Çinin Bilimsel Gelişmişlik Düzeyi ve Dünyanın Yeni Bilimin Ekseni

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ

Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr

Son yıllarda Çin her yönden Dünyanın gündemine oturdu. Geçmişte yüksek nüfusu, fakirliği ve yönetim anlayışı ile gündeme gelirken günümüzde her yıl yüzde 10 büyüme hızı, bütün dünyaya ucuz mal satımı ve ABD’nin karşısına ekonomik büyüme duruşu ile güçlü bir dev. Çinin hızla büyüyen ekonomik gelişiminin doğal olarak belirli bir temele dayanması gerekir. Bu temel teknolojiyi kullanmasına bağlanmaktadır. Hemen denilebilir ki Çin kopya ediyor evet doğru hızlı bir şekilde batıda üretilen her metayı kopyalamaktadır. Aynı eleştiri daha önce Japonlar için de ifade edildi, ancak şimdi Japonya bu eleştiriyi aşarak kendisi kopyaladığı metanın daha iyisini yaparak kendisini dünyaya kabul ettirdi. Ancak kopya yapmak için de bir teknolojik birikim ve alışkanlık gerekir. Bir günde koya yapılamaz. Ancak hepimiz bilim tarihinde biliyoruz ki en eski bilim kültür ve uygarlıklar Çin Sarı ırmak ve İndus vadisinde başlamıştı. En az 6–7 bin yıllık bir birikimleri bulunmaktadır. Kilin işlenmesi, çinicilik en eski sanatlardan biri olarak bilinir. İpek dokumacılığı, kâğıt, barut, baskı makineleri ve kitap baskısının Çinliler tarafından keşfedildiği biliniyor. Çinlilerin el becerilerinde çok başarılı olduğu bugüne kadarki etkilerinden bellidir. Gerçi bugüne kadar batı eksenli eğitildiğimiz için batılı bilim kaynakları bize doğunun “hiç bir şey” olduğunu öğretiyse de, bugün artık biliyoruz ki uygarlıklar doğudan batıya tedricen geçmişti. İspanyol Makro Polonun Çin seferinde ticaret yanında epeyce bir Çin biliminden de feyizlenerek döndüğünü biliyoruz.

Uzakdoğu Batının Pabucunu Dama Atacak mı?

Bugün beklenen, bilimsel çalışmalar sonucu elde edilen verilerin teknolojiye dönüştürülmesidir. Ancak daha önce Japonların da yaptığı gibi batıdan öğrendiklerini hızla kopyasını yaparak bugün dünyanın gelişmiş bir devleti durumuna geldiler. Tabii Japonlar bilime ve teknolojiye büyük önem vermişler ve Bütçelerinde bilim ve teknolojiye önemli bir pay ayırtmışlardır. Bugün genelde Uzakdoğu ülkeleri, Kore, Singapur, Malezya, Endonezya ve Filipinlerin koordineli olarak bilime büyük önem verdikleri görülmektedir. Yalnızca Çin için değil belki uzak doğu için genel bir eğilimin olduğunu söylemek daha doğru olur. Örneğin Kore son yıllarda kök hücre alanında yaptığı çalışmalarla birden dünyanın önüne geçince doğal olarak batı üniversitelerinde sorulan ilk soru acaba Uzak Doğu Bilimin merkezi mi oluyor? 4 Ekim 2005 tarihli köşesinde Orhan Bursalı da bu soruyu sormaktadır. Bu ülkeler kendi bilimsel alt yapılarını geliştirirken, dış göçü önlemek için de önlemler almışlardır. Ayrıca 11 Eylül hareketi ile ABD’nin yabancı bilim insanlarına koyduğu sınırlamalar, bilim adamlarının kendi ülkelerinde kalmalarına ve yaratıcılıklarına oralarda korumasına olanak sağladığı da düşünülmektedir. Tabii internet ortamı ve gelişen iletişim teknolojisi gelişmekte olan Çinin kendi alanında harekete geçmesini sağlamışlardır. Son yıllarda başta ABD olmak üzere artık Dünyada bilimde her alanda öncü olamadıklarını kabul ediyorlar. 4 Ekim 2005 tarihli www BBC. Turkish. com adresinden tam da bu konu işlenmekte ve başta ABD Dış İşleri Bakanlığı bilim danışmanı “ABD artık her alanda öncü olmadığını kabul etmelidir” diyor. ABD ve İngiltere'de belirli bilimsel araştırma merkezlerindeki birçok beyin göçü ile gelmiş Çinli, Hintli, İranlı, Koreli bilim adamları da artık batının cazip olmadığını belirtiyorlar. Sanırım bir bütün olarak Avrupa Ülkeleri bunun farkında ve onlar da artık ABD’nin yıllardır yaptığı gibi dışarıdan beyin göçünü hızlandırmak istiyor. Uzak doğuda bilimin önem kazanması ve teknolojik üretime geçiş bilimsel rekabet de kızışmaya başladı. Çinin son yıllarda bilimsel araştırmalara ve kongrelere önem verdiği görülmektedir. Çinin batıda yetiştirdiği çok sayıda bilim adamlarını ülkelerine çekmesini bilmesi ona son yıllarda büyük bir öncülük sağlamıştır.

Çin artık hemen hemen her alanla ilgilenmektedir. Tarımdan uzay teknolojisine kadar çok değişik alanda üretim yapmaktadır. Süper pirinç üzerinde çalışan binerce bilim adamından bahsediliyor. Ülkenin belirli bir bir bilim politikası çerçevesi için de, bilim koordinasyon kurulları kurdukları ve izledikleri hemen göze çarpmaktadır. Çinin de beyin göçünü geriye çevirmeye önem verdiği ve laboratuarlarında yüksek ücretlerle çok sayıda yabancı konuk bilim adamı çalıştırdığı belirtilmektedir. Bunun meyvelerini şimdiden toplamaya başladığı ve dünyanın ekonomik eksenini değiştirdiği ve artık dünyanın her köşesinde Çin mallarının satılması da bu gerçeği doğrulamaktadır.   

