Hükümetin YÖK yasa Önerisi-2003

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ, Çukurova Üniversitesi

Ülkemiz jeopolitik yapısından dolayı soğuk savaş döneminden bu yana yani son yarım yüz yılda meydana gelen bir takım huzursuzlukların kaynağı olarak üniversiteler gösterilmiş ve bunun sonucu yüksek öğretim özerklik kavramından uzaklaştırılarak anayasal merkezi bir yapı kazanmıştır. Bugüne kadar ülkeyi yöneten tüm iktidarlar YÖK yasasını değiştirme isteğini ülkenin geleceğini şekillendirme anlayışı ile birlikte düşünmüşlerdir. Türkiye’nin, içinde bulunduğumuz yüzyılda şarkilikten uzak, çağdaş, demokratik, yüzü batıya dönük, laik, aklın ve müsbet bilimin egemen olduğu çizgide bir yasa için herkesin üzerine düşeni ön yargısız ve gelecek beklentisi olmadan yaması gerekmektedir. Gelişmiş batı toplumların hiç birinde araştırma kurumlarında siyasi etki yoktur. Üniversiteler bu anlamda tanımı gereği evrensel ölçekte faaliyet yürütmektedirler. Üniversitelerde siyaset değil, bilim ve teknoloji üretilir. Üniversite ortamında bulunan akademisyen, öğrenci ve çalışanında dini, dili, rengi, milliyeti, uyruğu önemli olmadan işlevler görürler. Ancak bu yasa önerisi ülkede türban ve imam hatip liselerinin geleceğinin sık tartışıldığı bir dönemde gündeme gelmesi yersellik ve evrensellik tartışmalarını da beraberinde getirmiştir.

Yeni YÖK yasa tasarısının basına yansıdığı kadarı ile, Rektör, Dekan, Bölüm Başkanı ve Ana bilim Dalı Başkanlarının bir defaya mahsus olarak atanması ve kısmi seçim gelmesi, Rektörün aynı bilim alanından peş peşe seçilmemesi, araştırma görevlisi alımının merkezi sistem ile belirlenmesi gibi yenilikler içerse de esasta 2547 sayılı yasaya birçok konuda benzerlik göstermektedir. Temelde YÖK yasasına yapılan eleştirilerin başında gelen YÖK’ün merkeziyetçi yapının kısmen bu yasada da korunduğu yönündedir. Eski yasada YÖK’ü elinde tutan erkin üniversitelerin iç işleyişi üzerindeki etkinliği şimdi yumuşatılarak kısmen hükümetin ve dolaylı yoldan siyasilerin müdahalesine bırakılmaktadır. Yeni yasa ile siyasi erkin yükseköğretim ve üniversiteye müdahalesine imkan verebilecek şekilde YÖK üyeleri ağırlıklı olarak hükümetçe belirlenmesi, ve elliden az öğretim üyesi olan üniversitelerde, Rektörünün Başbakanın önerisi ile atanmasıdır. Ayrıca yeni yasa ile ÖSYM sınavına giren öğrencilerin alan ve puan hesaplamalarında yetki kısmen siyasi erke bırakılmaktadır. Bu durum ileride istenmeyen sorunları da beraberinde getirecektir. Rektör seçiminde en çok oy alan dört adayın YÖK’e iletilmesi ve bunlardan iki adayın Cumhurbaşkanının takdirine bırakılması önceki yasadan aritmetik ifadeden farklı bir tarafı görülmemektedir ve eski sorunların devam ettirecektir. Öte yandan geçici madde ile Milli Eğitim bakanı tarafından belirlenecek 7 kişinin yeni yapılanma oluşana kadar her şeyi üstlenmesi ve seçimin yasa çıktıktan 20 gün sonra yapılması bir çok yönden sakıncalar içermektedir.

Yeni yasa önerisinin olumsuz yönlerini ortadan kaldırmak için aşağıdaki öneriler yapılabilir;

1)  Üniversite doğasına uygun olarak bilimsel, idari ve mali açıdan özerk olmalı ve siyasi olan hükümetler hiçbir surette yükseköğretim kurumalarına etki etmemelidir. Bu anlamda üniversiteler hükümetlerin ve bürokratik işlevlerin müdahalesinden özgür tutulmaları gerekir.

2)  Üniversiteler Arası kurul (ÜAK) üniversitelilerin birlikte uygulayacakları ortak esasları belirleyen ve koordinasyon işlevi görmesi gereken organ olmalı, buralardan gelişen önerileri ve istekleri ise yürütme görevi yapan YÖK’e ve YÖK bu anlamda icra organı olmalıdır. YÖK Milli Eğitim Bakanlığı ve diğer kurumlar ile koordinasyonu sağlamalıdır.

