Emekli Öğretim Üyelerinden Nasıl Etkin Şekilde Yararlanılabilir

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ, Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr

Bilim insanlığı aynı zamanda bir yaşam biçimidir. Merak, öğrenme ve öğrendiğini içinde yaşadığı toplum ve insanlığa hizmet için sunmak olan bilim insanlığı özel bir yaşam biçimidir. Bilim insanı yaşam biçimi, hiçbir para, makam ve mevki beklentisi olmayan, zaman mekânı olmaksızın sürekli insan yaşamını kolaylaştırmak için doğayı ve insanı anlamaya ve deşifre etmeye çalışan bir yaşamdır. Uzun zaman içinde okuyarak, düşünerek ve öğrendiklerini analiz ederek oluşan bilgi birikimi sahibi olan bilim insanlarına sahip olma önemli ve bilgilerinden yaşam boyu yararlanmak gerekir. Bu nedenle bilim insanı emekliliği kavramı bilim dünyasında çok az konuşulan bir kavramdır. Zorunlu sorumlulukların tamamlandığı ancak bilimsel ve akademik gönüllülüğün devam etiği bu yaşam biçimine sahip kadroların üniversite ile bağlarının sürdürülmesi hayati önemdedir. Bilimsel çalışma kültürünü kazanmış inşalar istense de bilimsel yaşamdan kopamazlar. Bu özelliklere sahip değerleri üniversite ortamında tutmak için özel yaklaşımlarla teşvik edilmesi önemlidir.

Gelişmiş Ülkeler Emekli öğretim Üyelerinden Etkin Şekilde Yararlanmaktadırlar

Bir ülkenin en büyük zenginliği olan ve beşerî sermaye olarak tanımlanan yetişmiş insan gücünden yaralanmak temel bir gereksinimdir. Dünyadaki gelişmiş üniversitelerin birçoğunda “emeritüs” profesörler aktif olarak bilimsel etkinliklerini sürdürmektedirler. Emeklilik yaşını geçmiş de olsalar emeritus profesörler akademik çevrede el üstünde tutulurlar. Özellikle de gençlerin onların deneyimden yararlanmaları istenir. Araştırma öğrencileri ve genç akademisyenler kendi tezlerinin şekillenmesinden tutun da verilerin analizi ve yorumlanmasına kadar birçok konuda onlara danışarak desteklerini alırlar. Çok doğaldır ki diğer kurumlarda da zaman zaman seminerler, konferanslar verdirerek emekli öğretim üyelerinin bilgi ve deneyimlerinden yaralanırlar.

İnsan Ömrü Uzadı, Nitelikli Akademik Kadroların Erken Emekli Edilmesi Kaynak İsrafıdır

Bilindiği gibi insan ömrü uzadı, Türkiye’de de de ortalama yaşam uzunluğu 75 yaş düzeyinin üzerindedir. Dünya Sağlık örgütü tarafından 64 yaşı altının genç olarak değerlendirildiği günümüzde aktif olarak proje ve bilimsel bilgi üreten beyin gücü kullanan insanların 67 yaşında bilimin dışında tutulması ciddi kayıp olacaktır. Üretkenlik potansiyele olan bilim insanlarının bilgi, görgü ve üretici yeteneklerinin sürdürülebilirliğini kurumsal düzeyde sürdürmesinde yarar bulunmaktadır. Nihayetinde kolay yetişmeyen ve çok pahalıya mal olmuş sınırlı sayıdaki yetişmiş insanını ülke hizmetinin dışından tutulması anlaşılamamaktadır. Kaldı ki emekli olduktan sonra yurtiçi ve yurt dışındaki araştırma kurumalarında çalışan bilim insanları bulunmaktadır.  

Hele bizim gibi çok fazla yeni üniversitesi olan ve yeter düzeyde akademisyeni olmayan ülkemiz için, üretken emekliler yararlanmamız gereken önemli kaynaklardır. Türkiye’nin 207 üniversitesinin büyük çoğunluğunda yeterli ve donanımlı öğretim üyesi yok. Gelişmiş üniversitelerimizin bir kısmında ise uluslararası ölçekte proje, yayın ve eğitim yaptırabilen akademik kadroların azaldığı da sık sık vurgulanmaktadır. Proje yapabilen, aktif akademik faaliyetleri sürdürebilen ve üretkenliği olan araştırıcı emeklilerin emeritüs niteliğinde bir mekanizma ile üniversitelerde tutulması gerekir. Normalinde kurum kültürünün yerleşik olduğu birçok yerde emekli hocaların çalışması kendiliğinden sağlanır. Bu konuda yasal düzenlemelerin yapılması önemlidir. Ayrıca,  2006 yılından sonra kurulan ve gelişmekte olan üniversitelerde öğretim üyelerinin 75 yaşa kadar çalışmaya devam ettikleri bilinmektedir. Vakıf üniversitelerinde yaşa bakılmaksızın emekli konumundaki birçok bilim insanı çalışmalarına devam etmektedir.