Orhan Bursalı, 4 Ekim 2005 tarihli köşesinde, kendisini kanıtlamış 600 bin Çinliden 170 bininin Çine döndüğünü belirtiyor. Tabii kaynağını bilmiyorum ancak gezip gördüğüm dünyanın dört bir yanında başta ABD, Avrupa ve Avustralya da çok sayıda Çinlinin olduğunu laboratuarlarda görüyoruz. Ayrıca Sayın Bursalı aynı yazısında Pekin üniversitesinin her yıl 100 profesör kadrosu ilan ettiğini belirtiyor. Çin’e bilim adamı geri dönüşünü de sorudum. Bilim adamlarına ayrıcalık sağladıkları ve dışarıdaki bilim insanlarını içeriye çektikleri görülmektedir. Temel politika maaşların iyileştirmesi, alt yapının iyileştirmesi, Ar-Ge faaliyetlerinin en yüksek düzeyde desteklenmesi ve biraz da geleneksel Çin kültürünün de geri dönüşte etkili olduğunu hissettim. 

Çin çok hazırlıklı olarak uzun erimli politikalarla işe başladığını şimdi daha yeni anlıyorum. Kendi çalışma alanım olan Bitki Beslenmesi konusunda 1988 yılında staj yaptığım Almanya’nın Hohenheim Üniversitesinde karşılaştığım çok sayıda Çinli öğrenci ki o zaman batılılara göre kendimize daha yakın gördüğümüz öğrencilerle ilişkilerimiz sırasında tanıştığım Fusuo Zhang bugün Çin Ziraat Üniversitesi Bitki Besleme Bölüm başkanı ve geçen 14–19, Eylül 2005 tarihleri arasında Çin’in Pekin kent’inde yapılan “The 15th International Plant Nutrition Colloquium” (Uluslararası 15. Bitki Besleme Kongresine (14–19, Eylül 2005, Pekin, Çin) düzenleyebildiler. Dokuz değişik çalışma disiplininde organize edilen kongreye 64 ülkeden 1060 kişi katılmıştır. Benim de biri sözlü, iki adet de posterle katıldığım kongrede 9 çağrılı, 162’si sözlü sunu ve 482 poster sunusu gerçekleştirildi. Kongrenin düzenleme organizasyonu, basılan program, proceeding (bildiriler kitabı) için kullanılan malzemenin kalitesi batıya taş çıkartacak niteliktedir.

Kongrenin açılışına Çin Devlet başkanı Yardımcısı Hui Linangyu, Tarım Bakanı Du Qinglin ve çok sayıda üst düzey şahsiyetler katıldılar. Devlet başkanı yardımcısı Çinin bilimsel araştırmalara yüksek önem verdiğini belirttiler. Çin’de Ar-Ge faaliyetlerinin son 10 yılda yerli ve yabancı şirketlerin de iştiraki ile %20 artış gösterdiğini belirttiler. Batılı başta bilgisayar yazılım şirketleri olmak üzere çok sayıda şirketin Çin'de ucuz iş gücünü de kullanarak yatırım yaptığını belirttiler. Bizdeki gibi yabancı yatırımcılar ülkede altın değerinde hazır tesisleri alıp işletmiyorlar. Yabancı yatırımcılar hepsinden önemlisi Ar-Ge ve teknoloji getirmektedirler. Bugün Çin bu sayede yabancı şirketin sağladığı Ar-Ge destekli üretim süreci ile teknolojiyi öğrenmiş ve artık kendisi de teknoloji yarattığı görülmektedir. Kongrelere çok sayıda Çinlinin katıldığı ve tümünün masraflarının üniversite tarafından sağlandığını öğrendiğimde kendi imkânlarını zorlayarak kongreye katılmış biri olarak açıkçası ülkem adına üzüldüm. 

Uluslararası Bitki Besleme Kongresine kendi alanının dünyadaki en büyük ve etkili kongresi olduğu için bu kongre öncesi ve sonrasına denk gelecek şekilde 7 farklı alanda daha  “Satellite Symposia” dedikleri toplantılar da düzenleyebilme kapasitesine erişmiş olmaları ayrıca büyük başarı.

Çin her ne kadar yabancı teknolojiyi de kullansa kendiside son yıllarda hızla bilimsel araştırmalarda öncü nitelikte yayınlar yapmakta olduğu görülmektedir. Kendi çalışma alanımla ilgili bir iki örnek vermek istiyorum

Bitki besleme bölümünün son 20 yıllık bilimsel gelişmişlik ölçütleri (Kaynak An overview of research and the Research groups of the Department of plant Nutrition, China Agricultural Universitey. 2005).

 Tablodaki veriler tarafımdan ilgili kitapçıktan çıkarılmıştır.

Aynı durumu kendi ülkemiz açısından değerlendirecek olursak, bizim toplam bilimsel makale yönünden Çinlilerin gerisinde olduğumuz görülmektedir. Ülkemiz üniversitelerinde istatistik birimleri olmadığı için somut rakam elde olmamasına karşın genelde bizim verilerimiz Çinlilere göre daha düşük düzeydedir. Aslında Alman üniversiteleri ile aynı dönemde bir çok Ziraat Fakültesi benzer anlaşma yaptı, bizim aynı yerde mezun olan arkadaşlarımızın Çinlilerde daha başarılı olduklarını biliyorum, ancak Çinlilerin belirli bir plan çerçevesinde istikrarlı bir biçimde ilerledikleri görülmektedir. Nihayet Çin Tarım Üniversitesindeki bölümün son teknoloji ile Milli Eğitim Bakanlığı tarafından donatıldığı belirtilmektedir. Biz ise yetersiz teknik personel eksikliği yanında birkaç bin YTL’lik projeler ile dünyaya yetişmeye çalışmaktayız. Çin Hükümetinin sorun çözmek üzere üniversiteye birçok sorumluluklar yüklediğini ve işi diğer araştırma merkezleri ile izlediği yapılan sunularda belirtilmiştir.  Kongrede Çinlilerin sunduğu yayınlarla batılıların sunduğu yayınlar arasında da belirgin farklılıklar olduğu görülmektedir. Ayrıca Japon ve Korelilerin de çok başarılı bilimsel konuları işledikleridir. Çinlilerin çok sayıda İngilizce bilen bilim insanı olduğu ve konulara hakim oldukları da yine gözden kaçmamaktadır. Maalesef gördüğüm tablo bizim Çine göre geride olduğumuz gerçeğidir.