3)  Mevcut yasada YÖK, ÜAK tarafından önerilen 6, Cumhurbaşkanlığınca önerilen 2, Genelkurmay Başkanlığınca önerilen 1 üyeye karşılık Üst düzey kamu görevlileri veya öğretim üyeleri arasından Bakanlar Kurulunca seçilen sekiz adaydan oluşan 17 kişi tarafından oluşturulur denilmektedir. Hangi hükümet olursa olsun, bu 8 adayı ağırlıklı olarak siyasi tercih dikkate alınarak atanacağı için uzun sürede sakınca doğuracaktır. Öneri olarak Üniversiteler 9, hükümet 3 (Milli Eğitim, İç İçleri ve Maliye Bakanlıklarını temsillen), Cumhurbaşkanı 2, Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA) 1,  TÜBİTAK 1, ve Genelkurmaya 1 kontenjanın ayrılması daha gerçekçi ve yüksek öğretimin dokusuna daha uygun olacaktır. YÖK üyelerinin birikimli ve üniversite yönetimlerinde bulunmuş profesörlerden atanması daha sağlıklı olacaktır.

4)  Üniversitelerde yönetici kadrolarının her aşamasının Rektör, Dekan, Bölüm Başkanları ve Ana Bilim dalı bir defa seçimle gelir ilkesi yerinde ve herkesin ortak dileğidir. Seçim yanında çağdaş ülkelerdeki yönetici seçiminde olduğu gibi her yönü bilimselliğini kanıtlamış ve birkaç aşamadan geçmiş kişilerin yönetici olarak aday olmaları ve kurumunun da öğretim üye ve yardımcılarının onayı ile atanması daha doğru olacaktır. Öğretim görevlileri, öğrenciler ve üniversite idari personelin üniversite yönetimine katkısı sağlanmalı. Yeni yasada Rektör seçimi için önerilen yöntem 2547 sayılı yasadan farklı değildir. Kaç öğretim üyesi olursa olsun yeni kurulacak olan üniversiteler ve vakıf üniversiteleri dahil rektörün öğretim üyeleri tarafından seçimle belirlenmesi gerekir. Mevcut yasanın, seçimi her aday için bir kez ile sınırlandırması yöneticilerin bir daha seçime girmemesi nedeniyle daha rahat çalışacak ve gelecekte oy kaygısı olmadan çalışması nedeniyle son derece faydalı olacaktır. Aksi taktirde yöneticiler bir daha seçilmek için oy kaygısı nedeniyle başta kadrolaşma olmak üzere hiç de hak etmeyen kişilere kadro verilmesi ve diğer payelerin dağıtımı sık sık tartışma konusu olacaktır.

5)  Üniversitelerde Senatolar üniversitenin yetkili organı olmalı, yönetim kurulu icra organı ve Rektör ise koordinasyonu sağlama rolü üstlenmelidir.

6)  Akademik değerlendirme önerisi yerinde ancak duygusal ve nepotist istismara yer vermemek için sınırları iyi belirlenmiş ilkelerin oluşturulması gerekir. Gelişmiş ve saygın bilim kuruluşlarının tümünde olduğu gibi ülkemizde de bilim adamı performansı bilimsel araştırma, eğitim-öğretim ve topluma aktardığı kültürel katkıları ölçüsünde her yıl yıllık faaliyetlerinin incelenmesi başarılı olanların onurlandırılması (maddi ve manevi), başarısız olanların ise uyarılması ve başarısızlık ve üretimsizliğin sürekliliği durumunda ise kişinin verimliliğine uygun alanlara veya diğer kurumlara aktarılması gibi önlemlerin alınması gerekmektedir. Öğretim üyeliğinin profesörlük dahil her aşamasında, aralıklarla akademik değerlendirmenin objektif kriterlere göre yapılması ve ölçütlerinin getirilmesi üniversite verimliliği açısından büyük önem taşıyacaktır. 

