Buğday Üretim Alanları Daralıyor mu?

Buğday Fiyatlarındaki Artış Neyin Habercisi?-2

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ,

Çukurova Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, iortas@cu.edu.tr

Biyoyakıt Üretimi Tahıl Fiyatlarını Artırabilir

Gıda fiyatlarındaki artışın bir çok nedeni var. Bunlardan biri halen az gelişmiş ülkelerde kontrol altına alınamayan nüfus artışı, birim alanda mevcut teknikler ile maksimum düzeyde verim artışı noktasına gelinmiş olması, biyoteknolojinin istenilen düzeyde verim artışı sağlayamadığı gibi ciddi eleştirilere uğraması yanında dünyanın tarım ürünleri üretimine istenilen yatırımı yapmaması arz talep dengesi yanında gıdaların yer yüzeyindeki dağılımının yeterince sağlanmaması da ciddi fiyat artışı sağlamaktadır.

FAO 2003 ve 2007 verilerine göre Biyoyakıt üretiminde kullanılan tahıl miktarında % 25 oranında bir artış görülmektedir. Yalnız ABD’de 2000 ve 2006 yılları arasında sadece mısırın etanol üretimi için kullanımında iki-iki buçuk kat oranında bir artış tespit edilmiştir.

Uzmanlar karşılaştırmalı üstünlüğü söz konusu olduğunda Biyoyakıt üretimi artan petrol fiyatları ile kıyaslandığında biyoyakıtlar daha avantajlı durumda olmaktadır. Bu durum belirli tahılların biyoyakıt olarak kullanımını teşvik etmektedir. Bu durumda önümüzdeki yıllarda biyoyakıtların buğday piyasası üzerindeki etkisi daha da artacaktır.

Türkiye'de buğday fiyatlarının düzensiz armasında TMO’nin Türkiye'de beklenilen üretimin altında gerçekleşeceği öngörülen yaklaşık 1 milyon tonluk buğday alımını zamanında yapmamsı ve spekülatif gelişmelere karşı hazırlıklı olması önemli bire eksiklik olmuştur.

Türkiye’de Buğday Fiyatı Dünya İle Paralel Gidiyor

Ülkemizde buğday ambarı olarak bilinen Konya ovasının ise son yıllarda istenilen düzeyde buğday üretmediği belirtilmektedir. Konya Ticaret Borsası verilerine göre Anadolu Kırmızı Sert buğdayda aylık ortalama fiyat artışı; Ocak ayında bir önceki aya göre %4, 2007 yılı Ocak ayına göre %22 olduğu yönündedir. AA muhabirinin Konya Ticaret Borsası’ndan (KTB) aldığı bilgiye göre, küresel ısınmanın etkisiyle üretimde yaşanan azalmalar, özellikle hayvan yemi ve akaryakıt amacıyla talepte yaşanan patlamaya bağlı olarak dünyada buğday fiyatları yükseldi. Türkiye genelinde yurtiçi buğday fiyatları ile TÜFE'deki gıda enflasyonu arasında %70’lik bir korelâsyon bulunmaktadır. Benzer şekilde önemli bir ölçüt olarak Türkiye'deki buğday fiyatları ile dünya buğday fiyatları arasında yaklaşık %75 korelâsyon göze çarpmaktadır. Bu bağlamda dünyada meydan gelecek bir artış ülkemizde de kendisini hissettirecektir.

Dünya Buğday Stoklarında Daralma Yaşanıyor

Dünyada önemli buğday üreticisi ülkelerden Çin, Hindistan, ABD, Rusya, Avustralya, Kanada, AB ülkeleri, Arjantin, Pakistan, Kazakistan ve Türkiye önemli buğday üreticisi ülkeler olarak bilinir.

Üretim ve talep dengesizliğinin bu şekilde sürmesi buğday fiyatlarında meydana gelecek küresel ölçekteki artış dünya gıda fiyatları üzerinde de ciddi baskı oluşturabilir. Nitekim son aylarda ciddi fiyat artışı görülmeye başlandı. Başta gübre ve yakıt gibi girdi fiyatlarında meydan gelen %20-30 arasındaki artışlar yakında doğal olarak ekmek fiyatlarını da artıracaktır. 

