Endüstri 4.0 Türkiye’nin Geleceği İçin Ne Anlam İfade Etmektedir

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ

Çukurova Üniversitsi, iortas@cu.edu.tr

Bilişim Teknolojileri Çağının bir üst aşaması olan Endüstri 4.0 Bilişim teknolojileri ile endüstriyi web üzerinden bir araya getirmeyi hedefleyen yeni bir üretim yaklaşımı ve modelidir. Dünya da hızla yaşanan küresel rekabete ABD, Çin ve Japonya karşısında geride kalmak istemeyen Almanya Hannover Fuarı'nda konuyu dünyaya duyurması ile yeni bir dalga yaratılmış oldu. Aslında bu konuda ABD’nin de yeni bir endüstri hamlesi var. Almanya’nın önerisi resmi olarak Alman hükümetinin desteği ve himayesi ile yürütülmektedir. Tamamıyla bir strateji değişikliği olan bu yaklaşımla yeni nesil bilgisayara yazılım ve donanımı ile “Cihaz Tabanlı İnternet” ile istedikleri tüm cihazların birbiriyle bilgi ve veri alışverişi için kullanmayı hedeflemektedir. Bir evdeki cihazlarda bağlanabilir, bir ülkedeki fabrikalarda bağlanır ve dünyadaki tüm sanayi kuruluşları da bağlanabilir. Her alanda her türlü araç gerecin bir birbirine internet bağlantısı ile akıllı elektronik sistemler yaşam geçmiş olmaktadır. Yeni Siber Sisteme insanlar yerine robotlar veya yazılım programları devreye girdiği için neredeyse insandan bağımsız olarak sistemler kendi kendilerini koordine ve optimize ederek üretim yapabilecekleridir.

Yaşamı kolaylaştıran ve dünyanın bugün gelir ve yaşam kalitesini farklılaştıran biricik faktörün bilime ve teknoloji olduğunu bilen bir olarak konunun öneminden çok bu konudaki gelişmelerin gerisinden kalmamak için ülkemizde, eğitim sistemimizde kendisini yeni süreçlere hazırlanması gerektiği gerçeği ile konuya yakından ilgi duymaktayım.

Bugün 'akıllı fabrikalar' ile işe başlayan Endüstri 4.0 yarın tarım bilimine de sıçrayacak ve orada da yen bir üretim ilişkisi ve onun oluşturacağı bir sosyal yapının oluşacağı da kaçınılmaz görülüyor.

Sanayi Devriminin Geçirdiği Aşamalar

4.0’ın anlamı Sanayi devriminin başlamasından günümüzde değişen aşamalarının önemli kırılma noktalarını ortaya koymaktadır. Sanayi devrimi ve sorasındaki diğer aşamalar;

1.  Su ve buhar gücünün daha verimli kullanılmasını sağlayan mekanik tezgâhların yaşam geçirilmesi.

2.  Henry Ford'un otomobil üretimini seri hale getirilmesi ve ilk defa bandı tasarımı ve elektriğin seri üretimde kullanılmaya başlanması, üretim hattının geliştirilmesi.

3.  1970'lerde dijital teknolojinin sanayide kullanıma geçmesi. Mekanik ve elektronik teknolojilerin yerini dijital teknolojiye bırakmasına neden olan bilgisayarlara programlanabilir makinelerin kullanılmaya başlanmasıyla en büyük etkiyi sağladı.  Program yazılımı ve verinin dijitalize edilmesi hayatın her alanında büyük dönüşüm sağladı. Bugün geçerli olan endüstri ilişkisi bu eksende ilerliyor.

4.  Endüstri 4.0 ise 4. Endüstriyel Devrimi olarak 3. Devrimin bir üst aşması olan birçok alanın dijitalize edilmesidir. Bir bakıma Endüstri 4.0 geleceğin teknolojisin başlatacağı düşünülen endüstriyel bir strateji plânı da denilebilir (ekoiq.com/wp-content/uploads/2014/12/ekoiq-ek-d.pdf).

Özetle buhar gücü - makineleşme, elektrik – montaj hattı – seri üretim, bilgisayar – bilgisayara bağlı otomasyon daha önceki üç sıçramanın itici güçleri oluşturduğu yeni bir sanayileşme yaklaşımı.

