Üniversitelerde Seçim Sistemleri-2

Bölüm Başkanlığı Seçimi Modeli

Prof. Dr. Ibrahim ORTAS, Çukurova Üniversitesi

Üniversitelerin temel bilim birimleri olan ana bilim dalı ve bölümlerin işlev ve yönetimleri doğrudan üniversitelerin verimliliğine etki etmektedir. En alt birimlerin güçlü ve etkin olması, kendi iç dinamiklerini yetkili ve sorumluluk bilinci içinde yönetmeleri durumunda aşağıdan yukarıya doğru olan katılımcı yapıyı güçlendirecektir. Mevcut YÖK yasasında bölümlerin işlev ve yönetimleri üst kurumlar tarafından belirlenmesi yanında mali yönden işlevsiz olmaları nedeniyle ciddi sorunlar yaşanmaktadır. Bilimsel çalışmalar esasında bölümlerde yürütüldüğü için bölümlerin doğrudan bütçelerini yapabilmeleri, öğretim üyelerinin belirli bir düzeye kadar kendi sabit bütçelerinin olması bilimsel çalışmaların momentumunu yükseltecektir. 

Ancak doğal olarak üniversitelerin makro bilim politikalarına karşın bölümlerin veya programların bilim politikalarının oluşturulması, sevk ve idare edilmeleri duruma göre yeni önlemler alınması gerekirse yeni yaklaşımların oluşturması için bölüm akademik kurullarının etkin çalışması gerekir. Batıdaki bölümler sürekli kendilerini yeniledikleri için sürekli dinamik durumda bulunmaktadırlar. 1998 yılında Florida Üniversitesi, Toprak Bölümünün başkanının bölümdeki tüm çalışanlara ve öğrencilere 2010 yılının projeksiyonunu sunuşuna tanık oldum.

Bölümler bu bağlamda temel ve uzun süreçli bilim politikaları oluşturmaları için bilimsel bakımdan güçlü yöneticiler tarafından yönetilmeleri zorunluluk arz etmektedir. Batı üniversitelerinde yapılanma aşağıdan yukarıya doğru oluşturulduğu için dekan ve rektör koordinasyon görevi üstlenmektedir. Bu bağlamda batı üniversitelerinin en önemli argümanları güçlü bölüm başkanlıkları tarafından yönetilmeleridir. Tabii bölüm başkanı öz denetim ve akademik başarıya göre hesap verebilirlik ölçütleri ile belirlendiği için ve tek başına akademik eleman alımında söz sahibi olmadığı için de bölümde gerçekten bilim yapacak nitelikte öğretim üyeleri bulunmakta ve bölüm başkanın işi bir nebze olsun kolay olmaktadır. 

Batıda üniversite Bölüm başkanı için seçim var, ancak işlem söyle;

Bir yıl önceden bölüm, bütün dünyaya bölüm başkanlığı adayları için ilan verir ve adayların bilimsel dosyaları istenir. Adayların dosyaları incelenir bunlardan 2 veya 3 aday üzerinde yoğunlaşılır ve adaylar ile bölümde toplantı yapılır. Açıkçası yarı resmi mülakat yapılır. Adaylar bölümü nasıl yöneteceklerini, ileriye yönelik neler yapacaklarını, bunları yapmak için ne istediklerini açıklarlar. Sonunda bölüm öğretim üyeleri kendi aralarında, öğrenci temsilcileri ve diğer yetkililerle en uygun adayı belirlerler. EN ÖNEMLİ ÖLÇÜ BİLİMSEL BAŞARIDIR”. Seçilen Bölüm başkanı öz güvenle bölümü yönetir. Genelde batı üniversitelerinde bilimin motoru bölüm başkanlarıdır. Büyük projeler alırlar, her öğretim yılında bölümünün geleceğine ilişkin öngörülerini ortaya koyarlar. Reading üniversitesi Toprak Bölümü başkanlığına çok sayıda değişik ülkelerden gelen bilim adamları arasında ölçütleri en iyi sağlayan bir Avustralya kökenli profesör atandı. Benzer şekilde bizden daha milliyetçi olan İngiltere'nin, Almanya’nın ve Fransa’nın  bir çok üniversite bölümlerinin başkanları değişik uluslardan gelebiliyorlar. Amerika’da tam bir özgürlük ve beyin transferi nedeniyle din, dil, renk ayrımı yapmadan başarı kıstası esas alınmaktadır. Benim bildiğim çok değerli bir çok Türk vatandaşı bilim insanı Almanya, İsveç, Amerika’da başarılı bölüm başkanlığı yapıyorlar. Tabii bu ülkelerde başarılı olmak ve birimi bilimsel olarak ileri taşımak birinci gelen koşul olduğu için kimse ulusal değerlerinin kaybolması kaygısına düşmemektedir.

