Dünyanın Yükselen Yeni Bilimin Ekseni Çin’e mi kayıyor

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ

Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr

 Çin son yılarda basında gerek ucuz mal üreterek dünya pazarlarını altüst etmesi ve gerekse bilimsel araştırmaları ile adından en çok söz ettiren ülkelerinden biridir. Daha çok da ekonomik gelişme düzeyi ve dünyaya sattığı ucuz malları ile anılıyor. Ancak bir bilim insanı olarak katıldığım bir kongre sonrası Pekin ve Shangai kentlerinde merak ederek gözlemlediklerim beni çok etkiledi. Beklediğimden farklı bir Çin ile karşılaştım. Hepimizin beklediği 1.320. 000.000 nüfuslu dünyanın en kalabalık fakir ülkesi yerine deklide günümüzde her yıl yüzde 10 büyüme hızı ile dünyanın zenginleri arasına girmeye çalışmaktadır. Büyük kentlerin kendisini sunuş biçimi, lüks oteller, gökdelenler, devasal alışveriş merkezleri ile bildiğimiz batı ülkeleri ile adeta yarışır durumdadır.

Çinin hızla büyüyen ekonomik gelişiminin doğal olarak belirli bir temele dayanması gerekir. Bu temel teknolojiyi kullanmasına bağlanmaktadır. Hemen denilebilir ki Çin kopya ediyor evet doğru hızlı bir şekilde batıda üretilen her metayı kopyalamaktadır. Aynı eleştiri daha önce Japonlar için de ifade edildi, ancak şimdi Japonya bu eleştiriyi aşarak kendisi kopyaladığı metanın daha iyisini yaparak kendisini dünyaya kabul ettirdi. Ancak kopya yapmak için de bir teknolojik birikim ve alışkanlık gerekir. Bir günde koya yapılamaz. Ancak hepimiz bilim tarihinde biliyoruz ki en eski bilim kültür ve uygarlıklar Çin Sarı ırmak ve İndus vadisinde başlamıştı. En az 6–7 bin yıllık bir birikimleri bulunmaktadır. Kilin işlenmesi, çinicilik en eski sanatlardan biri olarak bilinir. İpek dokumacılığı, kâğıt, barut, baskı makineleri ve kitap baskısının Çinliler tarafından keşfedildiği biliniyor. Çinlilerin el becerilerinde çok başarılı olduğu bugüne kadarki etkilerinden bellidir. Gerçi bugüne kadar batı eksenli eğitildiğimiz için batılı bilim kaynakları bize doğunun “hiç bir şey” olduğunu öğretiyse de, bugün artık biliyoruz ki uygarlıklar doğudan batıya tedricen geçmişti. İspanyol Makro Polonun Çin seferinde ticaret yanında epeyce bir Çin biliminden de feyizlenerek döndüğünü biliyoruz.

Uzakdoğu Batının Pabucunu Dama Atacak mı?

Bugün beklenen, bilimsel çalışmalar sonucu elde edilen verilerin teknolojiye dönüştürülmesidir. Ancak daha önce Japonların da yaptığı gibi batıdan öğrendiklerini hızla kopyasını yaparak bugün dünyanın gelişmiş bir devleti durumuna geldiler. Tabii Japonlar bilime ve teknolojiye büyük önem vermişler ve Bütçelerinde bilim ve teknolojiye önemli bir pay ayırmışlardır. Bugün genelde Uzakdoğu ülkeleri, Kore, Singapur, Malezya, Endonezya ve Filipinlerin koordineli olarak bilime büyük önem verdikleri görülmektedir. Yalnızca Çin için değil belki uzak doğu için genel bir eğilimin olduğunu söylemek daha doğru olur. Örneğin Kore son yıllarda kök hücre alanında yaptığı çalışmalarla birden dünyanın önüne geçince doğal olarak batı üniversitelerinde sorulan ilk soru acaba Uzak Doğu Bilimin merkezi mi oluyor?