Petrole bağlı olarak üretilen gübre üretimi, toprak işleme, ilaç ve diğer girdiler doğrudan tarım ürünleri fiyatlarının artışına neden olmaktadır.  Buğday fiyatları son 5 ayda, ABD'de yüzde 109, Fransa'da yüzde 151, Rusya'da yüzde 204 ve Arjantin'de yüzde 230 arttı. Türkiye'de de buğdayın fiyatı 0.60 YTL'ye çıkarken, yeni dönemde buğdayda ciddi sıkıntıların yaşanması ve fiyatların 0.70 YTL'ye kadar yükselmesi bekleniyor. Küresel ölçekte meydan gelen su kıtlığı ve kuraklığın olumsuz etkisi ile bitkisel enerji talebinde meydan gelen artış buğday fiyatlarındaki artış trendini daha da yukarıya taşıyabilir. Özellikle büyük ölçüde buğday yetiştiren Kuzey Çin'de kuraklık artışının neden olabileceği düşük üretim yönündeki haberlerin de etkili olduğu belirtiliyor.

Dünyada Buğday Ekim Alanları Daralıyor mu?

Türkiye'de ekilen alanların %70’ini tahıl oluşturuyor. Tahıl da kendi kendine yeten Türkiye son 20 yıla yakın bir sürede kendi kendine yeterken bugün bu durum değişmiş görünüyor.

Ekim alanların azalması ve iklim değişimi nedeniyle üretim düşebilir. Bu durumda bazı ülkeler doğal olarak buğday ihatacını durdurduğunu da belirtiliyor. Avustralya da kuraklık nedeniyle verimde önemli düşüşlerin olduğu belirtiliyor.

FAO verilerine göre buğday ekim alanlarında son 6-7 yılda, yıllara itibarı ile aşağıda da görüleceği gibi tahıl ekili alanlarda FAO verilerin göre ciddi bir alan azalması görülmemektedir.

2000 yılında  217 milyon hektar,

2001 216,

2002 214

2003 209

2004 215-218

2005 219

2006 213-216 milyon hektar alan tahıl ekimi yapılmış

WWW.FAO. Org verilerin göre dünyadaki uzun süreli buğday verileri ile Türkiye gerçeği aşağıda görüldüğü gibidir.

   ekim alanı  üretim    verim
  (mil.hektar)  (mil.ton)    (kg/da)
  1979-81  2004  1979-81  2004  1979-81  2004
 ---------------------------------------------------------------------------------
 Dünya  235  215  438  627  186  291
 Türkiye  9.2  9.4    17  21    185  223
 
Türkiye'de ve dünyada son yıllarda ekim alanlarında pek değişim yok gibi görülebilir ancak unutmayalım ki son 30 yılda sulama sistemlerinin gelişmesi önemli ölçüde nadas alanlarının daralmasına neden oldu. Son 30 yılda 4 millin hektara yakın alan nadas alanlarının daralmasından kazanıldı ve ağırlıklı olarak ta bu alanlar buğday ekim alanlarına geçti. Doğal olarak sulamanın yaratığı etkiden dolayı da buğday ekim alanlarının bir kısmı da mısır ekimine dönüştürüldüğü beklenilmektedir.

Genel olarak dünyada buğday ekim alanlarında bir azalma yaşanıyor. Ancak helen ciddi düzeyde bir azalma yok gibi geliyor. Verimdeki azalma alan kaymasından çok kuraklık ciddi bir etken olabilir.

Dünya ölçeğinde birim alanda sağlanan buğday verim artış istenen düzeyde olmakla beraber Türkiye'de bu artış dünya ortalamasının altında kalmıştır. Son 25 yılda dekara buğday veriminde sağlanan artış dünyada 105 kg iken Türkiye'de ancak 38 kg  civarında kalmıştır.

Türkiye'de Buğday Üretimi İklime Bağlı

Türkiye Ziraatçılar Derneği kendi veri kaynaklarına dayanarak 2007 yılındaki kuraklık nedeniyle Türkiye genelinde buğdayda yüzde 15 ila 20 arasında bir üretim kaybı beklemektedir. Tabii her şeyi de iklime ve küresel kuraklığa bağlamamak gerekir. Genetiği değiştirilmiş buğday tohumların süne mücadelesindeki başarısızlığı, buğday üretimini de düşürmüştür. Tabii esasen bu konudaki devlet politikası ve öngörüler çok daha önemlidir. Maalesef ülkemizin ciddi bir tarım politikasının olmaması veya var olan politikaların da uzun soluklu olarak yönetilememesinin sonucunda bugün buğday ithal eder duruma gelinmiştir.