Gülsüm Sağlamer (http://www.akdeniz.edu.tr/strateji/ders.htm) Çin ve Hindistan gibi ülkelerin belli üniversitelerini Dünya’da yarıştırabilmek için özel kaynak tahsisi ve özel statülerle onları güçlendirdiklerini belirtiyor. Peking, Thinghua ve Fungan üniversiteleri yüksek ücret ödeyebilen, araştırma fonları güçlü olan Çin üniversiteleridir. Diğer Asya ülkelerinin de aynı şekilde kendilerini Dünyada kabul ettirebilir duruma getirmeye çalıştıkları görülmektedir. Örneğin Singapur üniversitelerini MIT standartlarına çıkarmak için özel bir proje ile Dünya’da yarışmayı hedef almakta olduğu belirtilmektedir. Yine Gülsüm Sağlamer’in (http://www.akdeniz.edu.tr/strateji/ders.htm) belirttiğine göre “Çin, yükseköğretimdeki okullaşma oranını 1980 lerde %2-3 lerden 2003 de %17 e çıkarmayı başarmış ve özellikle Doktora aşamasında Lisans düzeyinden daha büyük oranda gelişmeler  ortaya çıkmıştır. 1998 de 14.500 olan yeni doktora öğrencisi sayısı 2003 de 48.700 e çıkmıştır”. 

Kongrenin Bilimsel Kalitesi ve İşlenen Konular

Bitki Besleme alanında son yıllarda yapılan yeni araştırma bulguları değişik yönleri ile tartışılmıştır. Daha önceki kongrelerde tartışılan besin elementleri alımı ve gübre sorunları çevre ve ekolojik bakış açısı ile işlenmiştir. Artan gübre kullanımının yan etkileri tartışılmıştır. Özellikle Asya’daki artan nüfus artışı ve besin güvencesi ağırlıklı olarak işlenmiştir. Kongrede moleküler biyoloji, biyoteknoloji ve fizyolojik çalışmaların ağırlıklı olarak bitki beslemede kullanıldığı gözlenmiştir. Ağırlıklı olarak bitki besin elementlerinin alınmasında artan çevresel stres faktörlerine karşı bitkilerin geliştirdiği mekanizmalar, toprak koşullarına göre bitkiler tarafından alımı yavaş ve sorunlu olan bitki besin elementlerinin bitki tarafından alınmasında ıslah çalışmalarının önemi, genetik olarak modifiye edilmiş bitkilerin tarımda ve çevre biliminde kullanımı ekolojik bakış açısı içerisinde işlenmiştir. Özellikle de tarımı yapılmayan bitkilerin geliştirdiği mekanizmaların öğrenilmesi ve bunların tarımı yapılan bitkilere aktarılması konusunda kayda değer nitelikte araştırma sonuçları sunulmuştur. Artan kuraklık ve tuzluluk stresine karşı alınması gerekli önlemler (ıslah, genetik ve Biyoteknoloji araştırmaları) ve tarım pratikleri işlenmiştir. Yanlış toprak yönetimi sonucu gübreleme ve sulama sonucu dünyada tuzlu alanların arttığı ve buna karşı geliştirilen teknikler işlenmiştir. Dünyanın belirli bölgelerinde artan besin elementi toksisitesine karşı yeni tekniklerin geliştirilmesi tartışılmıştır. Başta Alüminyum ve Mangan olmak üzere Asya, Afrika, Güney Amerika’da asidik alanlarda söz konusu besin elementlerinin bitkisel üretimi olumsuz yönde etkilediği işlenmiştir. Yararlı toprak mikroorganizmalarının (Rhizobium, mikoriza ve diğerleri) tarımda kullanımı ve geleceğe ilişkin toprak biyoteknolojisi gibi konular da işlenmiştir. Ayrıca artan dünya nüfusuna ve buna bağlı olarak geleceğe ilişkin olarak gıda güvencesi ve kalitesi için bitki besleme konusunda olası üretim ilişkileri, ağırlıklı olarak da bitkilerdeki besin elementi dengesizlikleri ve kalitesi için gübreleme ve kullanım teknolojileri işlenmiştir. Bitki besin elementleri alımı ve gübre uygulamalarında matematiksel modellemenin önemi, uzaktan algılama tekniklerinin toprak verimliliği, gübre uygulamalarında kullanımı konusunda geliştirilen yeni teknolojiler tartışılmıştır. Kongrede ayrıca ekolojik tarıma yönelik çalışmalar da işlenmiştir. Bitki hastalık-beslenme ilişkisi ve bitkilerin geliştirdiği mekanizmalar da ayrıca işlenmiştir. Bu ve benzeri konuların önümüzdeki yıllarda da bütün dünyada bitki besleme ve toprak bilimcilerinin gündeminde olacağı görülmektedir.

Bu kongre sırasında bilimsel gözlemlerim Çin’in artık bir dev olduğu ve dünyanın korktuğu kadar ciddi ve emin adımlarla bilimsel çalışmaların merkezi konumuna geldiği yönündedir. Söz konusu Bitki Besleme Kongresi komitesi adına konuşma yapan kongrenin bir önceki başkanı Alman Prof. Dr. F. Horst itiraf etti ve bir zamanlar bitki belseme konusunda Çin’e yardım etmek için her türlü desteği sunduğumuz Çin bugün bitki besleme alanında gelişmiş bir dünya devletidir dedi.