Çin artık hemen hemen her alanla ilgilenmektedir. Tarımdan uzay teknolojisine kadar çok değişik alanda üretim yapmaktadır. Bugün Çin dünyada uzaya insanlı uzay aracı gönderebilen üçüncü ülke konumundadır. Süper pirinç üzerinde çalışan binerce bilim adamından bahsediliyor. Ülkenin belirli bir bir bilim politikası çerçevesi için de, bilim koordinasyon kurulları kurdukları ve izledikleri hemen göze çarpmaktadır. Çinin de beyin göçünü geriye çevirmeye önem verdiği ve laboratuarlarında yüksek ücretlerle çok sayıda yabancı konuk bilim adamı çalıştırdığı belirtilmektedir. Bunun meyvelerini şimdiden toplamaya başladığı ve dünyanın ekonomik eksenini değiştirdiği ve artık dünyanın her köşesinde Çin mallarının satılması da bu gerçeği doğrulamaktadır. 

Planlı Gelişmenin Etkisi Kendini Hissettiriyor

Bir toplumun mutluluğu galiba genelin belirli taleplerinin karşılanmasına bağlıdır. Eskilerin deyişi ile aş-iş sağlandıktan sonrası kendiliğinden gelir. Çin’de genel görünüm herkesin bir iş yaptığı şeklindedir. Sabaha erkenden çok sayıda insanın tarlada çalıştığı görülmektedir. Genel görünüm sanki halen kültür devrimi devam ediyor niteliğindedir. Karınca gibi sabaha kadar çalışan işçiler çok sayıda gökdeleni inşa etmektedirler. Çinlileri tarif edin dense karıncalar gibi denilebilir. Pekin Shangai arasında hızlı tren ile yaptığım yolculukta gece boyunca için de geçtiğimiz yerleşim yerlerinde gece bile yol yapımı ve inşatlarda çalışıldığını gözlemledim. 2008 Olimpiyatlarına hazırlanan Çin aslında şimdiden bütün hazırlıklarını tamamlamış. Ancak diğer alt yapı faaliyetlerine planlı olarak yönelmişler.

Çin Hızla Alt Yapısını Geliştiriyor

Kongre merkezi

Katıldığım Uluslararası Kongre Pekin Beijing Conference Center’de yapıldı. Şu ana kadar gördüğüm en modern ve büyük merkezlerlerden biri konumundadır. Büyük toplantı salonları yanında, değişik amaçlı çok sayıda iyi organize edilmiş başka salonlar bulunmaktadır. Merkezde poster sunumları için 500 kadar poster paneli bulunmaktadır. Merkezin misafirhanesi, yemekhanesi, kahvaltı salonu, çay salonu, akşam misafirlere hizmet sunan açık büfesi apayrı bir güzellikte. Tabii hepsinden ötesi merkezin çok geniş bir alana kurulmuş olması ve mükemmel bir zevk anlayışıyla hazırlanmış peyzaj için deki botanik bahçesi. Değişik bitki türleri yanında çok temiz ve bakımlı bir park. İçin de yürüyüş yolları olan merkezde yolların kenarına konulan kapalı megafonlar ile hafif müzik dinleyebiliyorsunuz. Merkezin için deki parktaki çocuklar için hazırlanan alan, hayvanların ve balıkların olduğu göl ise güzel bir görünüm kazandırıyor. Pekin ve Çin Hükümetinin kullandığı kongre merkezi belirli her türlü sosyal etkinliği de düşünerek hazırlanmıştır. Kongre merkezindeki peyzaj Çinlilerin ne kadar da eski bir bahçe bakımı kültürüne sahip olduğunun gösteriyor. Sanki Babil bahçelerindeymiş gibi bir his doğuyor insanın içine. Çok çeşitli kabakların süslediği gezinti yollarından tutun da sarmaşıklı, deve tabanlı bitkilerin süslediği alanlar çok büyüleyici.

