Doçentlik Sınavlarında Karşılaşılan Sorunlara İlişkin Görüş ve Öneriler

Uzun zamandır üniversitelerin akademik kadroları nitelik yönünden ettik kavramından tutunda bilimsel bakış açsına kadar geniş bir aralıkta tartışılır oldu. Ve son yıllara da sıkça sorulan soruların başında kimler akademisyen veya bilim insanı olarak Doç. veya Prof. kadrolarına atanmalıdır. Akademisyenlerin hak ettikleri yere gelmeleri için hangi ölçütlerden geçmesi gerekir sorusu ise uzun zamandır tartışılıyor. Geçmişte üniversite sayıları sınırlı sayıda olduğu için seçicilik daha sıkı yapılırken son yıllarda bu ölçütlere çoğu zaman dikkatle izlenmediği ve gözle görülür bir gevşekliğin olduğu sıkça yazılır oldu. Kanımca üniversite öğretim üyeliğinin niteliğinin tartışılır duruma gelmesi şöyle gelişmektedir; Son yıllarda siyasetçilerin de etkisiyle her İle bir üniversite politikasının yaygınlaştırılması sonucu üniversitelerde önemli derecede bir öğretim elemanı gereksinimi doğmuştur. YÖK yasasıyla üniversitelerin bilim yapma ve yayma görevlerini yeterince yerine getiremediği, üniversitelerin birer liseye dönüştüğü ve hocaların ise birer öğretmen muamelesi gördüğü sık sık öğretim üyeleri tarafından belirtilmektedir. Maaşlarının da komik düzeyde olması nedeniyle bir çok yetenekli kişi üniversite dışında çok yüksek  maaşla iş bulabildiği için üniversitelerde Ar. Gör. olmayı düşünmemektedir. Üniversiteler gereksinim duydukları kadrolarını ise daha geriden gelenler tarafından doldurmaya çalışmaktadırlar. Mensubu bulunduğumuz bölümler dışarıda daha az iş yapabildiklerinden veya mesleğimize olan talebin olmamasından dolayı ÖSS sonucuna göre en düşük düzeyde puan alan öğrenciler yeğlemek etmek zorunda kalmaktadırlar. Söz konusu programdan mezun olan öğrenciler içerisinde kendine güveni olan ve dışarıdan iş olanağı bulanlar hemen ayrılırken geri kalanlar iyi bir işe giremedikleri için de Ar. Gör. olmayı tek çare olarak görmektedir. Ve böylece bölümlerin geleceği bu ve benzeri kişilerin eline bırakılmış olmaktadır. Söz konusu kişiler yeterli bilimsel temele ve özgüvene sahip olmadıkları için de bilimi yalnızca laboratuarlarda hocalarının önerdiği analizi yaparak Yüksek Lisans ve Doktora çalışmalarını tamamlamaktadırlar. Ülkemizde genellikle eleştiri tahammülü olmadığı için alınan Araştırma Görevlileri çoğu zaman ciddi bir seminer bile vermezler ve/veya kişilerin bulguları herkesin önünde tartışılmaz. Yapılan çalışmalarda hep bir gizleme söz konusu olmaktadır. Yapılan veya yapılabilen eleştiri de“çocuk çok efendi, saygılı, verilen görevi yapıyor” deyip korumacılık başlamaktadır. Bu tür kişiler belirli bir süreden sonra da özlük hakları diye bir yerlerde tutulmaya çalışılır. Bu tür kişilerde genelde kişilikler tam oluşmadığı için saygıda kusur etmezler, el etek öper ve verilen işi tereddütsüz yapan tiplerdir. Rutin analizlerin değerlendirilmesi ve hakemli olmayan yerel dergilerde yayın yapıldıktan sonra bir de bir ağabey veya abla bulup bir yurtdışı yayına sonlarda ismini yazdırtarak kendisini önemli derecede bilim yapmış saymaktadır. Yabancı dili de şu veya bu şekilde ezberleyerek geçtiyse doçentliğe kendini aday olarak görebilmektedir, tabii daha sonrada profesör olarak. Bir diğer olay da kurumlarımızda yeterli yabancı dil eğitimi yapılamadığı için Anadolu Liseleri gibi yabancı dil ile eğitim görmüş kişiler dil problemleri olmadığı için üniversiteye Ar. Gör. olarak girdikten sonra üniversitedeki geleceklerini garantilemiş olduğunu düşünüyor.