Aynı zamanda son 40 yılda üniversite bilincinin yavaş yavaş aşınması ile sonradan gelen akademik kadroların büyük çoğunluğu üniversite değerleri ve akademik yaşam konusunda çokta önlerinde rol model bulunmamaktadır. Bu bağlamda tecrübe ve bilgi birikimi olan bilim insan varlığı bilim kültürünün gelecek kuşaklara akatarılımsı önemli.

Türkiye’de akademik kadroların emeklilik yaşının yeniden uzayan yaşa göre yeniden belirlenmesinin gündeme alınmasında ülke olarak yarar görüyorum. Ölçütler üzerinden bilimsel üretkenliği ve katkısı olan akademik kadrolar için yeni yasal düzenlemeler getirilmesi tartışılmalı ve öneriler geliştirilmelidir. Emeklilik zorunlu yaşın dışında bilimsel faaliyetlerinin sürdürmek isteyen ve bu konuda proje ve yayın ürettiğini somut veriler üzerinden ispatlayan ve genel kabul gören araştırıcılar birimin yönetim organlarına ve işleyişine dahil olmamak üzere araştırma ve eğitim faaliyetlerini sürdürmelerinin olanakları sağlanmalıdır. Bu fırsatın yerinde doğru değerlendirilmesi gerekmektedir.

Nitelikli İnsan Gücünden Yaşam Boyu Yararlanmak İçin Ne Yapılabilir?

1. Emekli öğretim üye ve görevlilerinden yararlanma programlarının üniversiteler tarafından kendi içinde başlatmaları;

2.YÖK ve ilgili bakanlıkların mevzuat ve yasalar ekseninde nitelikli bilim insanlarını bilim hayatında tutmak içim yapılması gereken kurumsal-yasal değişiklikler.

1- Üniversitelerin Yaratacağı Rahat Çalışma Ortamlar

-Öneri olarak, öncelikle emekli öğretim üyeleri ile altı ayda/yılda bir emekli öğretim üyeleri ile görüşme günü düzenlenebilir. Üniversite ile bağı devam eden, üniversite adına yayın yapan, katkı sunan öğretim üyeler belirtilebilir. Üniversitenin “yaşayan çınarlar” olarak tanımlanan emekli öğretim üyelerine onure edildiklerini hissettirilip kendi evleri ve emeklerinin geçtiği üniversiteleri ile bağlarını koparmamalarının beklendiğini iletilmelidir. Katılımcılar ile üniversite katkısını düzenli sürdürenler onure edilebilir. 

 -Bölümlerde emekli odalarının belirlenmesi, bilgisayar ve diğer kırtasiye ihtiyaçlarının karşılanması (zaten çoğu birimde mevcut ve olanaklar ölçüsünde karşılanmaktadır).  Bölümlerin mekân imkânı uygun olmayan durumlarda fakülte düzeyinde emekli odası tahsis edilebilmelidir.

-Emekli öğretim üyelerinin zaman zaman üniversitede bir araya gelmelerini teşvik etmek için uygun bir buluşma mekânı sağlanabilir. Örnek olarak üniversitedeki “çarşı” mekânında boş yerlerden biri örneğin sergi salonun yakınındaki bir mekân mevcut öğretim üyeleri ve emekli öğretim elemanlılarının en azından öğlen saatlerinde bir araya gelmelerini sağlayacak bir ortam düzenlenebilir. Batı üniversitelerinde başarı ile yürütülen “Faculty club” bizde sosyal tesisler marifeti ile öğretim üyelerinin buluşma bilimsel ve sosyal görüşmelerine ihtiyaç duyulduğu eskiden beri konuşulur. Yemek sonrası bir araya gelerek, gazete, dergi ve haberleri izleyebildikleri, hatta okuma yapabildikleri bir ortam (bilgisayar, internet ortamı) sağlanabilir.