Kongreye ülkemden istediğim maddi desteği tam olarak alamadığım için kongre başkanı arkadaşımın yardımı ile kongre merkezinde Çim’liler ile birlikte kalmam uygun görüldü. Önce üzülmüştüm fakat sonra sevindim, çünkü Çinlileri tanıma şansına sahip oldum. Merkezde çalışan insanlara hayran olmamak elde değil. Akşamları merkezde çalışanların gayretleri açıkçası insanı şaştırtıyor. Disiplin için de herkes boş durmadan çalışıyorlar. Bitki besleme kongresinin bittiği gecenin ertesi günü yeni başlayacak bir toplantı için yapılan hazırlıklar sabaha kadar sürdü. Orada çalışanlar birbirlerine iş yıkmadan hep beraber çalışıyor. Amirler çok ortalıkta görülmemektedir. Hiç kimsenin kimseye çavuşluk yapmadığı, kimsenin ellerini arkasına bağlamadığı bir çalışma sistemi. Sabah erkenden sıra halinde işe gelen işçilerin hemen işlerine koyulup çalışması iş verimi ve iş başarısı açısında çok önemli dersler içermektedir.

Pekin 2007 Olimpiyatlarına Hazır

Pekin şehri hızla 2007 Olimpiyatlarına hazırlanıyor. Her tarafta hummalı bir çalışma hâkim. Şehirden Konferans merkezindeki otelimize dönerken gece yarısından sonra bile işçilerin çalıştığını görmek çok etkilemiştir beni. Her tarafta yükselen çok katlı modern binalar, geniş yollar ve artan araba sayısı ile birlikte artan trafik sorunu Çini bekleyen en büyük sorun. Çin’de on yıl öncesinde bu kadar araba olmadığını söylüyorlar. Hepimizin bildiği milyonlarca bisiklet artık dev gibi şehirde sokakları süslemiyor, şehre girişte göreceğiniz manzara dünyadaki her araba markasının Çin’de de bulunması. Yavaş yavaş Çinli zenginlerin oluşması beraberinde farklılıkları da getirmeye başlamıştır. Tabii bu farklılık belki şimdilik kendisini çok belli etmiyor ancak ileride ne olur kestirebilirsiniz. Büyük otellerin muhteşem görünümü, içindeki mağazaları, sunumlar, kapıdaki servisçinin kibar duruşu, otelin girişinde keman çalan güzel kızların yarattığı müzik apayrı bir güzellik.

Pekin şehir merkezindeki Tianenman meydanının karşısındaki Tianenman meydanında da hummalı bir çalışma “One dream one world” sloganı ile olimpiyatlara hazırlanıyorlar. Meydan tıklım tıklım turist kaynıyor. Halkın arasında hazır ol vaziyetteki askerler, çöpçüler ve diğer görevliler ilk göze çarpan görüntüler.

Yasak şehir şimdilik büyük bir restorasyondan geçiyor. Son İmparator filminin çekildiği alanı görmek benim için çok büyüleyiciydi. Alanda binlerce işçi bütün taşları ince ince cilalıyorlardı. Gerçekten dünyanın harikaları arasında sayılması gereken yasak şehir görülmeye değer niteliktedir. Geceleri ise bir başka harika. Son derece güzel bir yapıda.

Çin yalnızca ekonomik olarak dışa açılmıyor aynı zamanda turizm açısından da dışa açılmaktadır. Çok sayıda yabancı son yıllarda Çin’i ziyaret etmektedir. Çin sedinin görkemli yapısı görülmeye değer niteliktedir. Akşamları sedin renga reng ışıklandırılması ise ayrıca görülmeye değer. Yeniden onarılan sedin en görkemli yerinin bulunduğu alandaki açık pazardaki dükkânlar, oteller ve diğer turistik işletmeler halen profesönel düzeyde olamasa da işlevsel oldukları görülmektedir.