Kongre merkezi

Uluslararası 15. Bitki Besleme Kongresi Pekin Beijing Conference Center’de yapıldı. Şu ana kadar gördüğüm en modern ve büyük merkezlerlerden biri konumundadır. Büyük toplantı salonları yanında, değişik amaçlı çok sayıda iyi organize edilmiş başka salonlar bulunmaktadır. Merkezde poster sunumları için 500 kadar poster paneli bulunmaktadır. Merkezin misafirhanesi, yemekhanesi, kahvaltı salonu, çay salonu, akşam misafirlere hizmet sunan açık büfesi apayrı bir güzellikte. Tabii hepsinden ötesi merkezin çok geniş bir alana kurulmuş olması ve mükemmel bir zevk anlayışıyla hazırlanmış peyzaj için deki botanik bahçesi. Değişik bitki türleri yanında çok temiz ve bakımlı bir park. İçin de yürüyüş yolları olan merkezde yolların kenarına konulan kapalı megafonlar ile hafif müzik dinleyebiliyorsunuz. Merkezin için deki parktaki çocuklar için hazırlanan alan, hayvanların ve balıkların olduğu göl ise güzel bir görünüm kazandırıyor. Pekin ve Çin Hükümetinin kullandığı kongre merkezi belirli her türlü sosyal etkinliği de düşünerek hazırlanmıştır. Kongre merkezindeki peyzaj Çinlilerin ne kadar da eski bir bahçe bakımı kültürüne sahip olduğunun gösteriyor. Sanki Babil bahçelerindeymiş gibi bir his doğuyor insanın içine. Çok çeşitli kabakların süslediği gezinti yollarından tutun da sarmaşıklı, deve tabanlı bitkilerin süslediği alanlar çok büyüleyici.

Kongreye gelen bütün yabancılar şehirde Frendship otelde konakladılar benim de kongre için ülkemizden yardım alamadığım için kendi olanaklarımla ucuz yer talebim üzerine ancak kongre merkezinde Çim’liler ile birlikte kalmam uygun görüldü. Önce üzülmüştüm fakat sonra sevindim, çünkü Çinlileri tanıma şansına sahip oldum. Merkezde çalışan insanlara hayran olmamak elde değil. Akşamları merkezde çalışanların gayretleri açıkçası insanı şaştırtıyor. Disiplin için de herkes boş durmadan çalışıyorlar. Bitki besleme kongresinin bittiği gecenin ertesi günü yeni başlayacak bir toplantı için yapılan hazırlıklar sabaha kadar sürdü. Orada çalışanlar birbirlerine iş yıkmadan hep beraber çalışıyor. Amirler çok ortalıkta görülmemektedir. Hiç kimsenin kimseye çavuşluk yapmadığı, kimsenin ellerini arkasına bağlamadığı bir çalışma sistemi. Sabah erkenden sıra halinde işe gelen işçilerin hemen işlerine koyulup çalışması iş verimi ve iş başarısı açısında çok önemli dersler içermektedir.

Çinin Temel Tarım Politikası Var

Çin’de Tarım önemli bir sektör, halkın büyük çoğunluğu halen kırsalda ve tarım yapmaktadır. Kolektif üretim alanları yanında küçük işletmeler de bulunmaktadır. Bilimsel çalışmalar devlet eli ile halka kadar ulaştırılmış. Tarım mühendisleri halkın için de ve sürekli alanda bulunmaktadırlar. Bisikletli, motorize ekipler halinde sürekli işlerinin başındadırlar. Çin tarımın da halen yabancı sermaye yok ve yabancı sermayenin tarıma girmesine karşı bir direncin olduğu görülmektedir. Bir zamanlar yetersiz olan bitkisel üretimi artırmak için kullanılan kimyasal gübrenin şimdi daha bilinçli kullanımı için bilim adamlarına etkin ve arazide analiz edilecek şekilde yöntem üzerinde çalışması önerilmiş. Dünya tüketilen gübrelerin %30’u yalnızca Çin’de tüketildiğini öğrenen batılı araştırıcılar da şaşırdılar. Ancak batılıların bir zamanlar körükledikleri aşırı gübre kullanımına şimdilerde çevreyi kirlettiği için başta bilim kuruluşlarından eleştiri yükselmekte ve bilinçli sürdürülebilirlik araştırmaları yapılmaktadır. Uzaktan algılama, genetik, moleküler biyoloji, ekolojik tarım Çin tarımın bugünlerde üzerinde çalıştığı konuların başında gelmektedir.

Köylülerin topraklarında üretim yapması teşvik edilmektedir. Çünkü kırsalda yaşayan çok sayıda kişinin şehirlere girişine izin verilmiyor ve bulundukları yerde istihdamı sağlanmaya çalışılmaktadır. Yerleşim yerlerinin büyüklüğü genel nüfus ile karşılaştırıldığında normal sayılır; birkaç milyonluk kasabaların varlığı söz konusu. Bütün bu gelişmeler planlı gelişmeyi ve kamunun veya devletin öncülüğünün ne denli önemli olduğuna işaret etmektedir. 

Çin Sosyal ve Kültürel Anlamda Farklılığını Korumaktadır.

 Çin son yılarda basında kendisinden en çok söz ettiren ülkesi denile bilir. Daha çok ekonomik gelişme düzeyi ve dünyaya sattığı ucuz malları ile anılıyor. Bir bilim insanı olarak katıldığım kongre sonrası Pekin ve Shangai kentlerinde merak ederek gözlemlediklerim beni çok etkiledi. Beklediğimden farklı bir Çin ile karşılaştım.

Pekin 2007 Olimpiyatlarına Hazır

Pekin şehri hızla 2007 Olimpiyatlarına hazırlanıyor. Her tarafta hummalı bir çalışma hâkim. Çin son yıllarda çok büyük projelere imza atıyor. Hızla büyük alt yapı projelerei yapaıyorlar. Pekindeki havalanı gibi bir milyon metre kare’lik büyük havalanı kısa sürede yapılamaya başalmıştır. Pekinin merkezinde geceyarısı yükselen gökdelenelr, gelişen zarif kentler Çinin hızlz gelişen bir kent olduğunu gösteriyor.