2- Yasal Düzenleme Gereksinimi

Emekli öğretim elemanlarının deneyim ve kurumsal katkı ve bağlılıklarının sürdürülebilmesine yönelik “ilke” belirlenmesi veya “yönerge” oluşturulması için taslak hazırlığıdır.

Vakıf üniversitelerine tanınan haklar belirli ölçütlere ekseninde kamu üniversitelerine de tanınabilir. YÖK’ün 1/7/2017 tarihli Usul ve Esaslar 2547 YOK sayılı kanunun ekseninde kabul edilen “Emeklilik Yaş Haddini Doldurmuş Öğretim Üyelerinin Sözleşmeli Olarak Çalıştırılmasına İlişkin Usul ve Esaslar” maddesinin yeniden değişikliğe uğraması için girişimde bulunulması gerekir. 

Öğretim üyesi olarak emekli olan ancak geçmiş akademik verimlikleri özellikli son 5 yılda yaptığı yayın sayıları, atıf sayıları, belirli bir h-faktörü olan, Avrupa Birliği, TÜBİTAK ve vs. kaynaklı projelerden proje alan/alabilen öğretim üyelerinin proje adresi olarak çalıştığı üniversitesini göstermeleri ve ilgili bilim dalının bilgisi ve işbirliği ile projelerini kendi sağladıkları kaynaklardan finanse edecek şekilde araştırma yapmaları. İlgili birim ve bölümün bilgisi ve iznine bağlı olarak bölüm veya üniversitenin alt yapı olanaklarından, gerekli malzemeleri ve ihtiyaçları karşılamak şartı ile yararlanabilmesi sağlanmalıdır. Bu konuda gelişmiş üniversitelerin kendi koşullarını belirledikleri görülmektedir. Ancak kurumsal düzeyde bir ilenin belirlenmesi önemli.

Akademik danışmanlık gerektiren durumlarda emeklilik öncesi üzerindeki tez danışmanlığının tezinin bitimine kadar devam etmesi ve yeni tez yaptırılacak zorunlu durmalarda ikinci danışman olarak atanabilme olanakları sağlanabilir.

Yüksek lisans ve doktora düzeyinde işlenen dersleri verebilecek akademik kadrosu olmayan birimlerde emekli öğretim üyelerinden maksimum 1-2 derse kadar 4-6 saat/haftalık ders verebilmeleri yasal hale getirilebilir.

Böylece ilgili bölümün, anabilim dalının ve birimin uygun bulması şartıyla öğretim üyelerinin;

• Yüksek lisans ve doktora düzeyinde 1-2 ders ve ikinci danışmanlık yapabilmesi

Öğretim görevlisi olarak emekli olanlar için, ilgili bölümün, anabilim dalının ve birimin uygun bulması ve isteğine bağlı olmak şartıyla;

• Lisans düzeyinde 1-2 ders maksimum 4-6 saat/haftalık ders verebilmesi

Türkiye gibi üniversite tarihi çok genç olan ülkemiz üniversitelerinde birinci ve ikinci kuşak kurucu akademik kadroların emekliliklerinin yaşadığı ve içlerinde yaşayan çınarların bilgi görgü ve deneyimlerinden birimin karar mekanizmalarına akademik takvime dahil olmadan birimde bilimsel çalışmalarına olanak sağlayacak yasal sorunların düzenlenmesi gereksinimi bulunmaktadır. Bu bağlamda konunun YASAL ve MALİ durum uygunluğunun analiz edilmesi ve mevzuat değişikliği gerekiyorsa YÖK nezdinde ilgili üst kurumlara bu önerilerin götürülmesi gerekmektedir.

Türkiye’de akademik yaşamı ve bilimsel ilkeleri sürekli kılmak için tecrübe sahibi, birikimli ve akıl melekleri canlı bilim insanları ülkelerine hizmet etmek istedikleri sürece, yönetim ve birimlerin iç işlerine karışmamak şartı ile çalışmalarına ve eğitim faaliyetlerine katılmasına ciddi gereksinim var. Konun ülkenin bilim ve teknolojik ve sağlıklı sosyal gelişimi için önemli Siyaset üstü bir yaklaşımla konu ele alınmalıdır.

05 Mart 2022, Adana