Doğa Felsefesi Kavranmadan Çevre Koruma Bilinci Sağlanamaz

Prof. Dr. İbrahim Ortaş, Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr

Özet:

Çoğunlukla insan faaliyetleri sonucu oluşmuş bulunan çevresi kirliliği bütün canlılığın yaşamını olumsuz etkilediği konusunda sanırım hemfikir olduğumuz bir konu. Sanayi devrimi ile başlayan teknoloji kullanımı yaşamı kolaylaştırdı, iletişim artırdı, dünya ve everen hakkındaki bilgimizi artırdı, sağlığımızı her şeyden önce iyileştirdi, nüfusumuz artı ve ömrümüzü de uzattı. Hepsi biz inşalar için çok önemli gelişmeler, ancak diğer canlıların büyük çoğunluğu bu sürede yaşam alanlarını kaybettikleri ve yok oldukları için kötü bir durum. İnsanlığı birkaç bin yıllık tarihi geçmişin son yıllarından insan aktivitelerinin artırması sonucu toplumlar ve insanlar birbirlerinden eğitim, gelir, sahip olukları teknolojik ekipmanlar ve yaşam standartları yönünden ayrıştılar. Dünyanın teknolojik, ekonomik ve sosyal gelişmişliği de ciddi çevre sorunları yaramaktadır.

Tamamı yaşamı sorgulayan ve hedef koyan planlama yapan bazı toplumların zeki insanları tarafından sağlandı. Ancak işin tabiatı gereği teknolojinin çıktılarının önemli kısmı içinde yaşadığımız çevreyi olumsuz etkiledi. Çoğunlukla da teknolojiyi amacı dışında kendi küçük çıkarları için kullanan insanların anlayışları sonucu gerek bireysel veya yönetim organlarında olsunlar çevreye onarılması mümkün olmayan derecede zarar verdikleri ortadadır. Daha önce yazdığım iki yazıda insandan kaynaklanan sorunları anlatım. Önceki iki makalenin devamı olarak temelde doğanın öneminin anlaşılmaması ve felsefesinin kıvranılmamasının sonucu olarak çevre bilincinin oluşmadığı ortaya çıkmakta olduğunu işleyeceğim. Doğa felsefesi anlaşılmadan para ve iktidar ilişkileri maalesef insanı bencilliğe götürmekte olduğu bilinir. İçinde yaşadığımız ekosistemin sürdürülebilirliği ve yaşam kalitemiz çevre bilinci anlayışı ile ancak sağlanabilir. Ancak çoğumuzun gördüğü gibi insanda doğası gereği bilinç oluşumu kolay oluşmuyor. Bu bağlamda yaşadığımız korona virüs, iklim değişimleri ve ileride oluşacak birçok sorunların bir biriyle bağlantılı olarak yaşamımızı etkileyeceği konusunun üzerinde düşünüp karar vermemiz gerekiyor. İnsan olarak kendi ellerimizle yaratığımız sorunları yine insani yakışımla, birazda empati ve sorumluluk alarak çözmemiz gerekiyor. Yoksa çatısı yıkılacak dünyanın altında hep beraber kalırız.

ÇEVRESİ KİRLETİLMİŞ ÇEVRE GÜNÜ

Doğal ve Sosyal Çevre ile ilgili Her Sorun Doğa-İnsan İlişkileri Ekseninde Şekillenmektedir

5 Haziran Dünya Çevre Günü aynı zamanda içinde yaşadığımız doğa sistemini tanımak, doğaya karşı yapılan onca yanlışa ve etik olmayan ihlallere karşı farkındalık oluşturmaktadır. Bir şekilde sağlıklı ve sürdürülebilir bir çevre mücadele günüdür de diyebiliriz. Doğayla barışık yaşamak için doğayı ve onun ekolojik yasalarını iyi kavramamız gerekir ki konu bilinçle koruyalım. Yoksa sistemi ve onun felsefesi kavranmadan çevre korunamıyor. Kendiliğinden var olan şeylerin bütünü ve bu bütünü düzenleyen yasaların toplamı olarak tarif edilen doğadır. Bir başka ifade ile bir şeyin, dışarıdan gelen etkilere karşı gösterdiği tepkiyi belirleyen iç niteliği olarak belirlenir. İyi ki doğa kendisine yapılan yanlışların ve kötülüklerin çoğunu kendiliğinden tamponluyor. Yağış, sis, deprem gibi doğal biçimde ortaya çıkan, doğada yer alan olaylar yanında insanın faaliyetleri sonucu oluşan doğal kaynakların tüketilmesi, canlıların yaşam alanlarının daraltılması yanında doğaya dışarıdan yapılan müdahalelerin toplamı çevre konularıdır. İnsan eliyle hızlanılmış olan çevre sorunları ve onunla mücadele yöntemleri günümüzde bir çevre, yaşam ve insan hakkı konusu haline gelmiştir.

