Dünyanın Yeni Gelişen Bilim ve Ekonomi Ekseni Çin’de

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ

Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr

 Çin son yılarda basında kendisinden en çok söz ettiren ülkesi denilebilir. Daha çok ekonomik gelişme düzeyi ve dünyaya sattığı ucuz malları ile anılıyor. Bir bilim insanı olarak katıldığım kongre sonrası Pekin ve Shangai kentlerinde merak ederek gözlemlediklerim beni çok etkiledi. Beklediğimden farklı bir Çin ile karşılaştım.

Pekin 2007 Olimpiyatlarına Hazır

Pekin şehri hızla 2007 Olimpiyatlarına hazırlanıyor. Her tarafta hummalı bir çalışma hâkim. Şehirden Konferans merkezindeki otelimize dönerken gece yarısından sonra bile işçilerin çalıştığını görmek çok etkilemiştir beni. Her tarafta yükselen çok katlı modern binalar, geniş yollar ve artan araba sayısı ile birlikte artan trafik sorunu Çini bekleyen en büyük sorun. Çin’de on yıl öncesinde bu kadar araba olmadığını söylüyorlar. Hepimizin bildiği milyonlarca bisiklet artık dev gibi şehirde sokakları süslemiyor, şehre girişte göreceğiniz manzara dünyadaki her araba markasının Çin’de de bulunması. Yavaş yavaş Çinli zenginlerin oluşması beraberinde farklılıkları da getirmeye başlamıştır. Tabii bu farklılık belki şimdilik kendisini çok belli etmiyor ancak ileride ne olur kestirebilirsiniz. Büyük otellerin muhteşem görünümü, içindeki mağazaları, sunumlar, kapıdaki servisçinin kibar duruşu, otelin girişinde keman çalan güzel kızların yarattığı müzik apayrı bir güzellik. Otel Nevotel içindeki marka mağazalardaki sunumum ve zarafet ayrıca görmeye değer niteliktedir. Tianenman meydanında da hummalı bir çalışma “One dream one world” sloganı ile olimpiyatlara hazırlanıyorlar. Meydan tıklım tıklım turist kaynıyor. Halkın arasında hazır ol vaziyetteki askerler, çöpçüler ve diğer görevliler ilk göze çarpan görüntüler. Meydanın karşısındaki biranın önüne asılı dev Mao’nun yağlı boya resmi çok uzaktan görülmektedir. 

Çin Turizme Büyük Önem Veriyor

Çin yalnızca ekonomik olarak dışa açılmıyor aynı zamanda turizm açısından da dışa açılmaktadır. Çok sayıda yabancı son yıllarda Çin’i ziyaret etmektedir. Çin setinin görkemli yapısı görülmeye değer niteliktedir. Rehber Mao’nun Çin setinin tepesine çıkamayan lider ve kahraman olamaz diye önemli bir uyarıyı hatırlatıyor. Akşamları setin renge renk ışıklandırılması ise ayrıca görülmeye değer. Yeniden onarılan setin en Görkemli yerinin bulunduğu alandaki açık pazardaki dükkânlar, oteller ve diğer turistik işletmeler halen profesönel düzeyde olmasa da işlevsel oldukları görülmektedir. Kongre nedeniyle yabancı bilim adamları onuruna şehrin belediye başkanının verdiği akşam yemeği setin karşısındaki otelin çatısında pekin operasının muhteşem bir görüntü sergilemiştir.

Pekin şehir merkezindeki Tianenman meydanının karşısındaki Yasak şehir şimdilik büyük bir restorasyondan geçiyor. Son İmparator filminin çekildiği alanı görmek benim için çok büyüleyiciydi. Alanda binlerce işçi bütün taşları ince ince cilalıyorlardı. Bazı yerler bambu kamışları ile değiştiriliyor. Tabii yasak şehre girmek için 60 yuan ödemeniz gerekiyor, eğer Çinli iseniz tabii doğrudan ödemeden geçebilirsiniz. Gerçekten dünyanın harikaları arasında sayılması gereken yasak şehir görülmeye değer niteliktedir. Geceleri ise bir başka harika. Son derece güzel bir yapıda.

Geleneksel Kültür Halen Etkin

Çin’de ilgimi çeken bir diğer görüntü de insanların yolda yürürken tek sıra halinde peş peşe yürümeleridir. Neden dostça birlikte yürümüyorsunuz diye sorduğumda bir birimizi izleriz demişti biri. Bilmiyorum ne kadar doğru. Yeme içme ve günlük işlevlilikte Çinlilerin bizim bildiğimiz Ortadoğu ve Batı kültüründen çok farklı bir işleyiş için de olduğunu gösteriyor.

