Dünyada Yaşanan Savaş Sorunların Anlaşılmasında ve Tarım Tarihi Bilincinin Gelişmesinde Tüfek Mikrop ve Çelik Kitabının Önemi

İbrahim Ortaş, iortas@cu.edu.tr

İnsanlık tarihinin birkaç bin yıllık geçmişinin ötesinde çok fazla bilgi sahibi değiliz. Göbekli Tepe ve Karahan Tepe verilerinden, Dünya üzerinde insan tarafından yaklaşık 13.000 yıl önce nedenini henüz tam bilemediğimiz nedenlerle bir araya geldikleri ve mesajlarını taşların şekilleri üzerindeki kazdıkları resimler ile verdikleri görülüyor. Ancak T şeklindeki taşlar ve üzerlerindeki figürlerin ve kabartmaların yapılması geçmişin daha da geriye doğru gittiğini gösteriyor.

İnsanlığın geçirdiği kısa sürede bilgi aktarımı teknikleri olmadığı için geçmişe dair çok az bilgi sahibiyiz. Özellikle de insanın insan olması süreci ve tarihi yolculuk nerede, nasıl başladı ve nasıl şekillenerek buraya gelindi? Yaşadığımız Anadolu ve Orta Doğu coğrafyasının bu yolculuktaki coğrafi ve ekolojik önemi insanlığın çağlaması ve kendini anlamlı yaşamlar kurmasına ne denli ortam hazırladı? İnsanın canlıları tanıması, ıslah ve evcilleştirme ilerlemelerinin nasıl başladığı konusunda eldeki tek bilgi kazılardan çıkan eserler ve eskiden kalan materyallerin analiz verileri.

 Son birkaç bin yıllık insanlık tarihi başta Sümerler, Çinliler ve Yunanlıların kurdukları devletler, savaşlar, 1500’lü yıllarda başlayan keşifler, Sanayi Devrimi icatları ve yeniliklerle başlayan ve bugün hızla gelişen canlıların ve cansızların kodlarının deşifre edilmesi ile robotlaşan ileri teknoloji ve iletişim çağı olaylarının yaşandığı tarih ile doludur. İnsanın insan olması ile başlayan toplumsal sözleşmelerin doğurduğu değişik inanç, görüş ve ideolojiler geliştikçe içinde çıkılmaz bir dizi çatışma alanı oluştu. Zaman içinde kabile ortamından kent devletlerine ve imparatorluklar kurulup yıkılırken, her defasında farklı bir yaşam seyri oluşmaya başladı. Son dönemlerde yaşananların izlerinin geçmişten geliyor olması doğal olarak beklenmelidir.  

 Ziraat fakültelerinden okutulan Tarım tarihi dersinin ilk birkaç haftasını insanlığın tarım yapması konularına ayırıyorum. İnsanın geçmişi hemen herkesi ilgilendiriyor. Öğrencilere bu konularda yazılmış birkaç kaynak kitap öneriyorum. İnsanlığın geçmişten günümüze geçirdiği süreçler konusunda son yıllarda bilimsel bulguların ışığında birkaç kitap yayınlandı. Bozkurt Güvenç’in Kültür, Darvin’in “Türlerin Kökeni”, Yuval Noah Harari’nin “Homo Sapiens” ve Amerikalı kuş bilimci, fizyolog ve tarihçi Jared Diamond’un "Tüfek, Mikrop ve Çelik” kitabı.  Tarih konusunda yazılan birçok kitap arasında Diamond tarafından yazılan biyoloji, coğrafya ve tarih ekseninde konuları ele alan Tüfek-Mikrop Çelik kitabı geliyor. Yazar, birçok bilim insanından farklı olarak, dünyanın geçmişte yaşadığı sosyal sorunları ciddi bir araştırma ve açık dille rahatlıkla anlatmayı başardı. Sanırım yazarın başarısı ilk defa biyoloji, coğrafya ve tarih bilimlerinin temel alanlarını bilen birinin konuları ilişkilendirerek anlaşılır kılmasıdır.  Dünyanın şimdiki teknolojik tarihinin keşiflerle başlayan ve sonrasında tüfek, çelik ve mikropların lehine ne denli büyük kazanım sağladığı akıcı bir dil ile anlatılmış ve nefes kesici bir merakla okunur bir kitaptan öteye karmaşıklıklar içinden görünen bir dünya fotoğraf çıkarmaktadır.