Çevre, sistemdeki canlıların yaşamı boyunca ilişkilerini sürdürdüğü dış ortamdır. Hava su ve toprak bu çevrenin fiziksel unsurlarını, hayvan, bitki ve mikroorganizmalar ise biyolojik unsurlarını teşkil etmektedir. Hava, su ve toprak üzerinde oluşan herhangi bir olumsuz etki ve bunun biyolojik unsurları insanların hayati aktivitelerini olumsuz yönde etkilemeleri çevre unsuru ile ilişkilendirildiği için çevre kirliliği olarak adlandırılmaktadır. Doğayı koruma prensibi şu düşünceler üzerine kurulmuştur: Çevrenin genel tanımı Çevre-nüfus-eğitim-ekonomi ilişkisi ekseninde dinamik olarak işlemektedir. Çevre bilinci sadece yere atılan çöplerin, izmaritin toplatılması değil, aynı zamanda çevre anlayışı bir bilinç ve yaşam biçimidir de. Fiziki çevre kadar sosyal çevrede zamanla kirlenmekte ve sorunlar yaratabilmektedir. Bu tür günlerde genelde beylik laflar çok sık kullanılır. Geniş çevresi olanlar çevreyi daha iyi bildiklerini, çevrenin havasını iyi kokladıklarını, çevrelerini koruduklarını söylerler. Gerçekten haklılar ve kendi çevrelerini çok iyi korudukları için bugün çevre sorununu konuşuyoruz ve yazıyoruz. İçinde yaşadığımız ortamda çevreninin kirliliği ve yaratığı sağlık, sosyal ve ekonomik sorunların sorumlusu insanın sahip olduğu bilgisi-görgüsü ve yaşama bakış açısıdır. Bugün çevre adına ne yaşıyorsak bu insanın düşüncesinin yansımasından öteye bir şey değildir.

Dünya Çevre Gününde Acı Gerçeklerden Bazıları

Dünyada her dakikada 80 yeni doğan bebek aramıza katılmakta. Aynı zamanda 20 dakikada bir veya birden fazla hayvan/bitki türü yok olmaktadır. Bu da yılda yaklaşık 27000 türün kaybedilmesi anlamına gelmektedir. Bunun anlamı doğanın bioçeşitliliğinin kaybolması ve dünyanın bazı renklerini kaybetmesidir.

Tüm dünyada artan nüfus ve üretim çeşitliliğine bağlı olarak tatlı su tüketimi her 20 yılda bir 2 kat artmaktadır. Bu oran nüfus artış oranından 2 kat daha fazladır. Hâlen 31 ülke su kıtlığı tehlikesinde olup 2 milyara yakın insan temiz içme suyu kaynağından yoksun durumdadır. Artan iklim değişimleri, kuraklık, verimsizlikler sonucu Afrika ve Asya’da on binlerce insan yurtlarından göç etmek zorunda kalmaktadırlar.

Dünyanın en zengin ilk üç kişisinin serveti dünyanın en yoksul 48 ülkesinin ulusal gelirinden fazla. En zengin 225 kişinin toplam serveti dünya nüfusunun yarısının yıllık gelirine eşit. Bu bireylerin oluşturduğu uluslar da böyle. Dünyanın en büyük şirketlerinden 222’sini oluşturan listenin ilk 50 şirketinde 34 ABD’li şirket bulunmaktadır. Dünyanın en büyük şirketi Amerikan General Elektrik’in sermayesi Türkiye’nin 1998 bütçesinin yaklaşık 4 katı. Dünya nüfusunun % 5’ine sahip ABD dünya kaynaklarının % 40’ını tek başına kullanıyor. Bu ve benzeri verilere bütünsel olarak bakıldığında dünyanın bu nüfus artışı ve dengesiz üretim ve dağıtımının sonucu artık dünyanın kendi kendini götüremediği ve yönetemediği görülmektedir. Onun için gelişmiş ülkeler diğer ülkelerin tarımsal kaynaklarını ve tohumlarını kontrol etmek istemektedirler.

Dünyanın gelişmiş ülkeleri başta Suudi Arabistan, Çin ve bazı Avrupa ülkeleri Afrika’da Etiyopya, Sudan ve Zambiya’da geniş topraklar (arazi) kiralıyor ve oradan ürettikleri gıdaları ülkelerine taşıyorlar. Kendisindeki suyu kullanmıyor. Başkasının suyu ile topraktan üretim yaparak ortamın dışına çıkarılmaktadır. Adeta insanlar kendi topraklarında açlığa terk edilmektedirler. Dünyanın dengesiz eğitimi, bilimsel gelişmişliği, ekonomik alt yapısı gibi bir dizi çevresel etkileri toplumların kaderlerini coğrafyalarına bağlayabilmektedir. Uygulanan ekonomik politikalar ile ülkemiz şimdi bazı ürünlerden tarım üretimi ithal eden ülke durumuna gelmesi ile dışarıya bağımlı hala geldi. Son yıllarda artan gıda fiyatlarındaki yükseliş birçok soruyu da berberinde getirmektedir.

Tarım ve suyun denetimi tahıl denetimi için yapılmıştır.