Ancak Müfüt Aksoy Herkese Bilim Teknoloji dergisinde Endüstri 4.0’ a kadar gelişen evreleri şöyle açıkladı;

Endüstri esas alınarak ilk üç devrim sırasıyla, buhar gücünün üretimde kullanılması, elektriğin kitlesel üretimi sağlayacak biçimde kullanılması ve bilişim ve elektroniğin üretimin otomatikleştirilmesinde kullanılması olarak tanımlanmaktadır.

Sayın Aksoy konun çok boyutlu ve ekonominin ötesinde insan, makine ve yazılımın bir biriyle konuşması ve ekonomik beklentinin ötesinde bir etki yaratarak insan rakip bir yapının oluştuğunu ima etmektedir. Endüstri 4.0’ın buraya gelmesi sinir-biliminden nano-teknolojiye, ileri malzemeden bileşime kadar geniş bir alanda ciddi gelişmeler sağlandı.  

Diğer taraftan uzay çalışmaları ve karada da saate 1000 km üzerinde yol alabilen Hiperloop trenlerin yakında birçok ülkede yolcu taşıyabileceği ve uçaklardan daha güvenli olduğu belirtiliyor. İleri elektro-manyetik bilgi ve teknoloji gerektiren bu tür teknolojilerin hayata geçirilmesi beraberinden ekonomik ve üretim ilişkileri ve dolayısıyla sosyal yaşam alanları oluşturmaktadır. 

Endüstri 4.0 İnsanlık İçin Ne Getiriyor Ne Götürüyor

Endüstri 4.0’in Etkileri ve Pozitif Yönleri

Endüstri devrimlerinin dünya ölçeğinde üretimi ve sosyal yaşamı etkilediği biliniyor. Dünya'yı ve toplumları bu denli etkilemiş olan bu sistemin toplumları farklılaştırdığı da ortadadır. İnsanlığın gıda güvenliği arayışı ve bunun için girdiği üretme iteği hep vardı ve yarında olacaktır. İnsanoğlu için bir zorunluluk olan üretimin devam ettirilmesi adına yeni arayışlara girişmesi ve bu rekabete önde olma isteği de kaçınılmazdır. Soğuk savaş döneminde yaşanan birçok çatışma alanında teknoloji üretiminde öncü olanların hep öne geçtiği görülmüştür. Dünyada buna ayak uyduramayanların geride kaldığı da bir gerçektir. Toplumlar gibi değişik mesleklerde bu süreçte devre dışı kalmış ve birçok iş alanı yerini endüstriyel üretime bırakmıştır. El işi ile yapılan köşkarcılık, terzilik ve benzeri birçok meslek nerdeyse ortadan kalktı. Bütün tarihsel gelişim sürecinde sanayi devrimi hep bir üst üretim ilişkisine yönelmiş ve bu da tüketimi artırmıştır. Çoğumuz bunu bir kapitalizmin oyunu olarak gördük. Ancak sanayinin dijitalleşmesi ile artan üretim değişimi veya paradigmaların değişimi zorunlu olarak birçok olguyu da berberinde getirdi. Nokia ve Erikson cep telefonları Iphone ve Samsung karşısında yeni paradigma geliştirmedikleri için tarih sahnesinden silindiler. Halen Eski Nokia kullana insanlar var ancak fonksiyon olarak ne nesil daha çok bilgi ve hizmet verebilmektedir.

