Eğitimde Paradigma Değişimi: Öğretmeden Öğrenmeye-2
Eğitimde Paradigma Değişimi: Öğretmeden Öğrenmeye-2
Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ, Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr
2. Eğitimde Paradigmalar
Eğitimde paradigma değişimi belki de dünyada üzerinde durulması gereken konuların başında gelmektedir. Yaşamdaki değişimin eğitim yolu ile kuşaktan kuşağa iletilmesi konusunda kullanılan teknikler ve yöntemler sürekli araştırma konusudur.
Son zamanlarda öğretimde paradigma değişimi (paradigma shift) yaygın olarak kullanılmaya başlandı. Belki de doğru bir zamanda kullanılmaya başlandı. Yeni paradigmayı anlamak için mevcut durumu veya eski sistemi bilmek gerekir. Çin Atasözü. “Geçmişinizi bilmek istiyorsanız, bugünkü şartlarınıza bakın. Eğer geleceğinizi görmek istiyorsanız, bugünkü yaptıklarınıza bakın”. Dünyada değişen bu paradigma anlayışı öğretici temelli (instructor based) eğitim yerini, öğrenen temelli (learned based) eğitime hedeflemektedir.
Ülkemizdeki mevcut paradigma nedir?
Mevcut öğretim ve eğitim programları
18 000 000 öğrenci ve 700 000 yakın öğretmen ile yetmiş milyonluk Türkiye'de her beş kişiden biri okullu. Gerçekten birçok ülkenin birkaç katı nüfusunda öğrencimiz var. 18 Milyon ilk ve orta öğretim öğrencisine bir dönemde sunulan dersler ve bunlara ait müfredatlar şeklinde hazırlanmaktadır. İlk ve orta öğretimin ilk aşamasının birleştirilmesi ile 8 yıla çıkarılmış, lise eğitimi halen meslek liseleri ve düz lise olarak ayrılmıştır. Lise türleri; Düz Liseler, Anadolu Liseleri, Fen Liseleri, Süper Liseler, Özel Okullar. Meslek Liseleri; İmam Hatip Liseleri, Anadolu İmam hatip Liseleri, Askeri Liseler ve diğer Lise türleri. Ancak bütün lise türleri ve müfredatı kâğıt üzerinde farklı olmakla berber tamamen Üniversite sınavına hazırlanmak üzere yönlendirilmektedirler.
Öğrenmeye Ve Bilime Duyulan Tutku Nedendir?
Öğrenme tutkusunun yaratılması işi önemli. Kim yapmalı? Devlet mi yoksa Özel sektör mü?
Goethe, “Anlayamadığımız şeyler bizim olamaz” diyor. Anlamak ve anladığından faydalanarak bilmediklerinin farkına varmak.
Bir
ülkenin geleceğinde eğitim önemli ve tek belirleyicidir. Eğitim gelecek
kuşakları ve geleceğin toplumunu
hazırlar. Gelecek ancak bugünden yüksek hedefleri önüne koymuş bir anlayışla
sağlanabilir. Bu anlayış insan ve doğa merkezli olmalıdır. İnsanında en
küçüğünden başlamak gerekir. Eğitimine sahip çıkmayan, yeterli kaynağı
ayırtmayan, hatta eğitimden tasarruf yapan toplumlar geleceğe güvenle
bakamazlar. Mutlu ve sağlıklı olmayan bir toplumun geleceği de sağlıklı ve
mutlu olmayacaktır. Böyle bir toplumun beklenti içinde olmaması gerekir.
Sorun sadece kaynak ayırtma sorunu da değildir. "Nasıl bir gelecek ve/ya Nasıl bir insan tipi yetiştirileceğini" de belirlemeli ve eğitim sisteminin o insan tipini yetiştirip yetiştirmediği izlenmelidir.
