecinin oluşması gerekir. Türkçe karşılığı “yenileme” olan İnnovasyon, bilim ve teknolojinin ekonomik ve toplumsal yarar sağlayacak şekilde yenilenmesi anlamına gelen teknoloji dönüşümü neredeyse hiç oluşmamaktadır. Dolaysıyla gelişmiş ülkelerde araştırma doğrudan yaşamın içinde olması nedeniyle sonuçları doğrudan toplumun refah düzeyine yansımaktadır. Fakat bizim gibi ülkelerde sürekli yurtdışı yayın yapılması teşvik edilmektedir. Fakat ‘so what’ ne için? Bilemiyorum her bir yurtdışı yayın kaç bin dolara mal oluyor ve bunun ne kadarı geri dönüyor? Her bilim adamı başına ne kadar araştırma olanağı sağlanmaktadır konusunun araştırılmasında büyük yarar bulunmaktadır. Yoksa Prof. Dr. Oktay Sinanoğlu'nun belirttiği gibi yurtdışı yayın yapmayı puan almak ve başkasına şirin gözükmek için mi yapılmaktadır (Sinanoğlu Eğitim Bilim Kasım 2002 sayısı).

Araştırmalarla ilgili bir diğer konu da neyin “araştırmaya değer” olduğuna isabetli bir şekilde karar verilmesidir. Bu açıdan bakınca ülkemizde yapılan araştırmaların önemli bir bölümünün” cılk yumurta üstünde kuluçkaya yatmak” kabilinden olduğu kolaylıkla görülmektedir. Bu da ülke kaynaklarının heba olması anlamına gelmektedir.

Düzenli olarak yayın yapan ve 2002 yılında birinci isim olarak 3 yayın yapmış bir araştırıcı olarak başta kendimi ve yaptığım yayınları sorgulamaktayım. Açıkçası yaptığım yayınlar batılılar tarafından atıfta kullanılmak üzere benden istendi fakat ülkemde birkaç insanın dışında kimseyi ilgilendirmemektedir. Bu durumun mutlaka hükümet, YÖK, TÜBİTAK, TÜBA, Üniversiteler ve diğer Araştırma Kurumları tarafından beyin fırtınası ile analiz edilmesi ve sorun çözmeye dayalı araştırma ve sonuçlarının yayınlanması konusundaki aksaklıkların mutlaka giderilmesi gerekir.