Depremin Hatırlattığı Yatılı Bölge Okulları

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ, Çukurova Üniversitesi, asportas@mail.cu.edu.tr

Bingöl’de meydana gelen depremin ardında Çeltiksuyu Yatılı İlköğretim Bölge Okulunun katlarının tabakalar halinde üst üste oturan görüntülerinin arasında sıkışan genç fidancıkların acısı dayanılacak gibi değil. Neyse ki binanın yapımında kullanılan demirden daha dayanıklı öğrencilerin çelik dolaplarının bulunduğu katın boşlukları arasında kalan bazı çocuklar kurtulabildi. Yatılı okulları ve pansiyonların eğitimini yakından bilen biri olarak o çocukların sınıflardaki coşkulu yaşamlarını ve yaratıcılıklarını ve başına gelen felakete nasıl birbirlerine kenetlendiklerini şimdi daha iyi anlıyorum.

Bingöl Çeltiksuyu yatılı ilköğretim okulunun yıkık duvarları arasında sağ kurtulan öğrencinin durumu bir anda köyden koptuktan sonraki 30 yıllık öğrenim hayatımın filminin karelerini bir anda yeniden yaşamaya başladım. Yatılı okular gerçekten bir hayat okuludur, yaşamın ilk yılarında farklı kültürlerden gelen minicik fidanların buluştuğu okullardır. Herkes yöresinde getirdiği zenginliği birbirine aktararak birbirini bilinçlendirmektedir. Yatılı okulların bu anlamda ilköğretim ve bunları izleyen yatılı öğretmen okulları ve pansiyon öğrencilerine uygulanan yine doğal zekaları sonucu sınavı kazanan yardıma muhtaç çocukların gelişmesinde büyük bir yeri olan devlet okullarıdır. Düzenli olarak sabah akşam etütlere katılıyor, okuyor ve sportif faaliyetlerde bulunuyor. Yatılı okumaları birlikte yaşama disiplini kazandırıyor. Yatılı okullar yalnız bizde değil gelişmiş bir çok batı ülkesinde tercih edilen okular olarak bilinir. İngiltere'de geleceğin kralları yani Prens Charles’ın çocukları ortaokul ve lise yıllarında Pazartesi aile çocuğunu Londra’dan uzakta bir yatılı okulun kapısına kadar götürür ve Cuma günü akşam saatlerinde yine aile gider çocuklarını diğer ailelerin çocukları gibi alır ve evlerine götürürler. Aile çocuklarının burada daha iyi eğitim alacağını ve disipline olacağını düşünmektedir. Yatılı okullar kişinin gelişmesinde büyük bir öneme sahiptir. Çünkü kişi sorumluluk almak ve kendini geleceğe ancak kendisi taşımak zorundandır aksisi düşünülemez.

Bu okulların esinlendiği kaynaklardan biride Köy Enstitüleri olup bu kurumlar kendi sorunlarını kendileri çözdükleri için öğrenciler bir şekilde yaşayarak üretiyor ve okuyarak kendini geliştiriyor. Atatürk döneminde başlayan ve kısa bir sürede elinde dünya klasikleri okuyan çobanını yaratmış olan eğitim sistemi belki de dünyanın iyi eğitim sistemi idi. Kendi okulunu kendi inşa eden, okulunda el becerisi yanında, güzel sanatlar, müzik aleti çalmasını öğrenen ve kırsal kesimden bir şekilde klasik sınav ile toparlanmış doğal zeki çocuklardan bir çoğu ülkemizin bilim, sanat ve kültür alanında önemli düzeylere gelmişlerdir. Kanımca bu çocukların en büyük özelliği öğretilmemiş fakat doğal zekaları ile okula alınmışlar, bunun üstüne verilen düzenli ve nitelikli eğitimle daha da başarılı olmuşlardır. İsmet İnönü'nün Hasanoğlan Köy Enstitüsünü ziyaret ederken çobanlık yapan kız çocuğunun azık çantasında dünya klasiklerini görünce mutlu olmasının altında bir değil birden çok gerçek bulunmaktadır. Birincisi okuma tabii ki zenginliktir. İkincisi bilinçlenmektir, aydınlanmaktır, fakat her şeyden önce okumak beyinin en büyük gıda kaynaklarından biridir. Beyin hücrelerinin çalışmasında harf şifrelerinin beyinde çözülmesi beyin hücrelerinin çalışmasında önemli rol almaktadır. Bu anlamda bulmaca çözmek önemli bir iş görmektedir. Yapılan araştırmalar beynin kapasitesinin gelişmesinde okumanın önemi şöyle ifade edilmektedir. Ne kadar çok okunursa o kadar çok “input” beyni etkilemektedir. Bu da bir postanedeki telefon abonesi sayısına benzetilmektedir. Okumayan kişinin beyin kapasitesi küçük bir kasabanın 500 telefonluk kapasitesine benzetilirken, okuyan kişinin beyin kapasitesi abone kapasitesine 10000 kişilik telefon kapasitesine benzetilmektedir. Çocukluk ve gençlik dönemleri insan yaşamının temel taşlarının atıldığı dönemlerdir. Kimlik, çocukluk döneminde yaşanmış olan anılar, deneyimler, özlemler, tutkular, beklentiler ve özdeşimler üzerine kurulur. Kimlik, insanın kendisi, yakın-uzak çerçevesi, doğayla ve dünyayla ilişki kurma biçimi, yaşam tarzıdır. Çocukluktaki alıştırmalarla, gözlemle, oyunla, erişkinlikteki ‘kendilik’ oluşumu için malzeme biriktirilir. Kısacası kişiliği yani “kendi”liğin oluşmasında beyin ne kadar girdi alırsa o kadar çok zenginlik sağlamış olmaktadır. Çocukluk döneminde başlayan çok boyutlu birikimler üst üste konularak erişkinlikte kimliğinin oturtulması ile süreç tamamlanmaktadır.