Çay Temel İçecek

Çin’de her ne kadar ortalıkta Coca Cola reklâmı yapılsa da Çin’de çay çok önemli bir kültür unsuru olarak varlığını her alanda his ettiriyor. Sudan çok çay ikramı kendini göstermektedir. Özel çay satan mağazalarda onlarca değişik çay çeşidini görmek ve çayı koklamak ise apayrı bir güzellik. Otellerde mutlaka çay kapları ve su ısıtıcıları var ve odanın önemli bir yerinde bir kapta yeşil çay bulunmaktadır. Toplantılarda da masalarda hazırlanmış seramik çay bardakları bulunmaktadır. Trenlerde termoslar için sıcak su bulunmakta ve sabah akşam herkes görevlilerden sıcak su temin ederek üzerlerinde taşıdıkları çayları içmektedirler. Bilindiği gibi uzak doğuda çay saatleri ve geleneksel kıyafetleri ile törenleri düzenlenmektedir. Çay çok kutsal bir içecek doğulular için.

Yemek Kültürü Tamamen Farklı

Batılıların doğuda zorlanacakları tek konunun alfabeden önce bekli de Çin mutfağı olacaktır. Eskiden beri Çin mutfağı ilgi odağıdır. Dünyanın neresine giderseniz gidin bir Çin lokantası vardır. Ancak Çin’deki yemeklerle dışarıda yedikleriniz arasında çok fark var. Çinliler için kahvaltı öğlen ve akşam yemekleri arasında pek bir fark yok gibi geldi bana. Her öğün benzer yiyecekleri bulabilirsiniz.  Bizim sabah kavatlılarında beklediğimiz tavşankanı çay veya kahve yerine çorba geleneği çok daha önemli bir yer tutuyor sabah kavatlısında. Arpa çayı ve süt de alınabilir. Kahvaltıda fazladan biraz süt ve yumurta vardır. Diğer yiyecekler neredeyse aynı. Sebze ağırlıklı yiyeceklerin bir kısmı hafif kızartma, bir kısmı da haşlanmış olarak sunulmaktadır. Beyaz et ağırlıklı yiyeceklerde tavuk ve balıkların bütün organları yemekte bulmak mümkündür. Hiç birimizin aklına gelmeyen tavukların ayakları ve ibikler Çin mutfağında önemli bir yer tutmaktadır.  Çin mutfağında yok yok, böcek, karınca, yılan, sıçan, kedi, köpek her nevi bitkinin sofraya sunumu söz konusu. Çinlilerin yemek masasına oturuşu ve çöpler ile yemek yeme şekilleri görmeye değer niteliktedir.  

Yemek kültürümüzün ayrılmaz parçası olan ve sofralarımızı süsleyen su, ekmek, tuz yok. Yuvarlak ve üzerindeki cam tablası dönen masaların üzerine konulan yemeklerden herkesin ihtiyacı kadarını kâsesine alması ve çöplerle atıştırması görülmeye değer niteliktedir. Çay içilirken şeker diye bir kavram hiç yok. Sofralarda çok az su bulunmasının nedeni çok sayıda çay içtikleri için su gereksinimi olmuyor diye düşünüyorum. Çok fazla tatlı ve şekerli yiyecekler de yok. Bilmiyorum belki de şimdilerde sık sık diyet uzmanlarının her gün reklâmını yaptıkları “üç beyazdan” kaçının cümlesini sanki Çinlilere söylenmiş gibime geliyor. Beslenme kültürü ile ilintili olsa gerek Çin çok kilolu anormal vücutlu insanlara hiç rastlamamdım. İnsanlar son derece sağlıklı ve normal kilolarının altında bir yapıda güzel fiziki bir görünüm sergilemektedirler. Tabii kırsalda gelenlerin giyim kuşamları ile kendilerini belli ettiriyorlar.  

İsraf Yok

Katıldığım kongre süresince birlikte olduğumu kişiler veya kaldığım otellerde yemek yerken dikkatimi çeken en önemli görünüm Çinlilerin israf diye bir sorununun olmadığıdır. Çinliler yiyebilecekleri kadar yiyecek alıyorlar ve tabaklarını tamamen tüketiyor. Tek bir pirinç tanesi bile göremezsiniz. “İsraf haramdır” kavramını sanki Müslümanlar için değil de Çinliler için söylenmiştir.

Çin’de göze çarpan bir olumsuz etken çok sayıda insanın sigara içiyor olması. Söylentiye göre yüzlerce resmi sigara fabrikası var ve bir o kadar da kaçak sigara fabrikası var. Ancak sigara izmaritlerini sağa sola atarak yangınlara veya çevreyi kirletmeye neden olmayacak şekilde çöp kutularına bırakıyorlar.