Medeniyetin tahılların ıslahı ile başladığı bilinmektedir. Amerika da Aztekler ve Mayaların temel gıda kaynağı genelde tahıla dayanırdı. Ortadoğu kültürlerin geliştiği ortamda tahıl stratejik bitkidir. Buğday ve onun üretimi onun ile ilgili teknoloji berberinde birçok bilimsel alanı oluşturmuştur.

Buğdayın yanında çavdar, yulaf ve arpa gibi buğdaygillerin insan beslenmesindeki stratejik öneminden dolayı ileri düzeyde aranan tahıllar arasındadırlar.

Asya’da özelliklede Hindistan’dan başlayan ve Japonya’ya kadar uzanan alanda tahıl gurubuna pirinç katılır. Genelde pirinç doğuda fakirlerin midelerini bastırmak için tükettiği ve besin içeriği çok düşük bir gıdadır. Tüm dünyanın üçte ikisi çevresel etkilerden dolayı yetersiz ve dengesiz beslenmeden dolayı (başta A, E vitamini, Fe, Zn, iyot ve Selenyum noksanlığı) gizli açlık sorunu yaşamaktadır. Aslında bulgur bu anlamda nişasta ve protein içeriği bakımından daha zengin bir gıda kaynağıdır. Fakat ülkemiz dahi birçok ülkede tersine pirinç bulgurdan çok benimsenen bir ürün. Yerküredeki 7.8 milyar insanın besinlerinin %50’sini nişasta tabanlı buğday, pirin, patates, mısır ve sorgum oluşturmaktadır. Nişasta temelli beslenme ve şeker tüketimi ve hareketsiz yaşam durumu insan sağlığını olumsuz etkilemiş durumdadır. Ekmeğin tadı ve aroması zamanla buğdayın parlatılması (kabuğu ve rüşeymin alınması) ve katkı maddelerinin katılımı ile kayboldu. Şairin dediği gibi “önce ekmeğin tadı bozuldu”. Fransız devrimi sırasında “ekmek yoksa pasta yensin” ifadesine ilave olarak piyasadaki franch baget ile beslensinler de çıkabiliyor.

Bir yanda milyarlarca insan açlık sorunu yaşarken diğer tarafta aşırı nişasta tüketiminden kaynaklanan obeziteler. Garip bir paradoks. 04. 06. 2020 tarihli TUİK verilerine göre obozite oranı % 21 düzeyine çıkmıştır. Yemeğin ve gıdanın altında sosyal bir olgu ve emek hikâyesi bulunmaktadır.

İnsanlığın Kısa Tarihinin Doğa Üzerindeki Olumsuz Etkiler

İnsan Toprak ve Çevre

İnsanın insan olma süreci ile başlayan ve birisinin diğerinden daha fazla pay almasını sağlayan ve bu yolu binlerce yıllık yaşamda müşterek oranda yaşama savaşının geldiği nokta olarak görüyorum. Sanayi devrimi ile hızlanan ve XIX. yüzyılın ikinci yarısında hızlanan ve insanın ilerlemesi adına başlayan olgu yalnızca insanın insan üzerindeki ağır baskısını değil aynı zamanda sistematik olarak doğanın tahribatını da beraberinde getirmiştir. Küreselleşmenin yarattığı olgu son yüzyılda her türden yağma ve yakım birbirini izledi: Evet bugün hep birlikte şikâyet ettiğimiz artan çevre kirliliği, tassız tuzsuz yiyecekler hepsi bir bütünün parçası olarak artan doğa dışı kullanımların bir sonucudur. İnsan yer yüzeyini kirletmekle kalmadı şimdilerde gelişmiş ülkeler atmosferi de uydu kirliliğine dönüştürdüğü ifade edilmektedir. Yarın daha büyük acılar yaşamamak için şimdiden doğa ile barışık yaşanabilir bir çevre hepimizin birlikte karar vereceği bir olgudur. Bunu gerçekleştirmek bir yönüyle bizlerin elinde bulunmaktadır.

 Toprak içerdiği su, hava, organizma, organik madde nedeniyle canlı olarak kabul edilmekte ve canlıların yaşam ortamı olarak da hizmet görmektedir. Toprak birçok çevresel etkilere karşı tampon görevi görerek zararlı ve zehirli maddeleri tutup filtre ederek taban sularının temiz kalmasını sağlamaktadır. Artan oranda kirletici maddelerin yağmur ve sulama suları ile gelmesi sonucu zamanla topraklar da kirlenmektedir. Toprak yanında başta mantar ve aktinomisetler gibi mikroorganizmalar doğadaki birçok organik kökenli hatta inorganik materyalleri de ayrıştırarak çevrenin temizlenmesine ciddi katkılar sağlayabilmektedirler. Eğer mikroorganizmalar olmasaydı belki de bugün çöp ve çevresel atık dağlarından geçilmezdi. Doğal olarak ortama salınan kimyasal ilaç ve toksin materyaller yaralı mikroorganizmaların yaşam alanlarını da daraltması sonucu doğanın kendi kendini rejenere etmesi de olumsuz etkilenmektedir. Bu yönüyle canlılığın devamı için vazgeçilmez fonksiyonlar yüklenen toprak insan için korunması gereken değerli bir varlık olup kirletilmemesi için gerekli önlemlerin alınması zorunludur. Ayaklarının altındaki toprakları yok olup giden toplumlar ayakta duramazlar.  Bu vatan kaybetmekle eş anlama gelen ulusal bir felakettir.