Diameon’un sıklıkla sorduğu “Neden bu coğrafyada atlar evcilleştirilebilirken Afrika'da zebralar neden evcilleştirilemedi?” Burada dünyamızın üzerinde canlı varlıkların bulunduğu ortamın ve nünün dikey ve yatay boyutlarının öneminin sorgulanmaktadır. Amerika kıtası keşfedildiğinde orada da bir yaşamın olması sonrası neden Amerikalılar Avrupa’yı keşfedemedi de Avrupalılar Amerika’yı keşfetti? Hatta bazı toplumlar zenginken, diğerleri neden fakir? Hatta bazıları halen çıplakken, bazıları araç gereç geliştirdiler. Hatta insan gözünün göremediği gezegenlere uçuşlar yapmaktadırlar.

Prof. Diamond konuya Papan Yeni Gine’de başlayarak insanlığın geçmişinin peşine düşerek konuyu birkaç alanda farklı bir anlatımla bilimsel bilgileri ilişkilendirmiştir. Ve tüm hikâye bundan 13.000 yıl önce Orta Doğu'da yaşayan bir insanın bir buğday tanesini toprağa ekmesiyle başladığını speküle ederek geçmişimize başladık. Bilimsel araştırma metotları kullanılarak insanların yeryüzünde ne zaman yaşamı kendi kontrolüne alarak farklılaştığı sorusunun cevabını arıyor. Arkeolojik kazılar ve yer yüzeyindeki bazı yapıtlar üzerinden karbon izotoplarının yarılanma süreci dikkate alınarak belirlenmeye çalışılıyor. Bu bağlamda şu anda eldeki tek en yaşlı yapı, Göbekli Tepe, Karahan Tepe kazılarındaki yapıtlar. Buralardan yansıyan şekil ve figürler, kalıntılardaki materyallerin ileri biyokimyasal ve moleküler analizler ile ne yenilmiş, ne içilmiş ve arkeometri analizleri ile insanların kullandığı malzemenin nereden sağlandığı anlaşılmaya çalışılmaktadır. Bu konuların insanın ilgisini çektiği için her bulgu özellikle entelektüel kesimde ciddi dikkatleri çekmektedir.

Dünün Çözümleri Bugünün Kan ve Göz Yaşını Oluşturuyor

"Tüfek, Mikrop ve Çelik” olarak adlandırılan kitabın öyküsü ve tarihin yönlendiricisi olarak elinde tüfeği olan, çeliği kullanan ve mikrop yayan insanların dönüştürdüğü dünyamızın nasıl farklılaştığını ve bugünkü teknolojik olarak gelişmiş devletlerin Amerika, Afrika ve Asya’nın birçok bölgelerini eline geçirdiğini birçok açıdan sorgulamaktadır. Kitap aynı zamanda toplumların oluşması ile başlayan sosyalleşme ve toplumsal sözleşmeler sonrası, doğal dinlerin, semavi dinlerin, hukukun ve devletin nasıl geliştiği ve kurulduğu sorgulanarak irdelenmektedir. Kitap, mikropların ise Amerika kıtasındaki insanlara çiçek mikrobunu bulaştırarak on binlerce Amerikalı yerlinin ölümüne neden olduğunu belirtiyor. En önemlisi de, elinde tüfeği olan İspanyol askerlerin elinde silahı olmayanları nasıl öldürerek yok ettiğini, kalanların ise dillerini ve inançlarını baskı ile değiştirdiğidir.

Geçmişten Ders Alınmış Görülüyor

Son günlerde dünyada ve bölgemizde yaşanan ABD merkezli güç eksenli müdahaleler ve “kişinin kendi ahlakı ve aklına” dayalı keyfi tutumlar beraberinden hesaplanamayacak kadar sorun ürettiği görülmektedir. Bugünlerde dünyayı elindeki güç ile yeniden şekillendirenlerin dünün cetvellerle sınırlarını çizenler olmasın mı? Bugün hâlen Güney Amerika’nın İspanyolca ve Portekizce, Afrika’nın güneyinde İngilizce, kuzeyde Fransızca resmî dillerinin kullanılıyor olması geçmişte elinde tüfekleri olanların naif toplumları nasıl zorla kendi kültürleri altında şekillendirdiklerini en iyi anlatan durumdur. 