Planlı Gelişmenin Etkisi Kendini Hissettiriyor

Bir toplumun mutluluğu galiba genelin belirli taleplerinin karşılanmasına bağlıdır. Eskilerin deyişi ile aş-iş sağlandıktan sonrası kendiliğinden gelir. Çin’de genel görünüm herkesin bir iş yaptığı şeklindedir. Sabaha erkenden çok sayıda insanın tarlada çalıştığı görülmektedir. Genel görünüm sanki halen kültür devrimi devam ediyor niteliğindedir. Karınca gibi sabaha kadar çalışan işçiler çok sayıda gökdeleni inşa etmektedirler. Çinlileri tarif edin dense karıncalar gibi denilebilir. Pekin Shangai arasında hızlı tren ile yaptığım yolculukta gece boyunca için de geçtiğimiz yerleşim yerlerinde gece bile yol yapımı ve inşatlarda çalışıldığını gözlemledim. 2008 Olimpiyatlarına hazırlanan Çin aslında şimdiden bütün hazırlıklarını tamamlamış. Ancak diğer alt yapı faaliyetlerine planlı olarak yönelmişler.

Eğitim parasız ve ülkenin her tarafında eşit olduğunu belirttiler. Sağlık herkese bedava. Sosyal güvence var. Genel olarak bir iki yaşlı dilenci dışında pek sokakta işsiz görülmemektedir. Çin’de işten kaytarmak da yok. Çin’de izinli ve mazeretlilerin ücretleri kesildiği için insanların işten kaytarmaları da zorlaşmaktadır.

Her yıl %9–10 büyüme geçekleştiren Çin’de işsizlikte temel espri para kazanmak değil, iş yapmaktır. İşsizlikte ekonomik kar kaygısından çok insanının istihdamı daha ön plana geçmiştir. Mutlaka her ekonomi bir bütçeleme yapmak zorunda ancak görülen o ki çok sayıda kişinin istihdamı Parklarda çok sayıda insanın çalışması hemen göze çarpmaktadır. Çin kar değil işin yapılması ve hizmet ön plana çıkmış görülüyor. Benimde hep savunduğum nüfus fazlalığının engel teşkil ettiği tezinin çok da doğu olmadığı kanısına ulaştır. Bu konu beni çok etkiledi. Bunca nüfusa rağmen yine de herkese iş bulunuyor ve insanlar işsiz diye kahvelere itilmiyor.

İnsanlar Çok Sade ve Çalışkanlar

Çin’de kaldığım iki hafta boyunca sokaklarda, istasyonda, trende, uçakta görebildiğim Çinliler halen çok sade. Giydikleri elbiselerin Amerikan bayraklı veya İngilizce ağırlıklı yazıların olmadığı ve sade giyindikleri gözden kaçmıyor. Halen geleneksel kültürlerini korudukları görülmektedir. Sokaklarda kız ve erkeklerin nadiren el ele dolaştıkları görülmektedir. Soka ortasında öpüşen, kulağında küpeli, dövmeli çok az sayıda insan görülmektedir.

İnsanları güler yüzlü ve mutlu görülüyor. Çalışanlar o kadar kibarlar ki en küçük bir talebin karşılanması için dört dönüyorlar. Çalışanların görünümü, giyimi ve sunumları batıya taş çıkartır niteliktedir.

Çin televizyonlarını akşamları izledim, hiç yabancı kanal yok tamamen Çin yayını, eğlence, gösteri, film, spor, haberler ve belgeseller CCTV’nin 12 kanalında görülmektedir. Ancak bizdeki gibi vücudunu sergileyen, şaklabanlık e soytarılık yapan, insanları tüketime teşvik eden hiç bir görüntüye rastlamadım. Ağırlıklı olarak tarih, belgeseller ve filimler gösteriliyor.

Shangai için yataklı trende aldığım bilet için trene gittiğimizde kapının kapalı olduğunu ve bekleme kapısındaki sistemin uçaklara alınan sisteme benzer bir yapının olduğu görülmektedir. Pekin Shangai arasındaki yolculuk 12 saat ve trenler gerçekten Avrupa standartlarında. Yataklı sistem bizden daha ileri. 12 saatlik gece yolculuğu için her türlü ihtiyaç ve konfor düşünülmüş. Mükemmel. Kompartıman’a ilk girildiğinde göze çarpan şey, masada sıcak su termosu, çay içmek için. Ve diş fırçası takımı. Bir birinden güzel Çinli kızların çalıştığı trende ilgi çok yüksek. Sağı solu göreyim diye uyku girmiyor gözlerime. Karanlıkta gidilen güzergâhtaki bölgelerin izlemeye ve anlamaya çalışıyorum. Pekinden çıktıktan 4 sat sonra ismini bilmediğim bir şehirde yol kenarında yüksek bir binadan SÖNMEZLER Işıklı tabela acaba Türkler buralarda iş mi yapıyor düşüncesini doğuruyor.