İnsanın Yaşam Yolculuğunda Kat Ettiği Aşamalar

İnsanın insan olma süreci ile başlayan ve birisinin birisinden daha fazla pay almasını sağlayan ve bu yolu binlerce yılık yaşamda müşterek oranda yaşama savaşının geldiği nokta olarak görüyorum. Sanayi devrimi ve buhar makinasının keşfedilmesinden bu yana 200, Wright Kardeşlerin ilk uçak deneyi ile başlayan insanın uzaya açılma sevdası ancak 66 yıl sonra gerçekleşmiştir. Ve insanoğlu ateşin icadından bu yana bilim ve teknolojide yaptığı gelişme ve yıkımı, son altmış yılda ikiye katlamış ve teknik deyimle dünya artık bu yükü taşıyamaz duruma gelmiştir. İnsanın son 100 yıllık küçük bir noktasal zaman dilimi içerisinde yaşamı için 10 milyar yıllık ömrünün yarısına gelmiş dünya yaşamını alt üst etmesi ve hâlâ da bundan vazgeçmemesi dünya gözünden büyük bir bencillik, aç gözlülük ve haksızlık olarak görülmektedir.

İnsanlar ve tüm diğer canlılar daha uzun süre yaşamak, ölümlerini geciktirmek için büyük çabalar harcamaktadır. Bu çabalarında insan aklının ve düşüncesinin günümüze getirdiği insan hakları ve sürdürülebilir yaşam kavramlarını da doğmuştur. Bunun için diğer canlıların yaşamlarını inceliyor, ilaç geliştiriyor. Doğal olarak bunların hepsinin bir bedeli de bulunmaktadır ki çoğunlukla olumsuz etkiler doğal yaşama zararda verebilmektedir. İnsanın yaşamı kolaylaştırmak, ömrünü uzatmak için verdiği büyük çabaların sonucunda başta gelişmiş ülkelerin insanlarına sağladığı daha fazla ilaç, beslenme ve kolaylaştırıcı teknoloji sayesinde 20-30 yıllık bir daha uzun yaşam olanağı yakalandı. Ancak belirtildiği gibi doğada ciddi tahribata uğradı. Yine batıda artan çevresel tehditlere karşı gerek bilim insanları ve gerekse sivil toplum kuruluşları ve gençlik örgütleri hızla harekete geçerek bilimsel ve sosyal tedbirlerin alınmasına önayak olmuşlardır. İnsanlığın ortak malı olan ve hepimizin geleceği olan sınırlı alandaki tarım toprakları mutlaka korunmak zorundadır.

İnsan hakları ve sürdürülebilirlik her şeyden önce doğuştan sağlıklı yaşam, eğitim eşitliği, kadın erkek eşitliği, kadınların, çocukların korunması ile başlanmalıdır. Bu nasıl sağlanabilir? Buna yanıt maalesef bugüne kadar başta Birleşmiş milletler olmak üzere birçok ulusal ve uluslararası örgütlerin söylemlerinin ötesine geçemedi. Sürdürülebilir kalkınma: ‘Herkesin temel gereksinimlerini ve daha iyi bir hayatla ilgili beklentilerini; gelecek kuşakların da kendi gereksinimlerini karşılayabilme olanaklarını yok etmeden karşılamak olarak’ tanımlanıyor. Temel gereksinimlerimizin karşılanması yaşamı uzattığı ve yaşamın niteliğini arttırdığı doğru. Ancak bu temel gereksinimler nelerdir: İş, barınma, giyim, su ve besin elementleri nasıl sağlanacak herkese nasıl ulaştırılacaktır. Dünyanın kuzeyinin hem nüfus kontrolü yüksek hem üretim kapasitesi yüksek ve hem de ulaşım hızlı bunun tersine güney yarım kürede nüfus fazla, üretim yetersiz ulaşım ise çağın gerisinde hantal. Bu gün dünyada sürdürülebilir bir yaşam için gerek ulusal ölçekte gerekse ve özellikle küresel ölçekte kalkınma sınırının başını ABD ve müttefiklerinin çektiği gelişmiş G-8’ler ve ulusal ölçekte hâkim sınıflar ve iktidarların yürüttükleri politikalardır. Bütün bunların yarattıkları etki küresel ekolojideki yansıması ise son fatura olmaktadır. Sınırlar koymanın ekolojik sınırlara uygun olması gerektiğini gösteren kanıtlar giderek artıyor. Hava, su, toprak kirleniyor; küresel ısınma son on yılda en yüksek seviyelere gelmiş durumda. Dünya giderek ısınıyor, ozon tabakası deliği, asit yağmurları bütün dünyanın tümden artık yaşanılamaz duruma geldiğini göstermektedir. Yer yüzeyini elinde tutan, yaşam bilinci ve felsefesiyle akıllı bir biçimde değerlendirmeye çalışan ve zekâsı yani IQ (Intelligence Quotient)’sü yüksek olan akıllı insanların yaşanılabilir bir dünya için çabaları bundan böyle duygusal zekânın (EQ-emotional Quotient) ekolojik konulardaki uygulamalarını ekolojik zekâları (EcoQ-Ecological Quotient) belirleyecektir. Ya toptan küresel ekolojinin yasalarına uyulacak ya da toptan yok olmaya doğru gidilecek. Bakalım hangi zekâmız daha üstün gelecektir. Bu anlamda ekolojik akıl salt her şeye karşı gelmeyi değil ekolojik akıl ile ekonomik aklı ekoloji sınırlarına çekmek ve sürdürülebilir bir kalkınma önermektedir. Salt her şeyi kar güdüsüne ve benmerkezciliğe karşı yönetmemektedir. Bunun için gelişmiş ülkeler kendilerinin kalkınmasını durdurmaları hatta geriletmeleri, örneğin karbondioksit salınımlarını % 5 azaltmaları gerekiyor. Başını ABD, İngiltere, Kanada, Japonya ve Avustralya’nın çektiği kalkınmış ülkeler bunu yani kendi kalkınmalarının azalmasını reddediyorlar ve beraberinde az gelişmiş ülkelerin kalkınmasını pek istemiyorlar. Çünkü az gelişmişler de gelişmişler kadar kalkınırsa dünyanın sonu erken gelebilir.

