Eğitimde Paradigma Değişimi: Öğretmeden Öğrenmeye-1
Eğitimde Paradigma Değişimi: Öğretmeden Öğrenmeye-1
Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ, Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr
Mark Twain “Eğitim kafayı geliştirmek demektir. Belleği doldurmak değil” demektedir.
Türkiye’nin bu gün yaşadığı tüm sorunların temelinde eğitim kalitesi ve bilimsel bilgi kullanımının yetersizliği olduğu konusu hemen herkes tarafından dillendirilmektedir. Ancak sorunun çözelim demekle de çözülmediği en azından işin içinde olan ve bilincinde olanlar tarafından biliniyor. Türkiye’nin eğitim hedefi ve ülkenin özerk bilim politikası olmadığı için iktidarlar eğitim politikalarını kendi anlayışlarına göre değiştirebilmektedirler. Milli Eğitim temel amacı ve hedefi olmadığı için üniversitelere de nitelikli akademik bilgiye sahip öğrenci gelmemekte ve üniversite eğitimi bugün arzu edilen şekli ile yapılanmaktadır. Bilim politikamız ve Üniversite özerkliğimiz olmadığı için üniversitelerimiz bugün tarihinin en ağır sorunu yaşamaktadırlar. Bu bağlamda ülkemizde eğitim ve bilimde yeni bir paradigma değişimine gereksinim doğmuştur.
Sorunun öcümü doğal olarak sorunu tanımlamada ve kavramları yerli yerine anlamaktan geçiyor.
Eğitim Nedir?
Eğitim ve öğretim birbiriyle iç içe geçmiş ilişkilere sahip olmakla birlikte farklı amaç, süreç ve alanları olan iki ayrı kavramdır.
Eğitim Danışmanı ve Davranış Bilimleri Uzmanı Nadir EYİNNEN
Eğitimi ve amacını şöyle açıklıyor “bireyin bilgi ve yeteneğine göre üretici nitelikler taşıyan davranışlar kazandırılmasıdır”. Bu da anne karnında başlar ve ölünceye kadar devam eder diyor. Eğitimde en önemli oldu “üretici nitelikler taşıyan davranışlar kazandırmak!” ve “bireyin bilgi ve yeteneği ”konusunu ön plana çıkarmaktır. Eğitimde kişinin öğretilemeyen kendi özelliklerini yansıtır. Doğumla başlar aile ve çevreden kazandıkları ile zamanla şekillenir. Öğretim ise kişinin eğitim süreci ile başlayan ve zamanla değişik kişi ve ortamlardan gelişerek beslenen bir süreçtir. Bu nedenle aile ve okul dahil çevre faktörleri içinde bulunduğu maddi ve manevi faktörlere eğitimde belirleyici rol oynamaktadır.
Öğrenmede kişi bilgiyi alır, eğitimde ise, aldığı bilgiyi kullanarak kalıcı hale getirilmesi yolu ile sağlanır. Nadir Eyinnen’e göre “öğretimle elde edilen bilginin kalıcı olması ve geliştirilebilmesi için eğitim zorunludur”. Bu tanımlamalara bakıldığında bugün öğretim yapıldığı ancak eğitimin yapılmadığı açıkça ortaya çıkmaktadır. Çünkü sistem kişiyi üretici konumdan çok tüketici konuma getirmiştir. Üretmeyen, ürettiğinin bilincine ve zevkine varmayan kişinin mutlu olması ve öz güvenli olması da beklenemez.
Eğitimci Celil Altın (CBT, sayı 1074), “Eğitimin amacı, bireyleri yaşama hazırlamaktır. Okulda kazandırılan bilgilerin, yaşam sorunlarına transferi sağlanmadıkça, o okul görevini yapmıyor demektir” diyor. Vecihi Timuroğlu ise “Benim için eğitim, yaşamın tümünü kapsayan bir etkinliktir. Yaşamın değişimine koşut eğitim, sürekli değişimi ifade eder. Şu halde, eğitimci sürekli değişimi yaratacak yöntemleri düşünmeli, salt uygulamamalı, yaratmalı da.” diyor.
Günümüz Türk Eğitim Sisitemi İle İlgili Bazı Saptamalar
Türkiye’de bugün eğitimin tamamen çökertildiği geniş bir kesim tarafından genel kabul görmektedir.