Genel Görünüm Son Derece Temiz

Çin’de parklar gerçekten görmeye değer nitelikte, her tarafı pırıl pırıl temiz. Gerek Kongre merkezindeki botanik bahçesinde çalışan işçilerin gerekse Çin deki diğer parkların ter temiz görünümü, insanların toplu halde spor, yoga ve ibadet yaptıkları alanların ter temiz olması ayrıca görülmeye değer niteliktedir. Ellerinde süpürgeleri olan temizlikçiler en küçük bir tozu bile anında topluyorlar. Çinlilerin de temizliğe dikkat ettiklerini gördüm. Hiç kimse elindeki çöpü yere atmıyor, adım başı bir çöp kutusu. Dünyanın en çok sigara içilen ülkesi Çin’de yerlerde sigara izmariti bulamamsınız. Pekin merkezinde gece gezerken gördüğüm resmi anında çektim. Yerdeki bir izmariti gören bir Çinli ayağı ile izmariti sürükleyerek çöp kutusunun yanına kadar taşıdı. Taktir edilecek vatansever bir davranış.

Aynı gece Pekinin merkezinde olan bir konserden ayrılan insanların bıraktığı yeri merak ettim ve insanlar alandan ayrıldıktan sonra bir tane kâğıt parçası bile bulmak mümkün değil. Batıda gördüğümüz gibi ellerinde bira kapları veya diğer içeklerin yere atılmasına rastlamadım. 

Tianenman meydanının karşısındaki CCF, McDonals ve yavaş yavaş Çine sızmaya başlayan Amerikan göz boyaması herkesin korkulu rüyası. Şehir merkezinde Centa Friay Chicken’in organize ettiği iki servis binek aracı büyük sokaklarda insanları taşıması Pizza hut, Coca Cola ve diğer batı markaları umarım çok ilgi görmez. Gerçi buralarda benim görebildiğim Çinililer kendi sitillerini vermişler. McDonales'ta birkaç Amerikalı dışında kimseyi göremedim.

Trafik Halen Sorun Değil

Çin’de söylentiye göre 100 küsur araba fabrikasında montaj sanayi ile üretim yapılmakta, Çinin kendisi hızla kendi arabasını üretiyor. Bütün bunların sonucu son yıllarda artan araba sayısı beraberinde trafik ve yolların güvenliği de düşünülmüştür. Yollar son derece geniş olarak düzenlenmiş. Planlı gelişmeye bağlı olarak beş gidiş, beş geliş şeridi güzel peyzaj görünümlü olarak düzenlenmiş yollar sürücüler için rahat, trafik sıkışıklığı yok denecek kadar az. Yollar tertemiz, ellerinde süpürge kürek gezinen çok sayıda işçi anında yere düşen her bir toz parçasını yerden alarak temiz bir görüntü sağlamaktadırlar.

Şehrin için deki geniş yollar yanında üst geçitler en çok göze çarpan en önemli işaretler. Her köşede bir polis sokaktan karşıdan karşıya geçişi engelliyor ve üst geçitte yönlendiriyor. Görünüşte ortada polis ve güvenlik görülmemektedir. Ancak her köşe başında trafiği düzenleyen trafik polisleri, yollarda çok sayıda motosikletli trafik polisi trafiği kontrol etmektedirler. Tanık olduğumuz bir görüntü şöyle gelişti: Bindiğimiz taksi sürücüsünün telefonu çaldı ve sürücü cep telefonu ile konuşmaya başladıktan iki dakika sonra bir polis aracı yolunu kesip sürücüyü kenara çekerek anında ceza kesti.

Akşam iş saatinin sona ermesi ile toplu taşıma araçları metro ve otobüslerin tıklım tıklım dolması yanında hep beklediğimiz bisikletliler ordusu ile karşılaşıyorsunuz. Akşam saatleri çok sayıda bisikletlinin işgal ettiği yollardaki görüntüler görmeye değer niteliktedir. Eski tip bisikletler yanında pil ile çalışan hızlı otomatik bisikletler, motosikletler sokakları süsleyen önemli görünümler.

Çinin Arka sokakları da var.