Küresel ısınmaya bağlı olarak azalan yağış beraberinde verim ve kaliteyi düşüren nedenler olmaktadır. Dünya Gazetesi yazarı Ali Ekber Yıldırım 'ın 10.01.2008 tarihli "Tarım karşıtlığı yükseliyor..." başlıklı yazısında " Günümüzde küresel ısınma tehdidi, tarımsal ürünlerden enerji üretimi, hızlı nüfus artışı nedeniyle beslenme ihtiyacı dünyada tarımın önemini her geçen gün arttırıyor” diyor.

Gelişmekte olan ülkelerde buğday fiyatlarında son günlerde % 100 oranında artan fiyat artışı yanında biyoyakıt için ayrılan alanların artışında verim düşüşü sağlanmaktadır. Ayrıca buğdayda gelişen Afrika kökenli UD99 virüsü olarak bilinen virüs’ün bitki dokularında bulunması ile verim düşüşüne neden olduğu belirtilmektedir. Özellikle sıcak ülkelerde göründüğü belirtilen virüsünde verim düşüne neden olabileceği belirtiliyor. Ancak Türkiye'de halen bu virüsün bir etkisi görülmedi. Bu bağlamda Tarım bakanlığının Bitki Koruma ve Koruma Kontrol Kurumlarının işi şansa bırakmadan bugünden dünyada konuşulan konulara yönelik tedbir alması yaralı olacaktır.

Kente Göç, Gıda Fiyatlarını Artırdı

Dünyada artan kırsaldan kente olan yoğun ve düzensiz göç, bunun beraberinde getirdiği kırsaldaki verim düşüşü yanında kentlerde meydana gelen katma değeri yüksek işlenmiş gıda talebi fiyat artışlarının yükselmesinde diğer etkenler olabilir. Küresel ısınma ve buna bağlı olarak artan temiz su talebi, tarımsal sulamanın sınırlandırılması, artan petrol fiyatları önümüzdeki dönemde gıda fiyatlarının artması üzerinde daha ciddi baskılar kurabilir.

Genelde gelişmiş ülkeler ile gelişmemiş ülkelerin beslenme kaynakları da farklılaşmaktadır. Gelir düzeyi artınca proteine yönelirken, yoksullarda nişasta kökenli gıdalara yönelmektedirler. Yoksulluğun kol gezdiği dünyada çok ülkede insanların temel gıda ihtiyacı olan nişastalı kaynakların başında gelen ekmeğin sağlanması için ek önlemler alınmaktadır. Mısır da yoksulları korumak için devlet tarım ürünlerine sübvasyon uygulamak zorunda kalmıştır. BBC kaynaklarına göre yıllık 14 milyar dolar ekmek ve ürünlerine sübvansiyon ayırtmaktadır. Sübvansiyon bütçesinin eğitim ve sağlık bütçesini aşınca sorun yaşanmaya başlanması ile Mısır hükümeti diğer kaynaklardan yardım istemiştir. 17 Mart 2008 tarihli BBC Türkçe haber bülteni, Mısırda ekmek fiyatlarına yapılan zam ülkede ölümlere varan kavga ve protestolara neden olmuştur.

Dünya Tarımı Unuttu, Mekanik Tekniğe Takıldı

Maalesef dünyada son yıllarda ekolojik ürünlerin piyasadaki değeri karşısında geleneksel tarım ürünlerinin değerinin düşük düzeyde kalması da tarıma olan ilgiyi azalttı. Hatta bilimsel çalışmalarda da tarıma düşük düzeyde değerler verilmeye başlandı. Bir çok Tarımsal Araştırma Enstitüsü kapatıldı, bu konudaki fonlar askıya alındı. Bütün dünyada son yıllarda teknolojiye yapılan yatırımlar ve üretilen elektronik üretiminde sorun çözmediği, tam tersine günümüzde ciddi bir üretim fazlası ve işlemeyen bir ekonomiye dönüştürdüğü görülmektedir.

Buğday Fiyatındaki Artış Sosyal Sorun Yaratabilir.

Stratejik bir bitki olan buğday ve buna bağlı olarak katma değeri yüksek unlu ürünlerin fiyatındaki artış toplumun doğrudan beslenme maliyetini artıracağı için ciddi sosyal sorunların da yaşanmasına neden olabilir.