  Sınırlı doğal kaynaklara sahip dünyamızda artan çevre kirliliği faktörleri artık çevreyi temizlemesini bilen yeni teknolojiler ve politikaları geliştirmek zorundayız. Plansız programsız, basit kar güdüsü ile hareket etmek yerine doğayı ve insanı ön plana alan yaklaşımları sürdürülebilir bir yaklaşımla kullanmak daha akılcı ve zorunludur. Şu ana kadar yok olan ormanların, kirlenen suların ve katledilen torakların geri gelemeyeceği gerçeğinden hareketle en azından bundan sonrası için, geriye kalanların da yerinde korunması geliştirilmesi sürdürülebilirlik ilkesi içerisinde yaşatılması için gerekli önlemler alınmalıdır. Koruma bilinci ile çevre sorunlarının ortaya çıkmadan önlenmesi, ekosistemlerin sahip olduğu biotik ve biotik olmayan unsurlarının nitelik ve niceliklerinin korunarak, sürdürülebilir şekilde yaşatılması bütün dünyada çevre faaliyetlerinin temel amacı haline gelmiştir.

Çevre Bilinci ve Para Bilinci Arasındaki Paradoks

İnsanın tarım yapmaya başlaması ile doğal çeşitlilik artık yerini tek çeşitliliğe yani mono kültüre bırakmıştır. Buğday ve diğer nişastalı bitkileri yetiştirmek için zamanla toprak daha yoğun işlenmeye ve günümüzde de daha fazla gübre kullanılmaya başlandı; nihayet bu yoğun girdi sonucu sular ve atmosfer kirlendi ve nihayet topraklar da kirlendi. Hızla büyüyen kentler, tropikal ormanların tahribatı, denizlerin ve ırmakların kirlenmesi, ozon tabakasının incelmesi, küresel ısınma ve asit yağmurları artık dünyanın giderek yaşanamaz bir duruma geldiğinin göstergesi olarak kabul edilmektedir.  Bir anonim söz “Ormanlar insanlardan önce vardı,  fakat çöller insanlardan sonra meydana gelmişlerdir”. İnsanın kar hırsına dayalı yanlış toprak-bitki yönetimi maalesef toprakların % 20’i kadarı bozunuma uğramış, kalitesi düşük ve verimsizleşmişlerdir.

Dünyada gıda üretimi endüstrileşti ve gıdaların tadı tuzunun kaçtığı konusunda çokça eleştiriler yapılıyor. Alternatif olarak organik tarım, iyi tarım uygulamaları ile gıda üretimi yapılmaktadır. İnsan daha çok kar elde etmek için tavukların yumurtlama mekanizması ekseninde yapay ışıklandırma ile kandırılan tavukların ürettiği yumurtanın artık kalitesinin olmadığı ve yarardan çok zarar verdiği sıkça tartışılıyor.

Doğal çeşitlilik etkinsel çeşitlilik olup doğal dengenin sürekliliği için mutlaka gereklidir. Darvin’in karşı karşıya bulunan iki dağdaki bazı gagalı kuşların farklılığı iki faklı coğrafyadaki insanların da her yönüyle birbirinden faklı olmaları doğaldır. İki farklı bölgedeki insanın yaşamı algılayışları birbirinden farklı olduğu gibi doğadaki bitkilerin farklı topraktaki davranışları da farklı olmaktadır. Fakat küreselleşme olgusu bu anlamda doğal ve etkinsel çeşitliliği tehdit ederken tekdüze, donuk bir sistem önermektedir. En tipik örneği son yıllarda dünyayı kasıp kavuran kısırlaştırılmış tohumların bütün dünyada aynı şirketler tarafından aynı marka adı altında satılmasıdır.