Toplumun genelinin yüz hatlarından mutlu oldukları görülmektedir. Büyük şehirlerin şaşaalı görünümünün aksine arka tarafların görüntüsü ise ayrıca görmeye değer. Çalışan kesimin kaldığı küçük evler, sıkışık yaşam, dışarıya asılan yıkanmış elbiseler gecekondu görüntüsü sergiliyor.

Pekin Demiryollarının önü ana baba günü, akşam sat 14. 00 suları. Sürekli birkaç yerden aynı anda megafonla ne denildiği anlaşılmayan çok sayıda sesin birbirine karışması dışarıda gördüğümüz o kadar olumlu güzel gelişmeyi adeta gölgeler niteliktedir. İstasyonun arka tarafında emanet eşya depoları özel ve her birinin dernekçileri sizi kapıda karşılıyor, aralarında müthiş bir rekabet. Arka sokaklarda küçük evler, yoksulluk açıkçası göze çarpmaktadır. Bereket ki işsizlik denilen olgu çok yaygın değil. Çoğu insanı günübirlik kırsaldan şehre çalışmaya geldiği ve akşam geri döndüğü söylenmektedir. Aslında arka sokaklar dünyanın her yerinde gördüğümüz ve beklediğimiz görüntülerdi.

Eğitim Ücretsiz

Üniversitelerde çok sayıda öğrenci lisans yüksek lisans ve doktora eğitimi almakta. Planlı kalkınmanın bir göstergesi olarak Milli Eğitim Bakanlığı bütün alt yapı sorununu çözmüş. Kongrenin açılışını yapan Başkan yardımcısı, bilim ve teknolojik gelişmeye birinci öncelik verdiklerini ve bunun Çinin gelişmesi için birinci öncelik olarak gördüklerini ifade ettiler. Çin Bilim ve eğitimin önemini kavramış olarak stratejik hareket etmektedir.

Çinin Temel Tarım Politikası Var

Çin’de Tarım önemli bir sektör, halkın büyük çoğunluğu halen kırsalda ve tarım yapmaktadır. Kolektif üretim alanları yanında küçük işletmeler de bulunmaktadır. Bilimsel çalışmalar devlet eli ile halka kadar ulaştırılmış. Tarım mühendisleri halkın için de ve sürekli alanda bulunmaktadırlar. Bisikletli, motorize ekipler halinde sürekli işlerinin başındadırlar. Çin tarımın da halen yabancı sermaye yok ve yabancı sermayenin tarıma girmesine karşı bir direncin olduğu görülmektedir. Bir zamanlar yetersiz olan bitkisel üretimi artırmak için kullanılan kimyasal gübrenin şimdi daha bilinçli kullanımı için bilim adamlarına etkin ve arazide analiz edilecek şekilde yöntem üzerinde çalışması önerilmiş. Dünya tüketilen gübrelerin %30’u yalnızca Çin’de tüketildiğini öğrenen batılı araştırıcılar da şaşırdılar. Ancak batılıların bir zamanlar körükledikleri aşırı gübre kullanımına şimdilerde çevreyi kirlettiği için başta bilim kuruluşlarından eleştiri yükselmekte ve bilinçli sürdürülebilirlik araştırmaları yapılmaktadır. Uzaktan algılama, genetik, moleküler biyoloji, ekolojik tarım Çin tarımın bugünlerde üzerinde çalıştığı konuların başında gelmektedir.

Köylülerin topraklarında üretim yapması teşvik edilmektedir. Çünkü kırsalda yaşayan çok sayıda kişinin şehirlere girişine izin verilmiyor ve bulundukları yerde istihdamı sağlanmaya çalışılmaktadır. Yerleşim yerlerinin büyüklüğü genel nüfus ile karşılaştırıldığında normal sayılır; birkaç milyonluk kasabaların varlığı söz konusu. Bütün bu gelişmeler planlı gelişmeyi ve kamunun veya devletin öncülüğünün ne denli önemli olduğuna işaret etmektedir. 

İki haftalık kısa Çin gezisinden edindiğim izlenimler bunlar. Görülmeğe değer nitelikte. Batıda gördüğümüz yaşamdan farklı bir kültür. Çin bizim geleneksel kültürümüz ve bildiğimiz Batı kültüründen çok farklı. Yemesi, içmesi ve günlük davranışlar bizden çok farklı. Aradığımız ve uğurunda öldüğümüz bazı şeyler Çinliler için söz konusu bile değil. Disiplinli, özgüvenli olarak hızla büyüyerek geliyorlar. Umarım bu geliş Dünyanın tek taraflı yönetme anlayışından caydırır.