Sanayinin yeni bilgiyi teknolojiye dönüştürmesi ve insanlar ürettiklerini devamlı geliştirerek yenilemesi ve bunun sonucunda ise gelişen yeni teknolojiler ile ulaşım ve iletişim araçları çok farklı bir hıza ve etkinliğe ulaşmış Bunların sonucunda ise bilişim teknolojileri gelişmiş yeni sektörler ortaya çıkmıştır. Bilişim çağındaki bu hızlı değişimler doğal olarak birçok sektörün de devre dışına çıkmasına yol açmaktadır. Yeni konsept 4.0 Endüstri Devrimi de bu bağlamda kaçınılmaz olarak yeni sektörlerin açılmasına ve geride kalmış sektörlerin yok olmasına kapı açacaktır. Bu durum yaşamın her alnı için kaçınılmaz olarak ayak uydurabilen yaşayacak ve uyduramayan her kim kişisel ve kurumsal düzeyde devre dışı kalmaya mahkûm olacaktır. İnsanlar, şirketler, ülkeler bu bağlamda yeni teknolojilere ve endüstriye ayak uydurmak zorunda yoksa geride kalmak zorundadır. Artık gümüz de kol gücü veya basit teknoloji ile üretim yapmak ve bunun üzerinde yaşam kazanmak çok zor. Tarımsal üretimde nostaljik olarak amaca uygun üretim yapılabilir ancak Pazar için üretimde bulunmaya kalkılınca rekabet etmek için teknoloji kullanılmak zorunda kalınacaktır. Diğer sektörlerde aynı durum söz konusu. Bu yeni durma ayak uydurmanın et ekili yolu eğitim paradigmasının değişimini sağlamaktadır. Endüstrinin bir üst aşması olan 4.0 ile üretimin robotlar ile yapılacağı ve çok uzaklardaki fabrikaların birleri ile iletişim içinde olacakları sistemde belki de teknisyenlere ve mühendislere çok az gereksinim olacak. Çoğu insan işini kaybedecek. Ancak mutlaka insan içinde olacağı için yeni iş alanları ve yeni gereksinimler de doğal olarak oluşacak ve bu durumda gereksinim duyulan insanın nitelikleri ve eğitim sistemi yeniden gözden geçirilmek zorundadır.

İleri endüstri çağının yaratacağı her şeyin makineler tarafından kontrol edilmesi, insan dahi her şeyin kendiliğinden haberleşmesi ve haberdar edilmesi, siber-fiziksel sistemlerin kendi kendine karar vermesi, üretim sürecinin yaratığı daha az israf, daha az çevre kirliliği önemsene bilir. Ancak diğer tarafta insanın iradesi, artacak olan işsizlik, gelişmiş ülkelerin gelişmekte olan ülkeleri ekonomik ve teknolojik olarak kendilerine bağlı kılması sanırım tartışma konusu olabilir. Teknoloji üreten gruplar, ülkeler arasında sertleşecek olan rekabet ekonomik savaşlara da yol açabilir. Teknolojinin hızla ilerlemesi ve insanın daha çok bağımlı olması ve berberinde artan sosyal sorunlarda göz ardı edilmemesi gerekir. Yeni endüstri devrimi ile birçok etik sorunların yaşanacağı da bekleniyor.

Homo Deus ve Homo Sapiens’in yazarı Yuval Noah Harari Hürüyet gazetesine (http://www.hurriyet.com.tr/yapay-zeka-bizi-kolesi-yapmaz-cunku-isine-yaramayiz-40348809) yaptığı açıklamada “Yapay zekânın yükselişi uzun vadede dev bir eşitsizlik yaratacak. Milyonlarca hatta milyarlarca insanın işsiz kalmasına neden olacağını dile getiriyor. Yeni teknolojileri kontrol eden elit bir grubu öne çıkararak diğer geri kalan insanları güçsüz kılacak” diyor. Teknolojinin belirli kişi, grup, toplum ve ülkelerin elinde olması ve oradan kalıcı olması insanlığa uzun zamanda daha ciddi zararlar verebilecektir. İlkel kominal dönemde herkes yiyecek için ava çıkıyor aralarında rekabet vardı ancak herkes bir şekilde bir şeyler buluyor ve karınlarını doyuruyorlardı. Tarım devrimi ile kolektif bir işbirliği sağlandı ve gıda üretimi artı, insanlığı güçlendirdi ancak bireyi de köleleştirdi. Günümüz dünyasında bile 20 bin yıl önceki avcı toplayıcılardan daha zor durumda yaşayanların varlığı Asya ve Afrika’da hiçte azımsanacak sayıda değildir. Harari diyor ki dikkatli olmazsak, yeni devrimler, yeni teknolojiler de bize aynısını yapabilir”. Evet, Endüstri 4.0 ve onun ileride yaratacağı etkiler belirli etik sorunları da berberinde getirebilir.