Tarım ürünlerinin üretimine veya tarıma son yıllarda ilgisiz kalınması ile başlayan süreçte oluşan arz talep dengesindeki sorunlar özellikle nişasta kaynaklı buğday ve mısır fiyatının artması ve ekmeğe yansıyacak fiyat artışları yoksullar ile zenginleri karşı karşıya getirebilir. Özellikle ekmek fiyatlarındaki artışın yoksullara anlatılması hiçbir gerekçeye bağlanamaz.

Buğday Stratejik Bitkidir.

Prof. Dr. Güngör Uras 7.03.2008 tarihli Milliyet Gazetesindeki köşesinde “Ekmeğe zam halkı üzecek” başlıklı yazında  “Dış piyasalarda buğday fiyatları artıyor. Bu gerçeği değiştiremeyiz. Ama bizim içeride yaptığımız yanlışlara ne demeli?” diye soruyor ve gazeteci Ali Ekber Yıldırım’ın konuya yaklaşımını değerlendiriyor.

Türkiye'nin halen ekilebilir toprağın yaklaşık yüzde 30’unda buğday üretiliyor olması rağmen, bazı iktisatçıların ‘Türkiye, buğday ekmesin’ tezini savunanlar olduğunu ve “Amerika ile rekabet etmek mümkün değil. Dünyada buğdayın tonu 150 dolar, Türkiye’de 250- 300 dolar. Üretmeye ne gerek var, ithal edilsin.” Dendiğini belirtiyor. Ancak yakın geçmişte yaşanan kuraklık ve diğer faktörler Türkiye’de de dünyada üretimi düşürdü. Fiyatlar hızla artmaya başladı. Dünya fiyatları, Türkiye’yi geçti. Dünyada buğdayın tonu 400 doları aştı. Sayın Uras'ın da ifade ettiği gibi buğday fiyatlarındaki artış “Buğday ekilmesin” tezini çürütmekle kalmadı, Türkiye’nin buğdaydan vazgeçemeyeceğini bir kez daha gösterdi” diyor. Bu bağlamda Türkiye'nin mutlaka kendi ihtiyacı olan buğdayı üretmelidir.

Ne Yapmalı?

Türkiye'nin bir tarım ülkesi olduğu gerçeği ile ticarette tarıma yeniden öncelik verilmeli.

Toprak Mahsulleri Ofisi kuruluş amacına uygun olarak, piyasayı düzenleme aşırı dalgalanmaları önleme, hem üreticiyi hem de tüketiciyi gözetme ve sektörde çalışanların önlerini görmesini sağlayacak ve işlevleri fonksiyonel hale getirmesi sağlamalıdır. Bu bağlamda TMO çok iyi kurgulanmış bir kurumumuzdur. TMO’nin belirtilen fonksiyonlarını etkin bir şekilde uygulaması durumunda, üretimden ve piyasa koşullarından kaynaklanabilecek olası dalgalanmaları ve olumsuz etkilerini en az  indirmiş olacaktır. Örneğin son yıllarda görülen ve bu yıl için de beklenen kuraklığın Türkiye'de ve Dünyaya bilene etkisini dikkatte alarak eken davranıp hasat zamanında alınandan daha fazla buğday alabilir. Böylece bu gibi zor günlerde süreci daha rahat atlatabilir.

Türkiye uzun soluklu olarak tarımında çeşit ıslahı çalışmalarına ciddi önem vermeli. Çiftçi yayım sitemi geliştirerek yapılan çalışmalar tarım kuruluşlarına ve çiftçiye ulaştırılmalı. Tarımsal üretimi nitelik ve nicelik olarak geliştirmesi sağlanmalıdır.

Girdi fiyatları özellikle mazot ve gübre çok yüksek, mutlaka çiftçi desteklenmeli

Gübre fiyatındaki artışı maliyetinin artırdığı için gübre kullanımında azalma olmakta ve doğrudan verim düşüşü yaşanabilmektedir.  

Piyasanın regüle edilebilmesi ve olsa dalgalamadan daha ez etkilenmesi için her şeyden önce üretim miktarlarımızın doğru tespit edilmesi ve önceden bilimsel teknikler ile tahmin edilmesi gerekir. Bu bağlamda uzaktan algılama teknikleri kullanılarak ülkenin üretim potansiyeli önceden belirlenmeli ve ona göre ithalat ve ihracat bağlantıları sağlanmalıdır.