 Şehirden Konferans merkezindeki otelimize dönerken gece yarısından sonra bile işçilerin çalıştığını görmek çok etkilemiştir beni. Her tarafta yükselen çok katlı modern binalar, geniş yollar ve artan araba sayısı ile birlikte artan trafik sorunu Çini bekleyen en büyük sorun. Çin’de on yıl öncesinde bu kadar araba olmadığını söylüyorlar. Hepimizin bildiği milyonlarca bisiklet artık dev gibi şehirde sokakları süslemiyor, şehre girişte göreceğiniz manzara dünyadaki her araba markasının Çin’de de bulunması. Yavaş yavaş Çinli zenginlerin oluşması beraberinde farklılıkları da getirmeye başlamıştır. Tabii bu farklılık belki şimdilik kendisini çok belli etmiyor ancak ileride ne olur kestirebilirsiniz. Büyük otellerin muhteşem görünümü, içindeki mağazaları, sunumlar, kapıdaki servisçinin kibar duruşu, otelin girişinde keman çalan güzel kızların yarattığı müzik apayrı bir güzellik. Otel Nevotel içindeki marka mağazalardaki sunumum ve zarafet ayrıca görmeye değer niteliktedir. Tianenman meydanında da hummalı bir çalışma “One dream one world” sloganı ile olimpiyatlara hazırlanıyorlar. Meydan tıklım tıklım turist kaynıyor. Halkın arasında hazır ol vaziyetteki askerler, çöpçüler ve diğer görevliler ilk göze çarpan görüntüler. Meydanın karşısındaki biranın önüne asılı dev Mao’nun yağlı boya resmi çok uzaktan görülmektedir. 

Çin Turizme Büyük Önem Veriyor

Çin yalnızca ekonomik olarak dışa açılmıyor aynı zamanda turizm açısından da dışa açılmaktadır. Çok sayıda yabancı son yıllarda Çin’i ziyaret etmektedir. Çin sedinin görkemli yapısı görülmeye değer niteliktedir. Rehber Mao’nun Çin sedinin tepesine çıkamayan lider ve kahraman olamaz diye önemli bir uyarıyı hatırlatıyor. Akşamları sedinin renga reng ışıklandırılması ise ayrıca görülmeye değer. Yeniden onarılan sedin en görkemli yerinin bulunduğu alandaki açık pazardaki dükkanlar, oteller ve diğer turistik işletmeler halen profesönel düzeyde olmasa da işlevsel oldukları görülmektedir. Kongre nedeniyle yabancı bilim adamları onuruna şehrin belediye başkanının verdiği akşam yemeği setin karşısındaki otelin çatısında pekin operasının muhteşem bir görüntü sergilemiştir.

Pekin şehir merkezindeki Tianenman meydanının karşısındaki Yasak şehir şimdilik büyük bir restorasyondan geçiyor. Son İmparator filminin çekildiği alanı görmek benim için çok büyüleyiciydi. Alanda binlerce işçi bütün taşları ince ince cilalıyorlardı. Bazı yerler bambu kamışları ile değiştiriliyor. Tabii yasak şehre girmek için 60 yuan ödemeniz gerekiyor, eğer Çinli iseniz tabii doğrudan ödemeden geçebilirsiniz. Gerçekten dünyanın harikaları arasında sayılması gereken yasak şehir görülmeye değer niteliktedir. Geceleri ise bir başka harika. Son derece güzel bir yapıda.

Geleneksel Kültür Halen Etkin

Çin’de ilgimi çeken bir diğer görüntü de insanların yolda yürürken tek sıra halinde peş peşe yürümeleridir. Neden dostça birlikte yürümüyorsunuz diye sorduğumda bir birimizi izleriz demişti biri. Bilmiyorum ne kadar doğru. Yeme içme ve günlük işlevlilikte Çinlilerin bizim bildiğimiz Ortadoğu ve Batı kültüründen çok farklı bir işleyiş için de olduğunu gösteriyor.

Çay Temel İçecek

Çin’de her ne kadar ortalıkta Coca Cola reklâmı yapılsa da Çin’de çay çok önemli bir kültür unsuru olarak varlığını her alanda his ettiriyor. Sudan çok çay ikramı kendini göstermektedir. Özel çay satan mağazalarda onlarca değişik çay çeşidini görmek ve çayı koklamak ise apayrı bir güzellik. Otellerde mutlaka çay kapları ve su ısıtıcıları var ve odanın önemli bir yerinde bir kapta yeşil çay bulunmaktadır. Toplantılarda da masalarda hazırlanmış seramik çay bardakları bulunmaktadır. Trenlerde termoslar için sıcak su bulunmakta ve sabah akşam herkes görevlilerden sıcak su temin ederek üzerlerinde taşıdıkları çayları içmektedirler. Bilindiği gibi uzak doğuda çay saatleri ve geleneksel kıyafetleri ile törenleri düzenlenmektedir. Çay çok kutsal bir içecek doğulular için.

Yemek Kültürü Tamamen Farklı

Batılıların doğuda zorlanacakları tek konunun alfabeden önce bekli de Çin mutfağı olacaktır. Eskiden beri Çin mutfağı ilgi odağıdır. Dünyanın neresine giderseniz gidin bir Çin lokantası vardır. Ancak Çin’deki yemeklerle dışarıda yedikleriniz arasında çok fark var. Çinliler için kahvaltı öğlen ve akşam yemekleri arasında pek bir fark yok gibi geldi bana. Her öğün benzer yiyecekleri bulabilirsiniz.  Bizim sabah kavatlılarında beklediğimiz tavşankanı çay veya kahve yerine çorba geleneği çok daha önemli bir yer tutuyor sabah kavatlısında. Arpa çayı ve süt de alınabilir. Kahvaltıda fazladan biraz süt ve yumurta vardır. Diğer yiyecekler neredeyse aynı. Sebze ağırlıklı yiyeceklerin bir kısmı hafif kızartma, bir kısmı da haşlanmış olarak sunulmaktadır. Beyaz et ağırlıklı yiyeceklerde tavuk ve balıkların bütün organları yemekte bulmak mümkündür. Hiç birimizin aklına gelmeyen tavukların ayakları ve ibikler Çin mutfağında önemli bir yer tutmaktadır.  Çin mutfağında yok yok, böcek, karınca, yılan, sıçan, kedi, köpek her nevi bitkinin sofraya sunumu söz konusu. Çinlilerin yemek masasına oturuşu ve çöpler ile yemek yeme şekilleri görmeye değer niteliktedir.  