Bu koşullarda sorunun çözümü öncelikli olarak öğretim üyeliğinin çekici hale getirilmesidir. Adam gibi adam yetiştirip bu ülkenin geleceğini bilgili ve bilgiyi kullanan insanların eline bırakacaksak, tabii olarak öğretim üyesinin biliminden başka düşüneceği probleminin olmaması için ekonomik problemi olmaması gerekir diye düşünüyoruz. Şimdilik bu konu hükümetlerin ve ilgili kurumların bilgisi dahilinde olup bir kez daha hatırlatıldıktan sonra esas sorun kendi bilim insanını kendisi belirleyen kurumların kimleri üniversiteye öğretim üyesi olarak atayabileceğidir. Bu atanmada, neler olmalı ve bu kriterleri kimler belirlemeli ve bu kriterleri belirleyecek öğretim üyelerinin nitelikleri neler olmalıdır sorularının, doğru olarak cevaplandırılması gerekmektedir.

Üniversite öğretim üyesine atanacak Doçent adaylarında aranması gereken ölçütler

1.  Adayın doktora sonrası araştırma guruplarına katılmış olması. Çoğu batılı ülkede üniversite öğretim üyeleri doktora sonrası (post-doc) birden fazla projede görev alır (Ortas, 1998). Genellikle her araştırma 3 yıl sürdüğüne göre üniversiteye alınacak elemanların  doktora sonrası 5-6 yıl gibi bir süre yoğun olarak araştırma ile iç içe olması gerekmektedir. Bu şekilde doktora sonrası projelerde görev almış kişi bilimsel araştırmanın mantığını kazanmış ve bu arada yayın yapmış olmaktadır. Kanımca bugünün en önemli sorunu burada düğümleniyor.

2.  Adayın, en az bir Yüksek Lisans tezi yönetmiş olması gerekir. Böylece bir başkasını değerlendirme olanağı kazanan kişi kendisinin nasıl değerlendirileceğini daha iyi kavrayacaktır.

3.  Adayın, en az başka araştırıcılar tarafından atıfta bulunulmuş üç eseri bulunmalı. Eserlerden an az biri adayın ismi ile başlaması.

4.  Adayın kendi konusunda en az bir uluslararası ve ulusal kongreye katılmış ve bildiri sunmuş olması.

5.  Adayın, bilimsel esaslara uygun olarak doçentlik tezi hazırlaması zorunlu olmalı ve söz konusu tezin mutlaka bir hipoteze yanıt arayacak biçimde olması.

6.  Adayın, bilimsel bakış açısını ve çalışmalarının esasını yansıtan bir deneme dersinin herkese açık olarak sunması.

7.  Adayın üniversitede tam zamanlı olarak çalışıyor olması

8.  Bilimsel çalışmaların geçerliliği olan bir yabancı dili (İngilizce, Fransızca, Almanca ve öbürleri) bildiğini kanıtlaması.

9.  Tercihen üniversite ve ülke sorunları konusunda geliştirdiği özgün düşüncelerini medya aracılığı ile topluma aktarıldığının kanıtlaması. Vizyon sahibi olması, için mutlaka teknikerlikten kurtarılıp/kurtulup ‘Doctor of Philosophy’ye’ uygun olarak fikir üretebilir duruma gelmesi.

10.  Adayın ders notu veya yardımcı ders notu hazırlaması veya en azında bir ders notuna nota belirli bölümler kazandırması gerekir.

11.  Adayın seçkin jüri önünde bilimsel erkini kanıtlayacak sınavdan geçmesi

Ayrıca bu olgulara sahip kişiler, belirli bir deneyimi olan ve olgunlaşmış adaylar olabileceklerdir. Öğretim üyesi olacak nitelikteki bilim insanının kriterlerinin belirlenmesi ve değerlendirilmesi ise aynı derecede önemli olup, yeterli erki ve başarısı olan adayın seçiminde görev alacak jüri üyelerinin ise kendi konusunda otoriter, ölçme ve değerlendirme konusunda objektif kişilerden oluşması gerekmektedir.

Doçent adaylarının jürilerinde görev alacak öğretim üyesi profesörleri çoğu zaman adayın eserlerini değerlendirmeyi ve sınav yerine gitmeyi bir angarya olarak görmektedirler. Haklı olarak  önemli derecede emek verilerek çok sayıda eserin titizlikle okunması ve değerlendirilerek objektif bir raporun hazırlanması karşılığında herhangi bir getirisi yoksa bu durum jüri üyesinin olaya bakış açısını değiştirmektedir. Eserlerin değerlendirilmesi ve raporun hazırlanması için mutlak süratte bir ödemenin yapılması gerekmektedir. Sınav yerine  gidiş için Jüri üyelerine ödenen yolluk ve gündelikler komik olup, çoğu zaman üyeler kendi olanaklarını kullandıkları  için bu durum haklı olarak rahatsızlıklara yol açmaktadır. Bunun için adayın  ulaşım gideri mutlak surette uçak ile yapılmalı ve günlük ve yolluk günün koşullarına göre ayarlanmalıdır.