Eğitim gittikçe özelleşiyor, bu da beraberinde varsılların ve yoksulların gittiği okulla yaratıyor imajı oluşturuyor. Bir diğer ifade ile parası olan bundan böyle eğitimden daha çok yararlanacak ve üniversite ve lisansüstü eğitime ancak parası olanlar ulaşabilecek, diğerleri maalesef bu imkâna çok sahip olmayacak. Eğitim sistemimiz bugün Erdal Atabek (19 Eylül 2005 Cumhuriyet Gazetesi) belirttiği üzere “Parası olana daha iyi eğitim… Parası olana daha iyi sağlık hizmeti… Devletin görevi de parası olana hizmet midir? anlayışına indirgenmiştir”. Buda eğitim anlamında “yeni gettolar” yaratılıyor olacaktır.
Eğitimin günümüzde geldiği durum kişinin kendini gerçekleştirme, yaşamı anlaması ve ülkeye nitelikli insan yetiştirmek yerine tamamen sınavı kazanmaya endeksli bir konumdadır. Buna bağlı olarak her aile doğal olarak benimsemese bile çocuğunu dershaneye veya daha iyi eğitim için özel okullara göndermek zorunda kalmaktadır. Üstüne bir de dershane kıskacı içinde çocukları okuldan dershaneye ve özel öğretmen taşımak zorunda kalmaktadırlar. Öğrenciler sınav, dershane ve servis aralığına sıkıştırılmışlardır. Hiçbir çocuğun güzel sanatlar, estetik, yaratıcılık duyguları gelişmektedir. Bu durum eğitimi çıkmaza sokmuştur. Toplumu da, okulu da kurtarmak gerekiyor. Ne de çağa ve aydınlığa açmak; kısaca onu aydınlanma hareketimizin doğrultusunda yeniden “bağımsız, demokratik ve laik bir toplum” yaratma hedefine yöneltmek ve böylesi bir toplumu yaratacak insanları, “fikri hür, vicdanı hür” kuşakları yetiştirmektir (Prof. Dr. Server Tanilli: Nasıl Bir Eğitim Sistemi İstiyoruz, Adam Yayıncılık, 2004).
Süleyman Demirel Üniversitesi ve Yeni Kuşak Köy Enstitüleri Derneği arasında Isparta’da yapılan çaşıtayda aşağıdaki kararlar alınarak eğitime yeni bir bakış açısı kazandırmaya çalışıldı. Alınan kararlardan bazıları;
1) Günümüz eğitim sistemi eşitsizlik, adaletsizlik ve güvensizlik üretmektedir. Bunun başlıca nedenleri Köy Enstitülerinin kapatılması, öğretim birliğinden uzaklaşılması, Cumhuriyet’in temel ilke ve değerlerinin içinin boşaltılmasıdır.
2) Bugünkü eğitim sistemi; ezberci, hantal, yenilenmeye, değişime kapalı, bilim dışı, katılımı dışlayan, öğretmen merkezli, dayatmacı ve eleyicidir. İlköğretim okullarımızda uygulamaya sokulan yeni öğretim programları eğitim sistemimizin nitelik sorunlarına yeterli yanıt verememektedir.
3) Eğitim sistemimiz üretimden tüketime, kamusaldan özele, yurttaştan müşteriye doğru başkalaştırılmış ve eğitim hak olmaktan çıkarılmıştır.
4) Ülkenin eğitim bütçesi yetersizdir. Var olan kaynaklar da dengesiz dağıtılmaktadır. Okullarımızın fiziki yapısı eğitimin özüne ve doğasına uygun değildir.
5) Türk Eğitim Sisteminin nitelikli öğretmen yetiştirme sorunu vardır. Öğretmenlik bir meslek olmaktan çıkartılmış, saygınlığı ortadan kaldırılmıştır.
6) Öğrencilerimizin okulları ve öğretmenleriyle iletişimi bozulmuştur. Öğrenciler çoktan seçmeli sınavlar, dersler ve kurslar arasına sıkıştırılmıştır. İnsan olma, yurttaş olma, dayanışma, birlikte üretme, paylaşma duygularından kopartılmıştır. Bunların sonucunda, programlardaki sanat, kültür ve beden eğitimi derslerinin yetersizliği de şiddeti arttırmıştır.