Yemek kültürümüzün ayrılmaz parçası olan ve sofralarımızı süsleyen su, ekmek, tuz yok. Yuvarlak ve üzerindeki cam tablası dönen masaların üzerine konulan yemeklerden herkesin ihtiyacı kadarını kâsesine alması ve çöplerle atıştırması görülmeye değer niteliktedir. Çay içilirken şeker diye bir kavram hiç yok. Sofralarda çok az su bulunmasının nedeni çok sayıda çay içtikleri için su gereksinimi olmuyor diye düşünüyorum. Çok fazla tatlı ve şekerli yiyecekler de yok. Bilmiyorum belki de şimdilerde sık sık diyet uzmanlarının her gün reklâmını yaptıkları “üç beyazdan” kaçının cümlesini sanki Çinlilere söylenmiş gibime geliyor. Beslenme kültürü ile ilintili olsa gerek Çin çok kilolu anormal vücutlu insanlara hiç rastlamamdım. İnsanlar son derece sağlıklı ve normal kilolarının altında bir yapıda güzel fiziki bir görünüm sergilemektedirler. Tabii kırsalda gelenlerin giyim kuşamları ile kendilerini belli ettiriyorlar.  

İsraf Yok

Katıldığım kongre süresince birlikte olduğumu kişiler veya kaldığım otellerde yemek yerken dikkatimi çeken en önemli görünüm Çinlilerin israf diye bir sorununun olmadığıdır. Çinliler yiyebilecekleri kadar yiyecek alıyorlar ve tabaklarını tamamen tüketiyor. Tek bir pirinç tanesi bile tabaklarından göremezsiniz. Diğer tarafta batılı ülkelerden gelen misafirler bol yemek çeşitlerini tabaklarına tepe basa dolduklarını ve neredeyse yarısından fazlasını tabakalarında bırakarak ayrıldıklarını gördüm. Herhalde “bir şeyin önemi yokluğunda veya azlığında anlaşılır” ifadesi burada ortaya çıkıyor. “İsraf haramdır” kavramını sanki Müslümanlar için değil de Çinliler için söylenmiştir. Kurandaki En’am suresi “İsraf etmeyin, şühpesiz Allah israf edenleri sevmez” anlayışı sanki Çinliler için verilmiştir.

Çin’de göze çarpan bir olumsuz etken çok sayıda insanın sigara içiyor olması. Söylentiye göre yüzlerce resmi sigara fabrikası var ve bir o kadar da kaçak sigara fabrikası var. Ancak sigara izmaritlerini sağa sola atarak yangınlara veya çevreyi kirletmeye neden olmayacak şekilde çöp kutularına bırakıyorlar.

Planlı Gelişmenin Etkisi Kendini Hissettiriyor

Bir toplumun mutluluğu galiba genelin belirli taleplerinin karşılanmasına bağlıdır. Eskilerin deyişi ile aş-iş sağlandıktan sonrası kendiliğinden gelir. Çin’de genel görünüm herkesin bir iş yaptığı şeklindedir. Sabaha erkenden çok sayıda insanın tarlada çalıştığı görülmektedir. Genel görünüm sanki halen kültür devrimi devam ediyor niteliğindedir. Karınca gibi sabaha kadar çalışan işçiler çok sayıda gökdeleni inşa etmektedirler. Çinlileri tarif edin dense karıncalar gibi denilebilir. Pekin Shangai arasında hızlı tren ile yaptığım yolculukta gece boyunca için de geçtiğimiz yerleşim yerlerinde gece bile yol yapımı ve inşatlarda çalışıldığını gözlemledim. 2008 Olimpiyatlarına hazırlanan Çin aslında şimdiden bütün hazırlıklarını tamamlamış. Ancak diğer alt yapı faaliyetlerine planlı olarak yönelmişler.

Eğitim parasız ve ülkenin her tarafında eşit olduğunu belirttiler. Sağlık herkese bedava. Sosyal güvence var. Genel olarak bir iki yaşlı dilenci dışında pek sokakta işsiz görülmemektedir. Çin’de işten kaytarmak da yok. Çin’de izinli ve mazeretlilerin ücretleri kesildiği için insanların işten kaytarmaları da zorlaşmaktadır.

Her yıl %9–10 büyüme geçekleştiren Çin’de işsizlikte temel espri para kazanmak değil, iş yapmaktır. İşsizlikte ekonomik kar kaygısından çok insanının istihdamı daha ön plana geçmiştir. Mutlaka her ekonomi bir bütçeleme yapmak zorunda ancak görülen o ki çok sayıda kişinin istihdamı Parklarda çok sayıda insanın çalışması hemen göze çarpmaktadır. Çin kar değil işin yapılması ve hizmet ön plana çıkmış görülüyor. Benimde hep savunduğum nüfus fazlalığının engel teşkil ettiği tezinin çok da doğu olmadığı kanısına ulaştır. Bu konu beni çok etkiledi. Bunca nüfusa rağmen yinede herkese iş bulunuyor ve insanlar işsiz diye kahvelere itilmiyor.