Sınava Dayalı Sistem Öğrencinin Beden ve Ruh sağlığına Zarar Vermektedir
Maalesef bugün eğitim üniversiteye girmek üzerine endekslenmiştir. Öğrenci de sınav, dershane ve servis üçgenine sıkıştırılmış durumdadır. Ayrıca ailelerin varlık durumuna göre farklılaşmış ve adeta gelir dağılımı ve sosyal statülerden dolayı gettolar oluşmaya başlamıştır. Kişisel gelişim, güzel sanatlar, felsefe, spor gibi kişiyi ruhen ve bedenen geliştiren etkinlikler tamamen gündemden çıkmış durumdadır. Öğrenci, öğretmen, veli ve diğer ilgililer başarıyı sınav sonucu olarak gördükleri için bütün yoğunluk sınavlara yüklenmiş durumdadır. Ruh sağlığından, beden sağlığından yoksun gelişen kişinin algısı gelişmediği gibi yaratıcılığı da körelmiş durumdadır.
Eğitim programları içerik ve nitelikten yoksun olduğu gibi bilimselliği dikkate almadığı için adeta dalga geçilir duruma gelmiştir. En son öğrencilere önerilen okunacak 100 eser kitaplarının acele olarak para kazanma esasına dayalı yalan yanlış, ahlaki değerlerden uzak oldukları görülmektedir. Program hazırlıklarının neye göre yapıldığı bilinmemektedir. Belirtildiği gibi ülke gerçekleri ve ihtiyaca göre bir istihdam politikası izlenmemektir. Programların hazırlanmasında ilgili bilim ve iş veya sanayi ve hizmet sektörünün istek ve beklentilerine dikkat edilmemekte ve danışılmamaktadır.
Eğitim Paradigması Denilince Ne Anlaşılıyor?
Ülkemizin bugün belki de en ciddi ve içinde çıkılamayan sorunlarının başında eğitim gelmektedir. Eğitimin çağa uygun ve nitelikli hale getirilmesi talepleri farklı yaklaşımlara doğru everildiği görülüyor. Son zamanlarda eğitimde değiştirilmesi gereken paradigma arayışında “Milli Eğitimi” özelleştirmekte aranmaktadır. Bugün içinde çıkılamayan eğitim sorunları kamudan alınıp özel teşebbüse aktarılarak çözüleceğine dair kolaycı ve neo-liberal bir yaklaşım benimseniyor. Özel okullar, dershane, parası olanın eğitime katkı yapması biçimindeki neo-klasik yaklaşımlar bir miktar taraftar bulmaya başlamakla beraber halen devlet okullarına ve üniversitelerine olan ilgi çok yüksek. Yeni paradigmayı eğitimi tabana yaymayı, çağına uygun insan yetiştirmek için eğitim modellerini öğretmen, öğrenci sınıf kara tahta ekseninden çıkarıp dinamik bir yapıya kavuşturmamız gerekir. Yeni paradigma değişimi bu bağlamda ciddi bir bilimsel bilgi birikimi, hedef ve uzun erimli amaçları içermesi gerekiyor. Her şeyden önce kurumsal düzeyde ciddi bir öz güvenin ve uzun erimli ufuklara sahip olmayı gerektiriyor. Türk Eğitim sisteminde kendi kendine yetebilen insan unsurunun olmamasının temelinde özgüven eksikliği bulunmaktadır. Özgüvenin olmamasının temelinde de kişinin kendisini gerçekleştirememesi gerçeği yatmaktadır.
Yeni Paradigma Neleri İçermeli?
Yeni paradigma öğrenciye temelde neyi kazandırmayı sağlamalıdır:
Kritik düşünmeyi öğretmek
Yaratıcı düşünmeyi öğretmek
Soru sormayı öğretmek
Analitik/soyut düşünmeyi öğretmek
Eğlenerek Öğrenme
Günümüzde eğitim çağın iletişim teknolojilerine uygun olarak hızla şekil almaktadır. Türkiye’nin hızla kendini yenilmesi ve gerekli bütün enstrümanları zaman geçirmeden devreye sokması gerekir. Eğlenerek öğrenme, stratejik öğrenme, probleme ayalı öğrenme teknikleri konunun uzmanları tarafından işlenmektedir. Son yıların çağdaş eğitim sisteminin temelini oluşturan bu yaklaşımların iyi analiz edilmesi gerekmektedir. Dil bilgisi, matematik, fen, drama resim müzik ve diğer elişi faaliyetleri eğlenilerek öğretilebilir. Yaparak, eğlenerek öğrenilen bilginin kalıcı olduğu da bilinmektedir. Uzmanlar müzik eşliğinde yapılacak öğrenmenin daha sağlıklı olacağını belirtiyorlar. Söz konusu eğitim çok erken dönemlerde başlaması daha yarlı olmaktadır. Yalnız kişinin öğrenmesini değil, aynı zamanda beynin bazı asimetrik çalışmaları nedeniyle her iki tarafını da iyi kullanmasına neden olmaktadır. Erken yaşta bir müzik enstrümanı çalmayı becermesi çocuğun bazı motor becerilerinin gelişmesine de katkıda bulunmaktadır.