Eğitim En ciddi Sorunu Özek Değil ve Kişiler Özgür Gelişmiyor
Eğitim sistemimiz gün geçtikçe tökezlemekte ve ülkenin hiçbir soruna yarımcı olamamaktadır. Bütün göstergeler ve PISA sonuçları sürekli eğitimde gerilediğimizi ve aynı ekonomik büyüklükteki ülkeler ile kıyaslandığında son sıralarda yer almaktayız. Hepsinden önemlisi öğrencilerimiz okuduğunu anlamakta zorlanmaktadır.
Eğitim sistemimiz yaratıcılık ve özgür düşünceye önem vermemektedir. Bu bağlamda çoklu zekâya sahip veya çok yönlü düşünen nesiller yetiştirememekteyiz. Bu bağlamda eğitim “yaratıcı drama” ve çoklu zekâ atölyeleri sistemi veya çocukları doğrudan doğa ile iç içe eğitmek zorundayız. Öğrencilerin duygudaşlık ve etkin iletişim kurabilme becerilerinin kazanılması sağlanmalı. Kişilik özelikleri gelişmiş ve kendini ifade edebilmeli özeliği kazanmalıdır. Analiz-sentez ve gözlem yapabilmeli ve buradan düşünce üretecek kapasiteye ulaşmalıdır. Sorgulamayı ve kendi kendine öğrenme becerinse sahip olmalıdır eğitim sistemi.
2015 yılı Kimya Nobel ödülünü alana Prof. Dr. Aziz Sancar, Türkiye’de eşitlikçi eğitim sisteminin uygulandığı 1950’li yıllarda okuma yazma bilmeyen bir ailenin çocuğu olarak eğitim aldığını ve İstanbul Tıp fakültesinde ise Nobelli kazanacak alt yapıyı aldığını belirtiyor. Demek ki geçmişte verilen eğitim ile Nobel alınabiliyormuş. O zaman yeni bir yaklaşım ve yani bir değerler dizisi gerekiyor.
Galileo öğrenmenin en kolay yolunu şöyle açıklıyor “bir insana bir şey öğretmenin yolu, öğrenmeyi ancak kendi içinde bulabileceğini öğretmektir”. Kişinin önce kendisini tanıması ve sonrada öğrenmeyi kolaylaştırması gerekir.
Türkiye’de bütün ÖSYM sınav sonuçları PISA sonuçları çok ciddi bir eğitim sorunu ile karşı karşıya olduğumuzu gösteriyor. Algı sorunu olan, okuduğunu anlayamayan, analitik düşünemeyen bir öğrenci profili ile Türkiye 21 yüzyıla güvenle devam edemez.
Paradigma Nedir?
Dünyanın hiçbir yerinde hiçbir ülkenin bir mucize ile ayağa kalkması ve yaşama yön vermesi mümkün değildir. Bugün gelinen durumda ülkemiz gibi gelişmekte olan ve az gelişmiş ülkelerin sürekli bir sıçrama arayışı içinde oldukları görülmektedir. Ancak bunun mevcut koşullarda gerçekleşmesi mümkün değildir. Genellikle bizim gibi ülkeler eğer ayakları yere basan, bilim ve felsefenin öngörüsü ile teknolojisini yaratmadan bir yerlere ulaşması sonucu sürekli yumurta–tavuk örneğindeki gibi kısır ve avare kasnak ekseninde düşünmeye ve tartışmaya başlarlar. Tartışmaların sonuç vermemesi zaman zaman çözümü kendi dışımızda sihirli kurtarıcıda aramak gibi doğu toplumlarının bir alışkanlığı bulunmaktadır. Bazen yabancı kaynaklı düşünceler bizlere hoş geliyor. Bunlardan biri paradigma anlayışıdır. Bu sözcük son yıllarda moda deyim haline geldi. Tam Türkçe karşılığı olmasa da çoğumuzun uzun zamandır kafamızdan geçirdiği bir kavram. Bu bakımdan sözcük kendi özgün anlamından öteye ifadeler yüklenir kafamızda. Şimdilerde her yerde paradigma sözcüğü ve değişikliğinden söz ediliyor. "Paradigma değişikliğine ihtiyaç var” Paradigmasız Türkiye ileriye taşınamaz" “Paradigma ve felci” gibi. Türk Dil Kurumu sözlüğü paradigmayı; 'bilim adamlarının genelde kabul ettiği ortak anlayış' olarak tanımlıyor. İkinci anlamı ise model (ortak anlayış ya da model). Başka bir ifade ile paradigma; Sıradan kullanımıyla paradigma sözcüğü, taklit edilebilecek ya da izlenebilecek tipik bir örnek yada modeli ifade eder. Bir başka ifade ileparadigma, zihin haritası olarak değiştirmenin gereği vurgulanıyor.Yeni kavram, anlayış, strateji hepsi aynı çağrışımı yapmaktadır. Biraz da ileriye doğru yeni değişimi veya atılımları anlatmaktadır. Yani her alanda bir şeyler değiştirilmeksizin, yeni atılımlar yapmaksızın kurtuluşun olmayacağı ifade edilmektedir.