Batıda bizdeki gibi bölüm başkanlığı seçimi ve ondan sonra yaşanan bildik manzaralar oluşmuyor. Sistem başarı ölçütleri üzerine işlediği için kişiler bölüm başkanı olmak için değil, olmamak için çalışırlar. Bazı birimlerde sıra ile bölüm başkanlığı yürütüldüğü için insanlar kendi sıraları geldiği zaman kaçmaya çalışırlar. Çünkü asıl olan öğretim üyeliğidir. Ve Bölüm başkanlığının hiçbir getirisi (lojmana girme vs gibi) bulunmamaktadır.

Sorun temelde bölüm başkanı seçimi olan Profesörlük atanmasıda kritik davranılmakta ki  profesör atanmasında usül olarak bölümün görüşü yanında asisitan ve öğrencilerinde görüşü aranır. Bölüm başkanı için belirli günde juri önünde adayların kendi programalrını anlatırılar. Programa davet edilen kişiler içinden öğrenci, bölüm sekreteri, asistanalr, öğretim üyleri oy kullanarak seçilir. Rektörde atamayı yapar.

Dekanlık seçimi

Batılı üniversitelerde genelde bir çok sorun bölümlerde çözümlendiği için dekanlığa pek sorun düşmez ve dekanlık bir şekilde bilim politikalarını koordine eden merkez olarak algılanır. Bu bağlamda kimse dekan olmak istemez ve çoğu zaman kişiler zorla bir yıllığına dekan tayın edilir. Tabii doğal olarak üniversite hocaları bilimin yapmak için zaman sorunu olmasından dolayı idari görev yapmamaktadırlar.

Örneğin Reading Üniversitesi Toprak Bölümü başkanı dahil bir çok sorunu kendi bünyesinde çözmektedir. Örneğin bizde yurtdışına çıkmak için 40 gün önceden izin istemek ve bu iznin silsile yolu ile YÖK’e kadar gitmesi gibi bir olay hiç yaşanmaz. Rektör daha çok üniversiteye proje ve para kazandırma ile ilgilenir. Üniversitesinin dışarıya karşı nasıl temsil edileceğini belirler ve öğretim birimlerinin ve üyelerinin bütçe ve maaşlarını dağıtmak ve bilimsel gelişmeleri izlemek de rektörün görevleridir.

Akademik kadroların alınması

Bölümlerde boşalan akademik kadro veya yeni alınacak öğretim üyesi için ilgili kadro rektörlükten alınır ve kimin atanacağını ve nasıl atanacağı çok uzun ve kritik incelemelerden sonra bölüm tarafından belirlenir. Açıkçası duygusallık yerine akıl süzgeci ve bilimin geleceği dikkate alınmaktadır. Bizde nedense hep  benim “adamım” olması, benden daha zeki olmaması, beni geçmemesi ve bana oy kapısı olur mu sorusu akla gelmektedir. Üniversitede hoca olmak isteyen ve kendine güvenen bilim adamı da yeterince belirli bir bilimsel birikime ve akademik terbiyeye ulaşmış kişidir. Hele profesör olmak bizdeki gibi sırası geldi oldu değil. Gerçekten çok ciddi ve bu aşamaya gelen kişinin de yöneticilik vs. gibi bir derdi olmuyor, kişi daha çok bilime ve işine aşık olmuş oluyor. Temel bilimlerin kurallarını bilmeyen, matematikten anlamayan, tarihi ve felsefe bilinci olmayan kişi nasıl bilim, düşünme, ve dönüşüm sağlayacak. Ne yazık ki bugün bu birikimden yoksunuz. 

Bilim disiplinlerinde şimdiki gibi yetki ve sorumluluğun adil bir şekilde dağıtılmadığı bugünkü Türkiye üniversitelerinde gelinen nokta mutsuz, verimsiz, hantal bir yapıdır.

Bizim de artık ciddi akademik ölçütler geliştirmemiz gerekmektedir. Bilim adamı olacak kişiler yöneticilere bağımlı ve bağlı olmamalı,.tamamen bilimsel ölçütlere bağlı olmalı. Gerçek bilim adamları bilim yuvalarında olmalı ki bilim tartışması oluşsun. Yoksa Prof. Dr. Türkan Saylanı’ın belirttiği gibi “ Ben yanımda benden daha zeki ve başarılı insan istemem” anlayışı ile herkes kendisinden iki gömlek geri çırak alır ve sonunda kendi içinde dumura uğramış bir cılız akademisyen profili ile Avrupa kapılarına dayanırız.

 Üniversitelerin akademisyen seçimini doğru yaparsa eminim ki kendi bölüm başkanını, dekanını ve rektörünü de doğru seçecektir.