İnsanlar Çok Sade ve Çalışkanlar

Çin’de kaldığım iki hafta boyunca sokaklarda, istasyonda, trende, uçakta görebildiğim Çinliler halen çok sade. Giydikleri elbiselerin Amerikan bayraklı veya İngilizce ağırlıklı yazıların olmadığı ve sade giyindikleri gözden kaçmıyor. Halen geleneksel kültürlerini korudukları görülmektedir. Sokaklarda kız ve erkeklerin nadiren el ele dolaştıkları görülmektedir. Soka ortasında öpüşen, kulağında küpeli, dövmeli çok az sayıda insan görülmektedir.

İnsanları güler yüzlü ve mutlu görülüyor. Çalışanlar o kadar kibarlar ki en küçük bir talebin karşılanması için dört dönüyorlar. Çalışanların görünümü, giyimi ve sunumları batıya taş çıkartır niteliktedir.

Çin televizyonlarını akşamları izledim, hiç yabancı kanal yok tamamen Çin yayını, eğlence, gösteri, film, spor, haberler ve belgeseller CCTV’nin 12 kanalında görülmektedir. Ancak bizdeki gibi vücudunu sergileyen, şaklabanlık e soytarılık yapan, insanları tüketime teşvik eden hiç bir görüntüye rastlamadım. Ağırlıklı olarak tarih, belgeseller ve filimler gösteriliyor.

Shangai için yataklı trende aldığım bilet için trene gittiğimizde kapının kapalı olduğunu ve bekleme kapısındaki sistemin uçaklara alınan sisteme benzer bir yapının olduğu görülmektedir. Pekin Shangai arasındaki yolculuk 12 saat ve trenler gerçekten Avrupa standartlarında. Yataklı sistem bizden daha ileri. 12 saatlik gece yolculuğu için her türlü ihtiyaç ve konfor düşünülmüş. Mükemmel. Kompartıman’a ilk girildiğinde göze çarpan şey, masada sıcak su termosu, çay içmek için. Ve diş fırçası takımı. Bir birinden güzel Çinli kızların çalıştığı trende ilgi çok yüksek. Sağı solu göreyim diye uyku girmiyor gözlerime. Karanlıkta gidilen güzergâhtaki bölgelerin izlemeye ve anlamaya çalışıyorum. Pekinden çıktıktan 4 sat sonra ismini bilmediğim bir şehirde yol kenarında yüksek bir binadan SÖNMEZLER Işıklı tabela acaba Türkler buralarda iş mi yapıyor düşüncesini doğuruyor. Ancak THY ile yapılan yolculukta karşılaştığım Türklerin tamamına yakınının Çin’de ticaret yapıyor. Çince bilmediği gibi İngilizce de bilmeyen Türklerin cesaretine hayran kalmamak elden değil. 

Genel Görünüm Son Derece Temiz

Çin’de parklar gerçekten görmeye değer nitelikte, her tarafı pırıl pırıl temiz. Gerek Kongre merkezindeki botanik bahçesinde çalışan işçilerin gerekse Çin deki diğer parkların ter temiz görünümü, insanların toplu halde spor, yoga ve ibadet yaptıkları alanların ter temiz olması ayrıca görülmeye değer niteliktedir. Ellerinde süpürgeleri olan temizlikçiler en küçük bir tozu bile anında topluyorlar. Çinlilerin de temizliğe dikkat ettiklerini gördüm. Hiç kimse elindeki çöpü yere atmıyor, adım başı bir çöp kutusu. Dünyanın en çok sigara içilen ülkesi Çin’de yerlerde sigara izmariti bulamamsınız. Pekin merkezinde gece gezerken gördüğüm resmi anında çektim. Yerdeki bir izmariti gören bir Çinli ayağı ile izmariti sürükleyerek çöp kutusunun yanına kadar taşıdı. Taktir edilecek vatansever bir davranış.

Aynı gece Pekinin merkezinde olan bir konserden ayrılan insanların bıraktığı yeri merak ettim ve insanlar alandan ayrıldıktan sonra bir tane kâğıt parçası bile bulmak mümkün değil. Batıda gördüğümüz gibi ellerinde bira kapları veya diğer içeklerin yere atılmasına rastlamadım. 

Tianenman meydanının karşısındaki CCF, McDonals ve yavaş yavaş Çine sızmaya başlayan Amerikan göz boyaması herkesin korkulu rüyası. Şehir merkezinde Centa Friay Chicken’in organize ettiği iki servis binek aracı büyük sokaklarda insanları taşıması Pizza hut, Coca Cola ve diğer batı markaları umarım çok ilgi görmez. Gerçi buralarda benim görebildiğim Çinililer kendi sitillerini vermişler. McDonales'ta birkaç Amerikalı dışında kimseyi göremedim.

Trafik Halen Sorun Değil

Çin’de söylentiye göre 100 küsur araba fabrikasında montaj sanayi ile üretim yapılmakta, Çinin kendisi hızla kendi arabasını üretiyor. Bütün bunların sonucu son yıllarda artan araba sayısı beraberinde trafik ve yolların güvenliği de düşünülmüştür. Yollar son derece geniş olarak düzenlenmiş. Planlı gelişmeye bağlı olarak beş gidiş, beş geliş şeridi güzel peyzaj görünümlü olarak düzenlenmiş yollar sürücüler için rahat, trafik sıkışıklığı yok denecek kadar az. Yollar tertemiz, ellerinde süpürge kürek gezinen çok sayıda işçi anında yere düşen her bir toz parçasını yerden alarak temiz bir görüntü sağlamaktadırlar.

Şehrin için deki geniş yollar yanında üst geçitler en çok göze çarpan en önemli işaretler. Her köşede bir polis sokaktan karşıdan karşıya geçişi engelliyor ve üst geçitte yönlendiriyor. Görünüşte ortada polis ve güvenlik görülmemektedir. Ancak her köşe başında trafiği düzenleyen trafik polisleri, yollarda çok sayıda motosikletli trafik polisi trafiği kontrol etmektedirler. Tanık olduğumuz bir görüntü şöyle gelişti: Bindiğimiz taksi sürücüsünün telefonu çaldı ve sürücü cep telefonu ile konuşmaya başladıktan iki dakika sonra bir polis aracı yolunu kesip sürücüyü kenara çekerek anında ceza kesti.