Erken çağlarda elini ve beyinin kullanılmasına müsaade etmeyen bir eğitim sisteminin bilim ve teknoloji yaratması beklenilemez. Kişinin kendisini gerçekleştirmesi için elleri ile iş yapması ve yaptığı ile mutlu olması gerekir. Bu da sorumluluk yüklenerek olabilir. Köy Enstitüleri modeli bir fırsattı ancak ülkemiz bu fırsatı doğru zamanda ve koşulda değerlendirememiştir. Bu anlamda eğitim mutlaka farkına varılabilirliği güçlendirmeli, bunun için el becerileri, resim, beden, müzik gibi dersler öncelikli olarak işlenmelidir. Kanada da yapılan araştırmada müzik eğitimi alan öğrencilerin hafıza kapasitelerinin daha kapsamlı olduğu belirlenmiştir. Müzik aleti çalması kişinin üretici olmasını, bilincinin gelişmesini ve yaşama farklı bakmasını sağlamaktadır. Ayrıca müzik yaşamdan ve çeşitli duygu ve farklılıkları da tatma özelliği kazandırmaktadır. Müzik yapabilen ve diğer eğitim faaliyetlerini de bu şekilde yaparak geliştiren kişinin öğrenme becerisi ve kalitesi farklı olacaktır.
Fen Okur Yazarlığı Ön Plana Alınmalı
Fen okuryazarlığı benimsetilmeli. Yaşam bilimi her yönü ile evrim kuramına göre işlenmelidir. Fatalizm ile determinizm arasındaki fark mutlaka lise aşamasında işlenmelidir. Yeryüzündeki her bir olayın, doğaüstü bir gücün iradesine bağlayarak, kaçınılmaz olarak "kader" diye açıklayan "fatalizm" almayışına karşın, doğa olaylarını ve insan davranışlarını sistematik olarak gözlemler sonucu izleyen ve sebep sonuç ilişkisi içinde bir "neden"e bağlayan ve hangi "neden"lerin, hangi "sonuç"ları yarattığını, deneylerden geçirerek doğal yasalarını formülleştiren "determinizm" anlayışının mutlaka anlaşılması gerekir (Çetin Atlan).
Fen okuryazarlığı mutlaka yaygınlaştırmalıdır. Örneğin "madenler ısıtılınca neden genişler" bunun yaşamdaki önemi nedir? "su, sıfır derecede neden buza dönüşür" bunun pratikteki önemi nedir? Suyun 100 derecede kaynamasının nedeni nedir? Bunun yaşantımızdaki yeri nedir? Gibi soruların deterministtik bir yaklaşımla açıklanması gerekir." Akıl ve bilgi çağında, algılamalarımız dışında yaşadığımız dünyanın gerçeklerini bilimsel bakış açısı ile sorgulayan, araştıran, düşünebilen, şüpheci bakan, olayları aklın süzgecinden geçirdikten sonra inandığı şeyleri savunan ve bu konuda kararlılık gösteren nesillerin yetişmesi için temel bir eğitim anlayışına gereksinim bulunmaktadır.
Eğitim, daha çok öğrenciyi heveslendirme, tartışarak ve sorgulayarak nedenlere inmeyi, anlama ve daha çok eleştirel düşünme öğretisini öğrenciye kazandırmayı hedeflemelidir.