Çok uluslu şirketlerin eline geçen gıda denetimi ve tohum kontrolü ciddi bir konu olarak tartışılıyor. Dünyanın tohumları monopoller tarafından tekelleştirildi. Bizlerde maalesef tohum yasasını uzun erimli olası risklerini anlamadan kuzu kuzu imza koyarak süreci kabul ettik. Toplum bunu bilmeye bilir ancak çok uluslu şirketlerin tekeline aldığı bazı bitkilerin terminatör tohumlarının yeniden üretilememesi doğal olarak tohumda dışa bağımlılığı doğurmaktadır. Bence dünyanın geleceği açısından artık savaşların silahla yapılmasına gerek yok artık tohumu eline geçiren dünyayı daha rahat kontrol edecektir.

Çevreye En Çok İnsani Çıkar İlişkileri Zarar Vermektedir

Kıyıların betonlaştırılması, kalabalık kentlerin atık sularının yeterince arıtılmadan denizlere boşaltılması, ırmakların göllerin kirletilmesi, ormanların ranta kurban edilmesi insanın çıkar ilişkisi ve bilgisinin sonucu gerçekleşmektedir. Birçok ülkelerin anayasalarında yer alan çevre-orman ve toprak kullanımı ile ilgili yasaların yine ilgili yönetimler tarafından kamu yararı var diye işletilemez olmasının verdiği ciddi zaralar doğanın yaşam alanlarını daraltmaktadır. Ayrıca çevre koruma adı altında yapılan faaliyetler içinde iyi niyetle hazırlanması beklenen Çevre Etki Değerlendirme (ÇED) raporlarının küçük çıkar ilişkilerine kurban edilmesi, siyasi beklentiler, nepotist manipülasyonlar ile hazırlanması ayrıca çevre adına etik sorunlar olarak doğaya insan eliyle zarar verilmekte olduğu sıkça şikâyet konusu olmaktadır.

Günümüzde başta batı ülkelerinde yaşanmaya başlayan para ve güç (iktidar) hastalığı ilişkisinin ne tür çevresel sorunlar yarattığı ortada. Yaşamı bütünlüklü anlayanlar için “para ve iktidar” her şey olmadığı yaşam biçimleri ve tüketimleri ile açıktır. Bir kez bu olgu anlaşılırsa ve para ve iktidarın her şey olmadığı kavranırsa insanlık daha rahat ederler. Birbirleriyle çok daha iyi bir diyalog kurabilirler ve birbirlerini daha iyi anlarlar. Böylece karşılaştığı sorunları yargılamadan önce anlamaya çalışır. Hatta ekoloji felsefesi bakış açısı ile sorunların üstesinden gelebilirler. Bugünkü dünyada yaşamın yasalarını anlayan ve anlamayan toplumların sahip olduğu yapı belirliyor. Bizde felsefenin sorgulayıcı tekniğini öğrencilerimize kavratarak sorunlarının üstesinden gelebiliriz.

İnsanlığın para ve iktidar hırsı çevre konusunda yarattığı tahribatın oluşturduğu iklim değişimleri insanlığı ve yaşamı hepimiz için zora sokmaktadır. İklim ve çevre konusunda da bilinçli olmamız için temel eğitim ve sorgulayıcılığı mutlaka benimsememiz gerekiyor. İklim değişimleri ve çevre sorunları, bireysel ve de toplumsal bazda bütünlüklü olarak ulus üstü bir yaklaşımla ele alınmalı. Çevre ve iklim değişimlerinin hepimize kısa sürede öğrettiği gerçek farklı coğrafyalardan, devletlerden, kültürlerden ve geçmişlerden geliyoruz ancak iklim değişimlerinin etkisi hepimizin yaşamını tehdit etmektedir.

Albert Schiweitzer’in dediği gibi “Aya ulaşma umutları içerisinde ayaklarının dibinde açan çiçekleri göremeyen insanlardır”. Düşünen insan, homo insapiens (düşünmeyen insan) diğer inşalar yerine de düşünmelidir. Bizim hedefimiz sadece onlara değil bugünün ve geleceğin kuşaklarına duygusal ekolojik akıllarını kullanmayı öğretmektir.

Doğanın Felsefesi Kavranmadan Çevre Korunamaz

Çevre canlıların yaşamı boyunca ilişkilerini sürdürdüğü dış ortamdır. Ülkelerin ve kültürlerin sınırlarını insanlar çizebilir ancak oksijenin, karbondioksitin, yağmurun, fırtınanın ve börtü böceğin sınırı yoktur. Hava su ve toprak bu çevrenin fiziksel unsurlarını, hayvan, bitki ve mikroorganizmalar ise biyolojik unsurlarını teşkil etmektedir. Oluşa(n)cak her hangi bir olumsuz etki ve bunun biyolojik unsurları hayat aktivitelerini olumsuz yönde etkilemeleri çevre unsuru ile ilişkilendirildiği için çevre kirliliği olarak adlandırılmaktadır. Olayın toprak-bitki-su ekseninde gelişmesi ve doğrudan insana yansıması ise insanlara besin maddeleri ve ham madde sağlamak amacı ile bitkisel ve hayvansal varlıkların biyolojik üretim yeteneklerini planlı ve yönlendirilmiş şekilde kullanımı ise tarım olarak tanımlanmaktadır. Ekolojinin-doğanın kendi yasaları vardır. Bu yasalar insanı da kapsamaktadır. İnsanında bunları anlaması ve oluşan bilince göre yaşaması beklenir. Tarım ilk üretim şeklidir ve gelişen teknolojik ve kimyasal etkilere rağmen, biyolojik olaylara ve doğa bütçesine bağımlıdır.