Geleneksel Kültür Halen Etkin

Çin’de ilgimi çeken bir diğer görüntü de insanların yolda yürürken tek sıra halinde peş peşe yürümeleridir. Neden dostça birlikte yürümüyorsunuz diye sorduğumda bir birimizi izleriz demişti biri. Bilmiyorum ne kadar doğru. Yeme içme ve günlük işlevlilikte Çinlilerin bizim bildiğimiz Ortadoğu ve Batı kültüründen çok farklı bir işleyiş için de olduğunu gösteriyor.  Çin’de her ne kadar ortalıkta Coca Cola reklâmı yapılsa da Çin’de çay çok önemli bir kültür unsuru olarak varlığını her alanda his ettiriyor. Sudan çok çay ikramı kendini göstermektedir. Özel çay satan mağazalarda onlarca değişik çay çeşidini görmek ve çayı koklamak ise apayrı bir güzellik. Otellerde mutlaka çay kapları ve su ısıtıcıları var ve odanın önemli bir yerinde bir kapta yeşil çay bulunmaktadır. Toplantılarda da masalarda hazırlanmış seramik çay bardakları bulunmaktadır. Trenlerde termoslar için sıcak su bulunmakta ve sabah akşam herkes görevlilerden sıcak su temin ederek üzerlerinde taşıdıkları çayları içmektedirler. Bilindiği gibi uzak doğuda çay saatleri ve geleneksel kıyafetleri ile törenleri düzenlenmektedir. Çay çok kutsal bir içecek doğulular için.

Batılıların doğuda zorlanacakları tek konunun alfabeden önce bekli de Çin mutfağı olacaktır. Eskiden beri Çin mutfağı ilgi odağıdır. Dünyanın neresine giderseniz gidin bir Çin lokantası vardır. Ancak Çin’deki yemeklerle dışarıda yedikleriniz arasında çok fark var. Çinliler için kahvaltı öğlen ve akşam yemekleri arasında pek bir fark yok gibi geldi bana. Her öğün benzer yiyecekleri bulabilirsiniz.  Bizim sabah kavatlılarında beklediğimiz tavşankanı çay veya kahve yerine çorba geleneği çok daha önemli bir yer tutuyor sabah kavatlısında. Çin mutfağında yok yok, böcek, karınca, yılan, sıçan, kedi, köpek her nevi bitkinin sofraya sunumu söz konusu. Çinlilerin yemek masasına oturuşu ve çöpler ile yemek yeme şekilleri görmeye değer niteliktedir.  

Yemek kültürümüzün ayrılmaz parçası olan ve sofralarımızı süsleyen su, ekmek, tuz yok. Yuvarlak ve üzerindeki cam tablası dönen masaların üzerine konulan yemeklerden herkesin ihtiyacı kadarını kâsesine alması ve çöplerle atıştırması görülmeye değer niteliktedir. Çay içilirken şeker diye bir kavram hiç yok. Sofralarda çok az su bulunmasının nedeni çok sayıda çay içtikleri için su gereksinimi olmuyor diye düşünüyorum. Çok fazla tatlı ve şekerli yiyecekler de yok. Bilmiyorum belki de şimdilerde sık sık diyet uzmanlarının her gün reklâmını yaptıkları “üç beyazdan” kaçının cümlesini sanki Çinlilere söylenmiş gibime geliyor. Beslenme kültürü ile ilintili olsa gerek Çin çok kilolu anormal vücutlu insanlara hiç rastlamamdım. İnsanlar son derece sağlıklı ve normal kilolarının altında bir yapıda güzel fiziki bir görünüm sergilemektedirler. Tabii kırsalda gelenlerin giyim kuşamları ile kendilerini belli ettiriyorlar.  

Katıldığım süre zarfında birlikte olduğumu kişiler veya kaldığım otellerde yemek yerken dikkatimi çeken en önemli görünüm Çinlilerin israf diye bir sorununun olmadığıdır. Çinliler yiyebilecekleri kadar yiyecek alıyorlar ve tabaklarını tamamen tüketiyor. Tek bir pirinç tanesi bile göremezsiniz. “İsraf haramdır” kavramını sanki Müslümanlar için değil de Çinliler için söylenmiştir.