Türkiye’nin Çağını Yakalaması Gerekir

Günümüz dijital teknolojisi hayatın her alnına nüfuz etmiş ve yaşadığımız birçok sorun özelde de dijital ekonomi belimizi bükeceğe benziyor. Türkiye’nin teknoloji ithal etmekten çok geç kalmadan kendi teknolojisine yatırım yapması şart. Yoksa sürekli akıl ithal eden bir durumdan kurtulamayacaktır. Bayram Ali Eşiyok HBT dergisinin 2 Aralık 2016 tarihli 36. Sayısında Güney Kore ile Türkiye’nin milli gelir ve eğitim konusundaki çarpıcı verileri dikkate alındığında herkesin gözünün önünde son 65 yılda G. Kore’nin nasıl bilim ve teknolojiye yatırım yaparak bugün Türkiye’nin kat ve kat önüne geçtiğini gösteriyor. Yazıda 1960 yılında G Kore’nin GSMH 27.7 milyar dolar, Türkiye’nin 64.6 milyar dolar. 2014 de G Kore 1.239 trilyon dolar, Türkiye’nin ise 673 milyar dolar. Eğitim verileri ve ileri teknoloji değerleri ve araştırmaya yaptıkları katkılar ile uyumluluk göstermektedir. G. Kore’nin araştırmaya ayırdığı katkı payı ile toplam imalattaki ileri teknoloji üretim payı 2014 yılında % 26.9 iken Türkiye’nin bu konuda payı ise 1.9 (Çizelge Bayram Ali Eşiyok, 2016). 

Bilimde ve Fen bilimlerindeki geri kalmışlığımızı konuyu Hürriyet gazetesi köşe yazarı Selçuk Şirin 26 Aralık 2016 tarihli köşesinde “Verdiğiniz ödevler bir işe yaramıyor!” başlıklı yazısında şu şekilde açıklıyor. “Türkiye’nin ileri seviyede fen bilgisi becerisine sahip gençlerin oranı yüzde 1 bile değil. Bu seviyede öğrencilerin OECD ortalaması yüzde 7.7, iken bizde bu oran yüzde 0.3, yani yüzde 1 bile değil!” diyor. Gerçekten bu veriler ile ülkemiz bilim üretemez. Türkiye’nin hızla bu sarmaldan çıkıp fen okuryazarlığına ve teknoloji üretecek bilim politikasına geçmesi gerekir. Ülkemizin bütün sınav sonuçlarını analiz edip tüm eğitim sistemini gözden geçirmek kaçınılmaz.

Yeni bir AR-GE iklimi yaratmak zorundayız

Sayın Müfit Aksoy “Endüstri 4,0’ın gerektirdiği “insan tipinin” sahip olması gereken özelliklerin çok farklı olması, ülkemiz gibi eğitim sistemini geleceğe hazırlayamamış olanların şansını çok azaltmaktadır” diyor. Türkiye’nin hazırlıksız yakalandığı bu süreçte zihinsel, kurumsal, finansal olarak hazırlanılması gereken özel bir durumla karşı karşıya kalmış durumdayız. Rahmetli Aykut Göker, Ali Akurgal ve Sayın Aksoy uzun zamandır Türkiye’nin geleceğinin Endüstri 4.0 ekseninde teknolojiye yatırıp yapacak bir temel eğitim sistemine geçmemiz gerektiğini usanmadan işliyorlar. Ülkemizin zaman kaybetmeden bilim-teknoloji-yenilik eksenli eğitime ve araştırmaya yatırım yapıp buna uygun insan gücü yetiştirmesi kaçınılmazdır.

Türkiye’nin hızla temel bilimlere yeniden önem vermeli ve sağlam temel bilimler üzerinden ABD’ye bezer teknoloji adaları yaratmak zorundadır. Tamamen bağımsız ve özerk bilim kuruluşları ile koordineli çalışacak bu alanların devlet tarafından desteklenmesi şart. 

Bu bağlamda üniversite eğitimi yeniden çağa uygun hale getirilmelidir. Yaşamın her alanında dijitaleştilen üretim araçlarının kullanımda olduğu günümüzde fen okuryazarlığı, teknoloji okuryazarlığı ve bilgisayar okuryazarlığı çok daha zorunlu hale gelecektir. İnsanı bu yönde eğitin toplumlar yaşamda öne geçeceklerdir. Bu terenin kaçırılmaması için yeni paradigmalara mutlaka geçilmesi gerekiyor.