Doğal olaylar ise yağış, sis, deprem gibi doğal biçimde ortaya çıkan, doğada yer alan olaylardır. Kendiliğinde var olan şeylerin bütünü ve bu bütünü düzenleyen yasaların toplamıdır. Bir başka ifade ile bir şeyin, dışarıdan gelen etkilere karşı gösterdiği tepkiyi belirleyen iç niteliği olarak belirlenir. Doğa olayları ile ilgilenen, doğayı yakından izleyen, (sanat veya şey) felsefi anlamda doğayı tutan kişilere de doğacı denir. Doğa bilimi: ise canlı ve cansız doğayı konu eden bilim dalıdır.  Biyosfer en büyük biyolojik birim olup yaşam için gerekli tüm sistemlerin bir bütün olarak değerlendirilmesini sağlar. Biyosfer bütün etkileşimler sonucu belirli bir denge esasına göre işlediği için dünyanın herhangi bir noktasında meydan gelebilecek herhangi bir fiziksel ve biyolojik değişme bir başka bölgede etkisini gösterecektir.

  Yaklaşık 200 yıl önce yaşayan alman filozofu Goethe’nin diyalektik bakış açısı ileride olacak felaketlerin önceden görülmesi için son derece önemlidir. Ne diyor Goethe ‘Doğada hiçbir şey tek başına ve yalnız değildir. Doğada her şey; önündeki, ardındaki, üstündeki, altındaki, sağındaki, solundaki şeylerle bağlantılıdır’ diyor. Son derece öğretici ve ders almamız gereken ve yaşamımız boyunca her olaya böyle bakmamız gerektiğinin en güzel örneği. Bu öğretiyi dikkate alırsak zan ederim ki bir taraftan gelişmemiz için gerekli enerji kaynağını buluruz diğer taraftan da doğamızı ve sağlığımızı korumuş oluruz. Geleceği görmek için geçmişin tecrübelerinden faydalanmak ve ileriye yönelik projeksiyonlar çizmek zorundayız.

Bu durum Kızılderili reis Seattle'in, 1854'te, kendisinden toprak satın almak isteyen ABD Cumhurbaşkanına yazdığı mektupta görülmektedir. Söz konusu mektupta toprağın insana değil, insanın toprağa ait olduğu güçlü bir şekilde vurgulanmaktadır. Tabii beyaz adam toprağın ve suyun kıymetini alınır ve satılır meta olarak gördüğü için sonunda her türlü yöntemle gerek yerlileri öldürerek ve gerekse esir alarak baş etmiştir.

 ‘Şu gerçeği iyi biliyorum. Toprak insana değil, insan toprağa aittir. Ve bu dünyadaki her şey: bir ailenin bireylerini birbirine bağlayan kan gibi ortaktır ve birbirine bağlıdır. Bu nedenle de: dünyanın başına gelen her felaket, insanoğlunun da başına gelmiş demektir.

Dünyaya gelen her bireyin bireysel ve toplumsal sorumlulukları vardır. Toplumsal sorumluluklar, aileden başlayarak yaşamın bütün alanlarında ulusal ve küresel sorumluluklara kadar gider; gitmelidir. Birinci ve en temel sorumluluklar, bireysel ve toplumsal yarar ve haklar tarafından belirlenmelidir. Her yurttaşın kendisi ile birlikte diğer canlıların yaşam haklarına da saygı göstermesi beklenir. Her canlı için yaşamın anlamı kendine verilen biyolojik yaşam süresince yaşamaktır. Bireysel sorumluluklarımızı iyi anlayabilmek için insanın kendini tanıması gerekir. İnsan kendini ancak kendini saran gerçekleri bilerek ve öğrenerek tanıyabilir. Yaşamın anlamı ve amacı sadece yaşamak olmalıdır. Yaşamın anlamını bilmek içinde ölüm bilincine erişmek gerekir. Seneca “ Ey yaşam, senin bunca değerli oluşun ölüm sayesindedir”. Henry Fielding ise Felsefenin büyük amacı insana ölmeyi öğretmektir”. Montaigne ise “Sizin bu tadını çıkardığınız varlıkta yaşam kadar ölümün de yeri vardır. Ölüm gerçeğini bilen insanlarda mülk edinme, para kazanma isteği ve bunun için doğal kaynakları ve kendinden başka canları sömürmek isteği yavaşlar ve kaybolur sanıyorum. Horatius, ev, mal mülk, yığınla tunç ve altın, vücudunda ya da ruhunda dert olan adamın yarasına hiç ilaç olmaz. Bütün bu anlamlı ifadeler yaşamı bütünlüklü olarak doğanın bir parçası olarak anlayarak yaşamı sürdürülebilir kılmaktır.  