Çin’de kaldığım iki hafta boyunca sokaklarda, istasyonda, trende, uçakta görebildiğim Çinliler halen çok sade. Giydikleri elbiselerin Amerikan bayraklı veya İngilizce ağırlıklı yazıların olmadığı ve sade giyindikleri gözden kaçmıyor. Halen geleneksel kültürlerini korudukları görülmektedir. Sokaklarda kız ve erkeklerin nadiren el ele dolaştıkları görülmektedir. Soka ortasında öpüşen, kulağında küpeli, dövmeli çok az sayıda insan görülmektedir.  Çin televizyonlarını akşamları izledim, hiç yabancı kanal yok tamamen Çin yayını, eğlence, gösteri, film, spor, haberler ve belgeseller CCTV’nin 12 kanalında görülmektedir. Ancak bizdeki gibi vücudunu sergileyen, şaklabanlık e soytarılık yapan, insanları tüketime teşvik eden hiç bir görüntüye rastlamadım. Ağırlıklı olarak tarih, belgeseller ve filimler gösteriliyor.

Genel Görünüm Son Derece Temiz

Çin’de parklar gerçekten görmeye değer nitelikte, her tarafı pırıl pırıl temiz. Gerek Kongre merkezindeki botanik bahçesinde çalışan işçilerin gerekse Çin deki diğer parkların ter temiz görünümü, insanların toplu halde spor, yoga ve ibadet yaptıkları alanların ter temiz olması ayrıca görülmeye değer niteliktedir. Ellerinde süpürgeleri olan temizlikçiler en küçük bir tozu bile anında topluyorlar. Çinlilerin de temizliğe dikkat ettiklerini gördüm. Hiç kimse elindeki çöpü yere atmıyor, adım başı bir çöp kutusu. Dünyanın en çok sigara içilen ülkesi Çin’de yerlerde sigara izmariti bulamamsınız. Pekin merkezinde gece gezerken gördüğüm resmi anında çektim. Yerdeki bir izmariti gören bir Çinli ayağı ile izmariti sürükleyerek çöp kutusunun yanına kadar taşıdı. Taktir edilecek vatansever bir davranış.

Aynı gece Pekinin merkezinde olan bir konserden ayrılan insanların bıraktığı yeri merak ettim ve insanlar alandan ayrıldıktan sonra bir tane kâğıt parçası bile bulmak mümkün değil. Batıda gördüğümüz gibi ellerinde bira kapları veya diğer içeklerin yere atılmasına rastlamadım. 

Tianenman meydanının karşısındaki CCF, McDonals ve yavaş yavaş Çine sızmaya başlayan Amerikan göz boyaması herkesin korkulu rüyası. Şehir merkezinde Centa Friay Chicken’in organize ettiği iki servis binek aracı büyük sokaklarda insanları taşıması Pizza hut, Coca Cola ve diğer batı markaları umarım çok ilgi görmez. Gerçi buralarda benim görebildiğim Çinililer kendi sitillerini vermişler. McDonales'ta birkaç Amerikalı dışında kimseyi göremedim.

Trafik halen sorun değil ancak artan araç sayıları ile ileride sorun yaşayabilirler. Yollar şimdilik 5 gidiş 5 gelişli geniş ve modern.

Çinin Arka sokakları da var.

Toplumun genelinin yüz hatlarından mutlu oldukları görülmektedir. Büyük şehirlerin şaşaalı görünümünün aksine arka tarafların görüntüsü ise ayrıca görmeye değer. Çalışan kesimin kaldığı küçük evler, sıkışık yaşam, dışarıya asılan yıkanmış elbiseler gecekondu görüntüsü sergiliyor.