7)  Araştırma görevliliğinin  merkezi sınav ile başarılı olanların arasından proje asistanı olarak alınmaları ve geleceğin bilim adamları olarak yetişmeleri için daha esaslı tedbirlerin alınması yanında öğretim üyesi seçimi ve alımında yüksek kriterlerin getirtilmesi nedeniyle olumludur. Geleceğin bilim adamları olarak seçilecek kişilerin analiz–sentez yeteneği yanında verileri birleştirebilme, farklı şekillere dönüştürebilme, alternatif yaklaşımlar yaratma, çoklu değişkenleri değerlendirebilme, yüksek dil bilgisi yeteneği yanında sağlıklı kişilik, ben merkezli olmayan, motivasyonu yüksek, azimli kişilerin seçimi için ya ÖSYM ya da üniversitelerin ayrı sınavlar yapması gerekmektedir.

8)  Bölümlerde norm kadro uygulamasına geçilmeli ve öğretim üyeliği kriterleri son derece iyi belirlenmelidir. Üniversite öğretim üyeliği saygınlığının yeniden kazandırılması için, doçentlik ve profesörlük tezleri ve denme dersleri yanında konusunun yetkili organlarının da olumlu onayları ile atanması gerekir. Bu konuda jüri üyelerinin daha dikkatli ve sorumlu davranmaları beklenilmektedir. 

  Inbreeding denilen ve üniversite öğretim üyelerinin mezun olduğu bölümde şu veya bu şekilde birilerinin kanatları altında başlayan ve profesörlük ile biten yolculuğu biyolojinin yasalarına uygun olarak kısa sürede verimsiz kısır bireylerin oluşmasına yol açmaktadır. Modern dünya üniversiteleri ve bizde de kısman ODTÜ ve Boğaziçi Üniversitelerinde olduğu gibi kişi doktora yaptığı üniversite dışında bir başka üniversitede kadro aramalıdır. Bu üniversite dinamiği ve öğretim üyesinin kendi kendine yetmesi açısından önem taşımaktadır. Amerikan ve Avrupa üniversitelerinin başarısı büyük oranda bu yer değişimine borçludurlar. 

9)  Bölüm, Ana bilim Dalları ve Araştırma Merkezi ve Enstitüleri batı ülkelerinde olduğu gibi günümüzde önemi artan bilim dalları, Doçentlik bilim dallarında ile paralel olarak yapılandırılmalıdır. Üniversitelerin bilgi çağının gereği olarak sürekli yenilikleri izlemesi ve gerekli yenilikleri zamanında yapabilmelidir.

10)Bilim Akademisi Batılı Akademiler seviyesine çıkarılmalı ve ülkenin bilim politikasını ve stratejisini belirlemelidir. Bilim Akademisi üyelerinin belirlenmesinde bilimselliğini kanıtlamış, uluslararası düzeyde başarılı ve etik sorunu olmayan seçkin kişilerden oluşmalıdır. 

11) İkili öğretim, yaz okulları, tezsiz yüksek lisans gibi oluşumlar genelde mevcut öğretim üye ve yardımcılarının pek de tercih ettikleri olgular değildir. Ek ders gibi öğretim üyeliğinin onurunu zedeleyen uygulamaların kaldırılması ve bunun yerine dünya standartlarında bir ücret politikasının belirlenmesi üniversite verimliliğine daha büyük katkılar sağlayacaktır. Yarı zamanlılık kadrosu talebi de çoğunlukla öğretim üyesinin maddi sorununu gidermeye yönelik olması nedeniyle sınırlı sayıdaki iyi yetişmiş bilim insanlarının zamanın önemli kısmını bilim alanın dışında harcaması bilimsel olarak gelişmekte olan ülkeler için israf olarak değerlendirilmektedir. Üniversitelerin beyin göçünün engellenmesi için yetenekli ve yetişkin kişilere maddi ve manevi desteğin sağlanması ve yasal güvenceye kavuşturulması gerekir. Yasa mutlaka ülkenin yetişmiş, üretken ve zeki beyinlerini koruyacak düzenlemeler içermelidir.

12) Öğrenci ve öğretim elemanlarının kurumda örgütlenmeleri yasal güvenceye bağlanmalıdır. Öğrencilerin batılı standartlarda yönetime katkıda bulunmaları bazı sorumluluklar almaları toplumun geleceği olan gençlerin hayata hazırlanmasında önemli rol üstleneceklerdir. Üniversite tarihleri incelendiğinde öğrenciler üniversite yönetimin oluşturulmasında öncü rol aldıkları görülmektedir. Üniversitelerde her türlü düşüncenin özgürce ifade edilmesi ve her üniversitelinin ideolojileri ve “izm” leri tartışabilmesi ortamının sağlanması üniversiteler üzerindeki güvenlik kaygısı, bölücü, irticai faaliyetlerin önünün kesilmesinde önemli bir panzehir olacaktır. 