Akşam iş saatinin sona ermesi ile toplu taşıma araçları metro ve otobüslerin tıklım tıklım dolması yanında hep beklediğimiz bisikletliler ordusu ile karşılaşıyorsunuz. Akşam saatleri çok sayıda bisikletlinin işgal ettiği yollardaki görüntüler görmeye değer niteliktedir. Eski tip bisikletler yanında pil ile çalışan hızlı otomatik bisikletler, motosikletler sokakları süsleyen önemli görünümler.

Eğitim Ücretsiz

Üniversitelerde çok sayıda öğrenci lisans yüksek lisans ve doktora eğitimi almakta. Planlı kalkınmanın bir göstergesi olarak Milli Eğitim Bakanlığı bütün alt yapı sorununu çözmüş. Kongrenin açılışını yapan Başkan yardımcısı, bilim ve teknolojik gelişmeye birinci öncelik verdiklerini ve bunun Çinin gelişmesi için birinci öncelik olarak gördüklerini ifade ettiler. Çin Bilim ve eğitimin önemini kavramış olarak stratejik hareket etmektedir.

Bahşiş Verme Geleneği Bilinmiyor

Çin'de herhangi bir yerde yemek yenilmesi veya kaldığınız otelde size servis yapan hizmetlilere bahşiş verme alışkanlığı da yok. Otelden valizinizi alan kişinin eline bir kahve parası koysanız bizdekinin tersine ne bu diye size bakar ve sorara. Sonrada teşekkür ederim deyip başını öne eğerek sizi uğurlar. Bizde de hizmetten önce ne kadar bahşiş gelecek diye dört döneriz. Doğuda genelde bu geleneğin olmadığı sık sık vurgulanmaktadır. En son ülkemiz ile Japonya arasında Kırşehir’in Kaman ilçesinde yapılan arkeolojik kazı ve müze oluşturma protokolüne devlet olarak rüşveti andıran bahşiş, hediye ve diğer ikramların kendilerine sunulmamsı diş ilişkilerin protokolüne girince uluslar arası alanda ne denli küçük düşürüldüğümüz ortaya çıktı.

Çinin Arka sokakları da var.

Toplumun genelinin yüz hatlarından mutlu oldukları görülmektedir. Büyük şehirlerin şaşaalı görünümünün aksine arka tarafların görüntüsü ise ayrıca görmeye değer. Çalışan kesimin kaldığı küçük evler, sıkışık yaşam, dışarıya asılan yıkanmış elbiseler gecekondu görüntüsü sergiliyor.

Pekin Demiryollarının önü ana baba günü, akşam sat 14. 00 suları. Sürekli birkaç yerden aynı anda megafonla ne denildiği anlaşılmayan çok sayıda sesin birbirine karışması dışarıda gördüğümüz o kadar olumlu güzel gelişmeyi adeta gölgeler niteliktedir. İstasyonun arka tarafında emanet eşya depoları özel ve her birinin dernekçileri sizi kapıda karşılıyor, aralarında müthiş bir rekabet. Arka sokaklarda küçük evler, yoksulluk açıkçası göze çarpmaktadır. Bereket ki işsizlik denilen olgu çok yaygın değil. Çoğu insanı günübirlik kırsaldan şehre çalışmaya geldiği ve akşam geri döndüğü söylenmektedir. Aslında arka sokaklar dünyanın her yerinde gördüğümüz ve beklediğimiz görüntülerdi.

Çin’de Gelir Dağılımı Farklılaşmaktadır

Doğal olarak Çinin artan ekonomik gelişmişliği diğer dünya devletlerini korkutmaya başlamış. Şangay ve Pekin gibi ticaret ve finans merkezleri adeta ışık hızıyla gelişmektedir. Geceli gündüzlü düşük ücretle çalışan çok sayıda Çinli karınca gibi üretmektedirler. Resmi olmamakla beraber varoşlarda yapılan üretimde 10-15 saat arası çalışmanın bedelinin 1-2 dolar kadar olduğudur. Tabii bu kadar ücret ödendiği zamana kar etme şansıda artacaktır. Kırsal kesimde halen tarım ve düşük üretim yapılırken hızla büyüyen büyük kentlerde yeni bir orta ve üst sınıf ortaya çıkmaya başlamıştır. Serbest piyasa karışımı ekonomik model doğal olarak kırsal bölgelerdeki yoksulluğu doğurmuş, giderek bozulan gelir dağılımı da yavaş yavaş toplumsal tepkileri de beraberinde getirmiştir. Ancak bu konudaki tepkiler bazına sınırlı yansımaktadır.

Özetin Özeti;

İki haftalık kısa Çin gezisinden edindiğim izlenimler bunlar. Görülmeğe değer nitelikte. Batıda gördüğümüz yaşamdan farklı bir kültür. Çin bizim geleneksel kültürümüz ve bildiğimiz Batı kültüründen çok farklı. Yemesi, içmesi ve günlük davranışlar bizden çok farklı. Aradığımız ve uğurunda öldüğümüz bazı şeyler Çinliler için söz konusu bile değil. Disiplinli, özgüvenli olarak hızla büyüyerek geliyorlar. Umarım bu geliş Dünyanın tek taraflı yönetme anlayışından caydırır.

Sonuç olarak Çin uzun zamandır bilime ve eğitime verdiği önemin meyvelerini bugün topluyorlar. Görünen o ki önümüzdeki yıllarda dünyanın bilimsel gelişme merkezi ve yeni bilimsel araştırmaların ekseni uzak doğu olacaktır. Bu da yeni üretim ilişkileri ve yeni pazarlar ve yenidünya dengeleri demektir. Çin bugün hayatın her alanına büyük yatırım yapmış gözüküyor. Önümüzdeki dönemde bilim dünyasında epey adından söz ettirecektir. Darısı bize diyelim.