Pekâlâ, nedir değiştirilmesi gereken anlayış ya da model? Şu anda herhangi bir modelimiz var mı? Belirli kriterleri olan bir yapılanma var mı? Var da, kim belirliyor bunun kriterlerini? Bütün bu konularda ortak bir anlayış var mı? Bu ve benzeri sorgulamaları çoğaltabiliriz.
Var olan bir anlayışın paradigmanın değişerek yeni bir paradigmanın oluşması gerekir. Var olan bilinmeli, analiz edilmeli ve bunun üzerinden yeni paradigma yaratılmalıdır. Paradigma değişimi konusunda İsviçre’nin ünlü saat firması olan Swiss firması bir zamanlar dünya saat pazarının en büyüğü ve tek başına dünya ticaretinin %80’ini elinde tutuyordu. Ancak firmanın ürettiği dijital saati kendisi dünyaya tanıtmasına rağmen çalışırken tıklama sesi duyulmayan bu saatleri barındıran yeni paradigmayı kavrayamadığından veya klasik deyimle paradigma felcine (paradigma paralysis) yakalandığından 1-2 sene içerisinde eski pazar payının tümüne yakınını Japon elektronik saat firmalarına kaptırmıştır. Böylece saat üreten firma artık piyasayı başka bir ülkeye kaptırmış oldu.
Bir diğer örnek IBM firmasının kendi içinde yaşadığı teknolojik dönüşümdür. Raflarından indirdiği ucuz ve standart ürünlerle son kullanıcılar için ilk PC’yi oluşturan IBM, donanım ve yazılım alanında eski paradigmasında takıldığı için yeni paradigmalarla ortaya çıkan bazı firmalar, örneğin PC donanım satışında Dell ve yazılımda (işletim sistemi ekseninde) Microsoft kendi ürettikleri paradigmalarla PC geliştirici bu firmayı geride bırakmışlardır.
Yukarıda da belirtildiği gibi yeni paradigmaların çıkış zamanı da genellikle İsviçre saat örneğinde olduğu gibi eski paradigmanın en güçlü olduğu zamanlarda ortaya çıktığı bilinmektedir. Her iki örnekte bir şeyi buldum, başardım demek değil, sürekli yeniliğe hazır olmak ve uyanık olmayı gerektirmektedir. Anadolu’da bir söz vardır; su uyur düşman uyumaz. Sürekli uyanık olmak zorundayız. Osmanlı çağının gerisinde kalarak yıkılmış ve onun devamı olan Türkiye Cumhuriyeti halen bilim ve teknolojide batıya bağımlılıktan kurtulamamıştır. Acaba nedendir?
Eğitim Sitemi Kendisini Yenilemesini Bilmelidir
Her sistem canlı bir varlık gibi kendisini sürekli yenilemek zorundadır. Yenilenmeyen bir eğitim sitemi de elbette çağın gerisinde kalır. "Kendini sürekli yenileyen düşünce sistemi" olması için kendini değişen çağın ve değişen toplumun verilerine ve değerlerine açması gerekir.
Paradigma bir anlamda herhangi bir alanda yerleşik yazılı ve yazılı olmayan tüm kurallara ve uygulamalar bütününe verilen bir isimdir. Paradigma bir başka ifade ile bir bakış açısının, bir modelin, kavrayış ve anlayışın adıdır. Bir paradigma, uzun süren deneyimler ve başarısı kanıtlanmış süreçleri içerisinde barındırabilir. Paradigma değişimini “Eski köye yeni adet getirmek” olarak görüyorum. Eğitim sistemimize yeni bir yaklaşım getirilmesi gerekir bu da ancak bir anlayış değişimi ile sağlanabilir. Ancak önerilen paradigmanın başarılı olacağı garantisi yoktur. Yeni bir paradigma eski paradigmanın unsurlarını da bünyesinde taşıyabilir.