Doçentlik jürisinde görev alacak profesörler de adaylarından aranması gereken ölçütler

  Jüri üyesinin mutlaka TÜBİTAK, DPT, ve Yurtdışı projesi yürütmüş olması

2. Jüri üyesinin birden çok Yüksek Lisans ve Doktora tezi yönetmiş olması

3. Jüri üyesinin mutlaka yabancı dilde yayın yapmış olması ve yayınları başka araştırıcılar tarafından atıfta bulunulmuş olması. Üyenin en az başka araştırıcılar tarafından atıfta bulunulmuş üç eserinin bulunması. Eserlerden an az birinin üyenin ismi ile başlaması.

4. Üyenin kendi konusunda en az bir uluslararası ve birden çok ulusal kongreye katılmış ve bildiri sunmuş olması.

  Üyenin üniversitede tam zamanlı olarak çalışıyor olması

6. Bilimsel çalışmaların geçerliliği olan bir yabancı dili (İngilizce, Fransızca, Almanca ve diğerleri) bildiğini kanıtlaması.

7. Üyenin ders notu veya yardımcı ders notu hazırlaması veya en azında nota belirli bölümler kazandırması gerekir.

8. Tercihen üniversite ve ülke sorunları konusunda geliştirdiği özgün düşüncelerini medya aracılığı ile topluma aktarıldığının kanıtlaması. Geniş bir bilgi birikimine sahip olan vizyon sahibi deneyimli hocalar ancak ülkemizin gelecekteki bilim insanlarını değerlendirebilir.,

Üniversiteler kendi elemanlarını kendi kurallarına göre belirledikleri için adayların seçiminde belirli kriterlerin olması ve bunların titizlikle izlenmesi gerekmektedir. Bunları izleyecek olan, yukarıda belirtilmeye çalışılan kişiliğe sahip, deneyimli hocalardır. Yalnızca bu ve benzeri kriterlere sahip jüri üyeleri akademisyen olabilecek nitelikteki adayları belirleyebilir. Belirli bir nosyonu olan, bilim felsefesine, istatistiğe, bilim tarih bilinci olan yetişkin üyeler sınava girecek adayın bilgi ve ruh halini daha iyi anlayabilirler.

Bugün gelinen noktada, yeterli bilgi birikimi olmayan üniversite hocasına yakışır davranışları olmayan kişilerin, öğretim üyeliği yaptığı ve bunun da toplumda bilimin ve bilginin saygı simgesi olan üniversiteleri küçük düşürdüğü. Küçük şeylere tenezzül eden dün dediğini bugün unutan, çıkarı için çark eden, işim görülsün diye adam kayıran tutumlar toplum tarafından fark edilmekte ve bir daha da düzeltilmesi zor olan yaralanmalar oluşmaktadır. Üniversite ile ilişkisi olan bir mühendis, adam gibi sorumluluk sahibi, ne söylediğini bilen profesörler görmek istiyoruz, dediği zaman, bunun altında ezilmemek olasımı. Bütün bunlar, öğretim üyeliği mesleğinin saygınlığının kazandırılması için, adayların yetişkin, vizyon sahibi, kendisi ile barışık öğrenen ve öğrendiğini paylaşan, günün koşullarını iyi bilen ve geleceği gören kişilerden olması için daha disiplinli ve sıkı bir şekilde izlenmelidir.

Doçentlik sınavına ilişkin olan bütün kaygılar haklı ve yerinde olmakla beraber, bu kaygıların buraya kadar taşınmasında bu şikayeti yapan sayın hocalarımızın büyük payları bulunmaktadır. Beğenmediğimiz hiç bir öğretim üyesi kendiliğinden buralara gelmedi. Buralara yine hocalarımızın onayı ve kararları ile gelindi. Bilgi çağının gereği olarak  toplumların geleceği bilime, bilgiye ve bilginin kullanımına bağlı olup bilgi üniversiteler ve araştırma kurumlarında üretilmektedir. Bilgi üretecek yetenekli kişilerin seçimi geleceğin seçimi olup, bunun kaderi de bu kişileri seçecek olan jüriye düşmektedir. Bugünün sorunları geçmişi buraya taşıyanların sorumluluğunda olup yarının sorunları da bugünün sorumlularının sırtında bulunmaktadır. Onun için doçentlik sınavının da ciddi ve objektif olarak iyinin iyisi için yarıştırılırken, jüri üyeleri de geleceğin sorumluları olarak ve bilim insanı seçiminde daha titiz ve seçici davranmak zorundadır.

Doç. Dr. İbrahim ORTAŞ

Ç. Ü. Ziraat Fakültesi,

Toprak Bölümü,