Felsefe, yaşamın anlamını ve nedenini sorgulayan tüm bilimlerin anasıdır. Felsefenin bir ikinci anlamı da ‘Yaşam Felsefesinde yatar. Yaşam felsefelerinde ölüm gerçeğini bulundurmayan insanlar kendilerini tanımıyor oldukları gibi dünya üzerindeki diğer yaşamları ve ölümleri de tanımıyor ve onların haklarına saygısızlık ediyorlardır.

Şu anda en ciddi sorun ülkemizin genel bir planını ve projesi yok. Türkiye arazi varlığının genel sınıflandırması tam bilinmiyor. Yerleşkelerin bulunduğu alanların jeolojik ve arazi kullanım planı bulunmamaktadır. Planlı gelişme ancak planlı yaşayan yetişkin eğitilmiş toplumlarda mümkün görülmektedir.

Çevrenin ve Bilimin Sorunu Felsefi Tartışma İle Aşılabilir

Felsefe doğası gereği irdeler, analiz eder, soru sorar, cevap arar. Felsefe hiç bir zaman çok önce belirlenmiş ve değişmez olduğu belirtilen görüşleri savunmaz. Felsefe devingenliği ve doğal çelişkinin içinden çıkan bilgiye bakar.

Çevre ve iklim değişimleri konusunda felsefenin söyleyeceği çok şey var. İnsanın doğa ile olan ilişkisi bugün tartışmaya açık ve insanın geçmişte yaratıkları ile ciddi anlamda sorgulanması gerekiyor.

İnsan sorgulayan bir canlı olarak kendisini, çevresini ve nerden gelip nereye gittiğini arayan yapısı ile kafası sürekli binlerce soru ve tartışmayla meşguldür. Bu bağlamda çoğu zaman bunca sorunun altında yaşam zor gelebilir. Ancak diğer taraftan sorgulamadan yaşamı olduğu gibi kabullenmek daha kolaycı gelebilir. Prof. Dr. Ulu Nutku “ İnsan doğadan malzeme edinir, fakat bunu yapmakla öyle böbürlenir ki, kendisini doğanın efendisi sayar” diyor.

Çevre ve iklim değişimi sorunları, bireysel ve de toplumsal bazda doğadan yana anlayışlar ile ele alınmalı. Soruna ve çözüme 1854 yılında ABD başkanı Frenklin Pierce mektup yazan Squamish kabilesinin reisi kırmızı derili Reis Seattle “doğa insana ait değil, insanın doğaya aittir” yaklaşımı ile aşılır. İnsan doğaya hâkim oldukça yapısını bozdu ve bugün çok daha şiddetli çevresel sorunlar ile karşı karşıya kaldı.

Ancak bilim ve felsefe bu sorunun da felsefe ile çözülebileceğini biliyor ve tartışıyor. Felsefe temelde yol göstericimiz içimizdeki ses olacaktır. Eflatun “erdem ve mutluluğun felsefi bilgiyle gerçekleşeceğine işaret etmişti”. Bütün yaşadığımız sosyal ve çevresel sorunlar ve bu konulardaki bilimsel uğraşılar ancak özgür ortamda tartışılarak aşılabilir. Varoluşumuzun temel sorularını irdeleyen felsefe aynı zamanda kişiye kazandırdığı kritik düşünme ile bireyin özgürleşmesini de sağlamaktadır.

Burada ki mesaj net ve açık, yeryüzünün ortak malın bir hissedarı olarak birbirimizi motive ederek, biz bilinci ile karşılıklı saygı çerçevesinde bulunduğumuz coğrafyada yaşama şansı bulmak mümkün. Buda biz bilinci ile işe sarılan önce doğanın yasalarını bütünlüklü kavramış vasıflı kişil(ik)erle mümkün. Bazı dönemlerde bazı ulusların barış ve huzur içerisinde yaşadıkları bilinir. Tabii buradaki Platonun dünyayı felsefe bilen yöneticiler ve liderin yönetmesi ile olaylara bakış açısından geliyor olması gerekir. Fakat tam tersi hareket eden korku salan, ben ne dediysem doğrudur, ben yaptım bitti, ben padişahım diğerleri kul mantığının hâkim olduğu durumlarda ise iç çatışmaların olduğu ve verimsizliğin arttığı doğanın ve çevrenin para ve iktidar hırsına yenik düştüğü durumlar yaşanmaktadır.  

İnsanın insan olma sürecinden bugüne kadar getirdiği birikimi içerisinde paylaşımsız, benmerkezciliğin faturası maalesef olağan üstü güzellikleri bazen bir anda yok etmektedir. Artan seller, doğanın tahribi, ozon tabakasın delinmesi sonucu oluşan çevresel etkilerin hepsinin altında ben merkezli yönetimlerin büyük etkisi ön plana çıkmaktadır.

5 Haziran 2020 Adana, İbrahim Ortaş Korona Günlüğü