Helen ortalama ülkenin eğitim ortalamasının 5,5-6 yıl olduğu ülkemizde köklü değişimleri beklemekte kolay değildir. Mevcut hali ile eğitim sistemi değerler bilinci ve karakter inşa eden bir yapıda değildir. Hepsinden önce temel bir hedefi ve amacı tam olarak belirtilmemiştir. Bu durumu değiştirmek gerekir. Bu da yeni bir paradigma ile olacaktır.
Ne Paradigma Değildir?
Eski sistemi revize etmek değildir
Yeni bir buluş yapmak değil
Okullarda ders notlarını 5’lik sitem yerine 100 üzerinden not vermek değildir.
Yeni karne şeklini değiştirmek değildir
Okulun müdürünü değiştirmek, gibi geçici çözümler anlayış değişikliği değildir.
Eğitim paradigması eğitime yeni bir yaklaşım getirmeyi içermelidir. Probleme dayalı öğrenme sürecinde “Köy Enstitüleri Modeli” o dönemin önemli bir paradigmasıdır. Başarılı olmuştur. Ancak siyasi tercihlerden dolayı yaşatılamamıştır.
Paradigma değişimi temel üç eksende gerçekleşmesi gerekir. Şöyle ki;
Fiziki
Sosyal
Eğitim Paradigma başlıkları altında işlemek gerekir.
Fiziki Alt Yapı Halen Çözümlenemedi
Eğitim alt yapımız ilköğretimden üniversiteye kadar her alanda mekân yetersizlik sınıflar sorunu yaşamaktadır. Sınıflar çağdaş ölçütlere göre düzenlenmeli. Bugün 3500 öğrencisi olan okulların bulunduğu bir ortamın eğitim için sağlıklı olmadığı ortada. AB standartlarında bunun 800 kişiyi geçmemesi gerekiyor. 20 kişi olması gereken sınıflar 104 öğrenci ile yürütülmektedir (Gaziantep Düztepe İlköğretim Okulu, NTV haber, 20 Eylül, 2006). Kamu okullarının tümünün önlerinde betonla çevrilmiş büyükçe kuru peyzajsız alanlar, öğrencilerin sosyal ve sportif faaliyetlerini yürütecekleri alanlarının olmaması insan gelişimi için göze çarpan en ciddi eksikliklerdir. Okulların duvarları siyah-gri renk yapısı ile insanın ruh hailini kısıtlayan bir yapıda olması ayrıca sorunlu. Okul koridorlarında tek bir çiçek ve iç açıcı fotoğraf ve resmin olmaması ayrıca genç beyinler için olumsuz fiziki ortamlardır. Kırsalda birleştirilmiş sınıflarda eğitim yapılmakta olup bu pedagojik olarak da sakıncalıdır. Okulların alt yapı yanında, bakım, personel, derslik, su ve elektrik sorunu bulunaktadır. İstisnasın kamu okullarının tuvaletleri hijyen koşullarından çok uzak konumdadır. Öğrenci başına kayıt ile birlikte 600 YTL ile 1 YTL arasında harcama yapılmakta olup buda bireyler arasında sınıf farklılığı oluşturmaktadır.
Eğitim-Siyaset-Ekonomi arasındaki ilişki bir bütünlük içinde gelişmektedir. Paradigma değişimi ancak anlayış değişimi ile sağlanabilir. Bireylerin değer yargıları, davranış biçimleri, paradigmaları değiştirmeden, algılama yeteneklerini geliştirmeden belirli konularda ilerleme sağlanamaz. Eğitmenlerin toplum içindeki konumu ne yazık ki artık geliri ile yansımaktadır.
Türkiye’nin eğitim sorunu temelde politika ve hedef belirleme ile sağlanabilir. Eğitim sistemi en kısa sürede yeni paradigmasını belirlemek üzere harekete geçmelidir. Adı üzerinden Milli Eğitim bakanlığı bakanlık düzeyinde siyasi temsili olmalı ancak, talim terbiye ve eğitim kadrosu özerk olmalı ve liyakat sahibi kişilerin yönetimine bırakılmalıdır.
Benzer durum yükseköğretimde de üniversite özerk olmalı, bilim kuruluşları özerk olmalı ve ülkenin gelecekte gereksinim duyduğu nitelikli insan yetiştirilebilsin.
Yeni eğitim paradigması doğa ve insandan yana, ülkenin aydınlık geleceğine ufuklar açacak yeni yaklaşımları içermeli. İnsanlarını öğrenmeye, araştırma ve keşfetmeye hazırlamalıdır.