13) Üniversite-toplum ilişkilerinin sağlıklı yürütülebilmesi için mutlaka üniversitelerin halkla ilişkiler ve yayım birimlerinin etkin bir şekilde çalıştırılabilir duruma getirilmesi gerekir. İş çevreleri ve sivil toplum örgütlerinin üniversiteye verecekleri destek, yeni kurulacak bir danışma kurulu ile yılda birkaç kez toplanarak sağlanmış olacaktır. Bu anlamda kurulan “sosyal konsey” daha yararlı olacaktır. Üniversite çalışanlarının örgütleri ve sendikaları yanında üniversite öğretim elemanları derneklerinin dahil edilmesi sosyal konseyin işlevlerini artıracaktır.

14) Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezinin (ÖSYM) ÜAK’ un denetiminde olması ve yöneticilerin doğrudan ÜAK tarafından atanması kurumun saygınlığı ve objektifliği açısından daha önemli olacaktır. Üniversiteye girmeyi bekleyen milyonların daha da çoğalmaması için ilköğretimden başlamak üzere öğrenciler eğilimlerine göre yönlendirilmelidir. Liselerde ağırlığı meslek liselerine verilmeli, daha az sayıda ve bilim yapma eğilimi yüksek olan öğrenciler ise üniversiteye yönlendirilmelidir. Batı ülkelerinde olduğu gibi meslek liselerinin son derece başarılı öğrencilerinden belirli sayı veya yüzde oranla üniversiteye girmeleri önerilebilir. Milli Eğitim Bakanlığı bu anlamda ortaöğretimin sorunlarını bu yönde irdeleyerek üniversitelere daha az sorunlu ve üniversite eğitimi alabilecek düzeyde iyi yetişmiş öğrenciler kazandıracak projeleri üzerinde yoğunlaşması daha yarlı olacaktır. 

15)Üniversiteler belki de dünyada etik yönünden kendi kendini denetlemesi gereken kurumların başında gelmelidir. Oto kontrol mekanizmasının oluşması yani her olay ve olgunun kurul ve komisyonlarda özgürce tartışılması ve irdelenmesi yöneticilerin de işini kolaylaştıracaktır. Maalesef 2547 sayılı yasa ile yetkileri sınırsız yönetim modeli ile her şey yukarıdan aşağıya hiyerarşik bir yapı ile sağlanmaya çalışılmıştır. Üniversite öğretim üyelerinin her biri birer değer olduğu için buralarda akıl akla hükmetmez, ancak akıl aklı kontrol eder, eleştirir ve sorgular. Bu anlamda yönetici denetimi veya korkusundan çok ortak aklın idaresi daha gerçekçidir. Aslında üniversitelerde olması gereken oto kontrol sistemi ile kurumun tartışarak ve görüş alarak kurumların idare edilmesi temel ilkedir. Saygın üniversitelerde süreç böyle işlemektedir. Bu kurumların yöneticileri idareciliği ikinci ve üçüncü derecede zaman ayırarak yapmaktadırlar.

Sonuç olarak;

Üniversiteliler olarak arzuladığımız bilim ortamının yetkilere mümkün olduğu kadar tabana yayılmış, üniversite öğretim üyesi, görevlisi, öğrencisi ve idari personeli ile üniversitenin üniversiteli tarafından oto kontrolle dayalı özgür ve bilimsel özerkliğe sahip bir yapı içerisinde yönetilmesidir. Yeni yükseköğretim yasasının hazırlanması için yasa ve yönergelerin hazırlanması konusunda üniversite yetkili organların ve diğer ilgili yetkililerin her türlü ön yargıdan ari ve toplumsal sorumluluklarının gereği olarak çağdaş bir üniversite reformu yapmaları için gerekli irade ve duruşlarını göstermeleri gerekir. Bu fırsat bir daha yakalanamayabilir ve mutlaka pozitife çevrilmelidir. Üniversitelerin özellikle siyasi erkin etkisinden uzak tutarak gelecek yüzyılın modelini oluşturmak üzere yeniden örgütlenmesi gerekir. Üniversitelerde iç verimliğini artıracak, kaliteyi yükseltecek, ve toplumun sosyal düşünme motivasyonu artırarak mutluluğunu sağlayacak bir yapıya kavuşması hepimizin arzusudur. Bu anlamda yeni bir YÖK yasa tasarısının hazırlanması için ilgili bütün tarafların oluşturacağı bir atölye çalışması zorunlu görülmektedir.