Pekin Demiryollarının önü ana baba günü, akşam sat 14. 00 suları. Sürekli birkaç yerden aynı anda megafonla ne denildiği anlaşılmayan çok sayıda sesin birbirine karışması dışarıda gördüğümüz o kadar olumlu güzel gelişmeyi adeta gölgeler niteliktedir. İstasyonun arka tarafında emanet eşya depoları özel ve her birinin dernekçileri sizi kapıda karşılıyor, aralarında müthiş bir rekabet. Arka sokaklarda küçük evler, yoksulluk açıkçası göze çarpmaktadır. Bereket ki işsizlik denilen olgu çok yaygın değil. Çoğu insanı günübirlik kırsaldan şehre çalışmaya geldiği ve akşam geri döndüğü söylenmektedir. Aslında arka sokaklar dünyanın her yerinde gördüğümüz ve beklediğimiz görüntülerdi.

Pekâlâ, Çin Bunu Nasıl Başardı

Eğitim ve Sağlık Parasız

Eğitim parasız ve ülkenin her tarafında eşit olduğunu belirttiler. Sağlık herkese bedava. Sosyal güvence var. Genel olarak bir iki yaşlı dilenci dışında pek sokakta işsiz görülmemektedir. Çin’de işten kaytarmak da yok. Çin’de izinli ve mazeretlilerin ücretleri kesildiği için insanların işten kaytarmaları da zorlaşmaktadır.

Önemli Olan İş Yapmaktır Kar Sonradan Geliyor

Her yıl %9–10 büyüme geçekleştiren Çin’de işsizlikte temel espri para kazanmak değil, iş yapmaktır. İşsizlikte ekonomik kar kaygısından çok insanının istihdamı daha ön plana geçmiştir. Mutlaka her ekonomi bir bütçeleme yapmak zorunda ancak görülen o ki çok sayıda kişinin istihdamı Parklarda çok sayıda insanın çalışması hemen göze çarpmaktadır. Çin kar değil işin yapılması ve hizmet ön plana çıkmış görülüyor. Benimde hep savunduğum nüfus fazlalığının engel teşkil ettiği tezinin çok da doğu olmadığı kanısına ulaştır. Bu konu beni çok etkiledi. Bunca nüfusa rağmen yinede herkese iş bulunuyor ve insanlar işsiz diye kahvelere itilmiyor.

Bilime Yüksek Önem Veriliyor

Dünya biliminde kendisini ispatlamış 600 bin Çinliden 170 bininin Çine geri döndüğü belirtiliyor. Tabii kaynağını bilmiyorum ancak gezip gördüğüm dünyanın dört bir yanında başta ABD, Avrupa ve Avustralya da çok sayıda Çinlinin olduğunu laboratuarlarda görüyoruz. Ayrıca Sayın Bursalı aynı yazısında Pekin üniversitesinin her yıl 100 profesör kadrosu ilan etiğini belirtiyor. Çin’e bilim adamı geri dönüşünü de sorudum. Bilim adamlarına ayrıcalık sağladıkları ve dışarıdaki bilim insanlarını içeriye çektikleri görülmektedir. Temel politika maaşların iyileştirmesi, alt yapının iyileştirmesi, Ar-Ge faaliyetlerinin en yüksek düzeyde desteklenmesi ve biraz da geleneksel Çin kültürünün de geri dönüşte etkili olduğunu hissettim.

İki haftalık kısa Çin gezisinden edindiğim izlenim Çin görülmeye değer bir ülke. Görünen o ki çok uzun soluklu bir planlama ile Çin bilime ve eğitime verdiği önemin meyvelerini bugün topluyorlar. Bugün bilim, teknik ve artı üretimi ile adından söz ettiren söz ettiren Çin önümüzdeki yıllarda daha da söz ettireceğe benziyor.

Özet olarak bugüne kadar bildiğimiz gördüğümüz yaşamdan farklı bir kültür. Bizler çatal kaşık ile yemek yiyoruz Çinliler ise çöplerle. Biz Sabah demli çay peynir ekmek olmadan kahvaltı yapamayız. Çinliler için çay ekmek yerine, soslardan hazırlanmış sebzeler ve pirinç kavatlı için yeterli olabiliyor. Yemesi, içmesi ve günlük davranışlar bizden çok farklı. Aradığımız ve uğurunda öldüğümüz bazı şeyler Çinliler için söz konusu bile değil.