Başucu kitabım olarak herkese okumasını önerdiğim “Tüfek Mikrop Çelik” kitabından öğrendiklerim sanki dünün yaşanmış acılı hikâyelerinin modern hali gibi geliyor bana. Kitapta tüfek ve çeliğe sahip olanların ve olmayanların bugünkü dünyanın şekillenmesinde rol aldıklarını anlatıyor.

Tarih perspektifinden bakınca, dün elinde tüfeği, çeliği olanların şekillendirdiği dünya haritasının sınırları bugün birçok toplumu karşı karşıya getirmiş ve insanlar birbirlerini tanımadan boğazlamaya kalkıyorlar. Hem de karşıdaki diye tanımadığı hem cinsini ulvi değerler ve vatan adına yapmaktadır. İçinde yaşadığımız teknoloji çağında adeta insan olmanın erdemlerinden geriye doğru gidiyormuş gibi durmalar korkutucu boyuta gelişiyor gibi.  

Dün yaşanan keşifler, arkasında kıtaları kendilerine adeta bağışlanmış toprak görenler, yerel halkları insandan saymayan, köleliği kutsayanların bıraktığı tortu sanki bugün yeniden Güney Amerika’da, Afrika’da, Asya’da ve bölgemizde yeniden yaşanıyor gibi geldi bana.

 Jared Diamond’ın öğrettikleri doğa ve tarih arasındaki ilişkiyi Nature dergisinin haklı olarak belirttiği gibi "İnanılmaz derecede kapsamlı bir kitap”. Kitap tarih, biyoloji, ekoloji ve coğrafyayı bir arada düşünerek dünyanın geçmiş tarihini başarılı bir şekilde anlatıyor. İnsanlık tarihinin nasıl geliştiğini merak edenlerin ilgisini üzerine çeken kitap konuları iç içe bütünlüklü olarak işlemiş. Her yerde söylerim, şu ana kadar yazılmış insanlık tarihi ve yaşanmışlıkların ötesinden farklılaşan dünya gelişiminin en gerçekçi anlatıma sahip bir kitaptır. Yuval Noah Harari gibi genel dünya tarihi analizi yapan tarihçiler kitabı çok yönlü analiz ettiler. Harari diyor ki: "Büyük soruların ve büyük cevapların kitabı." Bana göre de hâlen bilmediğimiz birçok sorunun cevaplarının ipuçları burada okunuyor. Microsoft’un sahibi ve kurucusu Bill Gates ise "Kitap büyüleyici ve insanlık tarihini anlamak için bir temel oluşturuyor." diyor.

Washington Times gazetesi Tüfek, Mikrop ve Çelik kitap hakkında özelde de Diamond hakkında diyor ki; “teknolojiye olan hâkimiyetini geniş bir tarihsel kapsamla birleştiriyor” ve ekliyor "İnsanlık tarihi araştırmalarında ciddi ve çığır açıcı kitaplar ancak her nesilde bir geliyor”

"Kitap insanlığın son on üç bin yıllık kısa tarihinde farklı kıtalardaki farklı toplumların farklı gelişmelerini değişik bilimsel bilgiler ışığında bilimsel bir yaklaşımla ikna edici şekilde açıklamamış.  Kitapta gelişmenin motorunun ırklarda değil, daha çok coğrafyanın insanın gelişiminde kolaylaştırıcı olanakları sunan etkisini işleyerek açıklamaya çalışıyor. Stanford Üniversitesi ’inden Paul R. Ehrlich, “kitabın ilk iki sayfayı okuduktan sonra kitabı elinizden bırakamayacaksınız." diyor

Kitabı öncelikle her üniversite öğrencisinin ve diğer ilgililerin okumasını öneriyorum. Olanağım olsa, üniversiteye kayıt yapan her öğrenciye bu kitabı hediye ederdim; öğrencilerin tarih, coğrafya ve biyoloji bilgisi gelişir ve bütünlüklü bir farkındalık yaratılır. Her entelektüelin, özelde de insanın, geçmişine dair tarihi merakı olan herkesin okumasını özellikle öneririm. Tarihi bilinci olmadan olup bitenler ne yazık ki anlaşılmıyor!

Not: İlgi duyanlar için daha önce 6 Nisan 2020 tarihinde yazdığım “Tüfek, Mikrop ve Çelik Kitabı Bize Bilmediğimiz Yaşam Tarihi Hakkında Öğretiyor ve Neden Okumalıyız” yazı ektedir.

25 Ocak 2026, Adana