Eğlenerek öğrenme. TÜBİTAK’ın düzenlediği çocuk yaz kampına katılan öğrencilerin söyledikleri oyun yolu ile daha çok öğreniyoruz. Burada çocuğun özgüveni ve hayali geliştiği için yaratıcı olabilmektedirler. Drama, müzik ve tiyatro ile birçok konu öğretilebilir. Bu tür aktivitelerin kişilerin analitik düşünme ve matematiksel zekâlarının gelişimine katkıda bulunduğu belirlenmiştir. Atatürk Cumhuriyetin ilk yıllarında 1925’de Almanya’dan getirttiği öğretmenler yolu ile elişi öğrenmesini, İsveç’ten getirttiği eğitmenler yolu ile jimnastik öğretilerek eğitimin zekâ ve beden gelişimine önem verilmiştir.
Uygulamalı eğitim bireylerin algılama güçlerini geliştirdiği için öğrenmeyi de kolaylaştırmaktadır. Mark Twain “Eğitim kafayı geliştirmek demektir. Belleği doldurmak değil” diyor. Goethe, “Anlayamadığımız şeyler bizim olamaz” diyor. Yaparak öğrenme kişinin olaylara boyutlu bakmasını da öğrettiği için analitik düşünme becerisi de gelişmektedir. Robert Frost. “Önündeki çitin oraya neden konulduğunu öğrenmeden onu aşağı indirme” diyor. Mutlak sebep sonuç ilişkisi kişinin kafasında oluşması gerekir. Bugünkü eğitim sistemi ezberci olduğu için anlama olanağını pek öğrenciye bırakmamaktadır.
Ülke olarak aydınlık yarınlarımız için gençlerimizi akılcı, gerçekçi, araştırıcı ve yaratıcı ruhlu yetiştirmek için mutlaka modern fen öğretimi ile yetiştirerek onların yeteneklerini bilim ve teknolojiye ve dolaylı olarak kültürümüze kazandırmak zorundayız. Yoksa dogmatik, otoriter ve ezberciliğe dayalı eğitim sistemi ile sürekli gelişen bilimi ve teknolojiyi dışarıdan alan bir ülke durumundan kurtulamayız. Atatürk’ün ileri görüşlülüğü ile “Çağdaş medeniyet ufkunda yeni bir güneş gibi doğacağız” anlayışı ancak fen okuryazarlığı ile gerçekleşecektir.
Eğitimde Sorgulama Ve Algılama Mutlaka Öncelikli Olmalıdır
İnsanın algılaması dışındaki gelişmelerden haberdar olmasının yarattığı etkiden ne denli sorumlu. Her yönü ile küreselleşen ilişkilerden çıkan sonuçların topluma yansımasından ve bunu takip eden gelişmelerden kişi ne denli sorumlu? Bütün bulların erken dönemlerde öğrencilere öğretilmesi için felsefe, sosyoloji, psikoloji dersleri temelden işlenmelidir.
Dersler tamamen ezbere dayalı ve öğretmen merkezli pasif bir şekilde işlenmektedir. Öğretmen merkezli öğretimde, öğretmen anlatmakta, öğrenci ise not tutarak dinlemektedir. Süreç bu şekilde tamamlanmaktadır. Maddi durumu iyi olmayan ve kendisini geliştirmeyen öğretmenlerin geçmişteki bilgiye dayalı öğretme alışkanlığı halen yoğun olarak yürütülmektedir. Joseph Jaubert “Öğretmek, iki kere öğrenmek demektir” diyor. Öğretmek için öğrenmek gerekir. Okumadan çalışmadan öğrenilmez. Eldeki tek yeni kaynak Milli Eğitimin önerdiği kaynak ders notu. Yapılan Araştırmalar Türkiye’deki 700 bine yakın öğretmenin önemli bir kısmı gazete ve kitap okumuyor, bir kısmı ikinci bir iş yaparak geçimini sağlamaktadır.