Bu bağlamda okuma alışkanlığı, bulmaca çözme, satranç oynama, el işi, güzel sanatlar ve müzik dersleri ilk öğretimin ilk sınıflarından itibaren kazandırılmalı. Yani çocuğun beyin kapasitesi genişletilmeli ki daha üst düzeyde verilen dersler anlaşılsın. İleri gelişmiş okullarda başlayan okuma alışkanlığı için bir çok önlem alınır, kişi yaşamı boyunca okur. Kapıkule sınır kapısını geçtikten sonra hangi ülkeye giderseniz otobüste, trende ve tramvayda herkesin elinde bir şeyler okuduğunu görürüsünüz. Bizde ise tam tersi. Tabii bize bu okulları kapattıranların herhalde rahat olmaları gerekir. Okulların kapanmasını isteyen o günün büyük zatları kaldırdıkları okuma eğitim merkezli sistemin eyerine, okullarda öğretme merkezli sistemle, öğrenci pasif, yalnızca dinleyen, sınavlarda klasik yanıtlama yerine teste dayalı ezberci bir sistemi dayadılar. Hazır bilgiye dayalı ezberci sistem sonucu bugün üniversite mezunlarımız gerektiğinde resmi makama meramını anlatacak dilekçe yazamıyor. Ezberci ve hazır eğitim ile başlayan ve daha sonraları dershaneciliğe sıçrayan eğitim sistemimizde yaşamının en anlamlı yıllarını yarış atı gibi geçiren copçuklarımız ve gençlerimiz bir müddet sonra kendine yabancılaşmaktadırlar. Bunların sonucunda ülkemizin başına başta kitap yasaktır, dergi yasak yayındır anlayışı başladı ve bugün bırakınız sıradan halkı, üniversiteli bile okumuyor.

Bütün bunlar ülkemizde tesadüfen olmadı. Olaylara bütünsel ve kuşbakışı baktığımızda bugün içine sürüklendiğimiz durumda başta eğitimin dejenere edilmesinin bilinçlice yapıldığı görülmektedir. Köy Enstitülerinin kapatılması, öğretmen okullarının kapatılması, Eğitim Enstitülerinin politize edilerek kapatılması bütünüyle eğitimizin bir yerlerden engellendiğini göstermektedir.

Çocukluğunu Cumhuriyetin ilk yıllarında İstanbul yakınlarında bir adada geçiren azınlıklardan birinin çocuğu olan ve şimdilerde Strasburg Üniversitesi Türkoloji Enstitüsü öğretim üyesi olan Paul Dumo Türkiye’de Mustafa Kemal dönemi eğitiminin doğru eğitim olduğunu belirtmektedir. O dönemde kendilerine verilen eğitimin bütünlük içerdiği, kişiyi olgunlaştırdığını ve batılıların o dönemin Türkiye eğitim modelini benimsediklerini belirtmektedir. O dönemde eğitim ciddi olarak yapılıyor, dil bilgisi ve matematik en ciddi dersler, tarih ve coğrafya öğretiliyor. Kompozisyon dersi ile öğrencinin yazma ve düşünme yeteneği ölçülüyordu. Şimdiki gibi, felsefe ve sosyoloji serbest ders değil, zorunlu ders gurubunda idi. Resim yanında güzel sanatlar ve sanat tarihi ve astronomi dersi bulunmaktaydı. Bütün bunları yatılı okullar çok daha fazlasını sağlıyordu. Yatılı ve öğretmen liseliler bu gerçeği çok iyi biliyorlardır.

Cumhuriyetimizin ilk yılarında yakaladığı eğitim ivmesinin bir parçası olan Köy Enstitüleri, Öğretmen okulları ve Eğitim Enstitülerinin eğitim programları günümüze kadar sürdürülmüş olsaydı bugün bizlerde bilgi toplumunun imkanlarını kullanıyor olacaktık. Ve bugün 6.4 şiddetindeki bir depremde bunca fidanlarımızı öldürtmezdik. Bizlerde daha çok üreten, paylaşan ve o oranda da mutlu bir toplum olacaktık.

Bugün halen başta Fen Liseleri olmak üzere bazı okulların yatılı kısımları bulunmaktadır. Bu okullar üniversiteye girişte en başarılı okullar arasında gelmektedirler. Bugün bu okullardan mezun olan çok değerli yetişkin kişiler bulunmaktadır. Ülkemizin Doğu ve Güneydoğusunda ve dağınık yerleşkesi bulunan Karadeniz Bölgesinde bu tür modeller çok başarılı bir şekilde uygulanabilir. Bingöl Çeltiksuyu Yatılı İlköğretim Bölge Okulunda kaybettiğimiz gencecik fidanların yakınlarının ve tüm insanların başı sağ olsun.