Ders Programı ve İçeriği Mutlaka Yeni Baştan Düzenlenmelidir
Ders programları dönem dönem iktidarların bakış açısına göre değişse de genelde Milli Eğitim belirli bir yapıya göre bir süreklilik içinde tanımlanmaktadır. Ancak ek ders veya ders yükü kaygısı derslerin çeşitlenmesini ve arzulanır bir şekilde işlenmesini engellemektedir. Klasik paradigmanın tüm öğrencileri aynı yetenekte ve algılama kapasitesinde olduğunu kabul ederek herkese aynı dersi yüklemektedir. Okul öncesi eğitim almışlar ve almamışlar ile zekâ düzeyi ve yetenekleri farklı öğrenciler aynı sınıflara alındıkları için çoğu zaman ders işleme ve verimlilik istenilen ölçüde olmamaktadır. Daha önceki alt yapısı, ilerleme hızı veya amaçları nedeniyle derslerde hızlı ve yavaş yol alabilecek öğrencilerle aynı anda aynı dersleri almaları diğer öğrencilerin psikolojik gelişimlerini de engelleyebilmektedir.
Dersler mutlaka sosyal ağırlıklı olarak işlenmelidir. İnsanın gelişimi ve verimliliği üzerine kurgulanmalıdır. Yurttaşlık bilgisi, hayat bilgisi dersleri içerikli olarak işlenmelidir. Tarih bilinci mutlaka yerli yerinde sebep sonuç ilişkisi içinde işlenmelidir.
Seçmeli ders anlayışı bu anlamda yaygınlaşmalı ve kişilik gelişimine katkı sunacak şekilde sağlanmalıdır. Seçmeli dersler öğrencinin yaşı, öğrenme seviyesi ve öğreticinin yetkinliğine bağlı olarak belirlenmelidir.
Ders seçiminde ekonomik kaygılar ve piyasa koşulları değil, tamamen ülkenin gelecekteki yetişmiş insan potansiyeli dikkate alınmalıdır.
Derslerin kredi saatlerinin düşüklüğü veya yüksekliği değil, öğrenme verimliği, öğreticinin zamanının ne kadarını hangi ve kaç kredilik kurs için harcadığı değil, geçen toplam zamanda ne kadar öğrenme işlemi için gerçekleştirdiği daha büyük önem arz etmektedir. Ayrıca öğrencinin mezun olması durumunda neyi bilmesi veya neyi bilmemesinin doğru tespit edilmesi gerekir.
Derslerin işleyiş biçimi verimliliğin artırılmasında önemli bir parametre. Öğretmen veya öğretici merkezli sistemde sınıflarda öğrenciyle karşılıklı etkileşimin yüksek olduğu ifade ediliyorsa da genelde pasif bir öğrenmenin gerçekleştiği belirlenmiştir. Verilen dersin kredisi ve içeriğinden çok etkileşim oranı, kalitesi ve etkileşim sonucunda oluşacak öğrenme çok daha önem araz etmektedir.
Verimliliği artırmak için etkileşimin kalitesinin artırılması gerekir. Buda teknoloji kullanımına bağlıdır. Gelişmiş birçok ülkede multimedya donanımı ile dersler interaktif olarak sağlanmaktadır. Bilginin iletilmesinde başlıca faktörler
· bilgiyi ileten, öğretici
· alıcı, öğrenci
· bilginin iletildiği platform veya altyapı (medya) ve okul atmosfer
· mesajın kendisi ve içeriğinin niteliği ve güncelliği
Günümüzde taşımalı bilgi hızla eskidiği için düzenli olarak ders yüklemek yerine bilginin nerde olduğunun ve nasıl ulaşılacağını iletmek çok daha anlamlı olacaktır. Birçok öğretici sıkı bir hazırlıkla çok kapsamlı konularda bilgi ile derse başlamakta bazen dört saat peş peşe konuyu bitirmektedir. Bu denli kapsamlı bilgi belki de kişi mezun olduğunda eskimiş veya kullanışsız hale gelmiş olacaktır.
Öğrenme ve eğitim tekniklerinde yeni paradigmaya geçilmesi artık kaçınılmaz. Gümümüz iletişim teknolojilerinin sunduğu ortamında desteği ile kişinin bilgiye ulaşma kanallarını kullanması ve kendi kendine öğrenmeyi başarması çağın önemli bir öğrenme işleyişidir.
Galileo öğrenmenin en kolay yolunu şöyle açıklıyor “bir insana bir şey öğretmenin yolu, öğrenmeyi ancak kendi içinde bulabileceğini öğretmektir”. Kişinin önce kendisini tanıması ve sonrada öğrenmeyi kolaylaştırması gerekir.