Prof. Dr. İBRAHİM ORTAŞ ile Yeni YÖK KANUNU’NU Konuştuk.

Oğuz Çetinoğlu: Öncelikle ropörtaj teklifimi kabul buyurduğunuz için teşekkürlerimi sunarım Hocam.

Sorulara geçmeden önce, eğitim sistemimiz üzerine gelen bir değerlendirme lütfeder misiniz?

Prof. Dr. İbrahim Ortaş: (Yeni Anayasa Yapım Sürecinde Üniversiteler yasasına Taraf Olalım’ başlıklı makalenizden)

Türkiye’nin bugünkü en ciddî probleminin eğitim ve bilimin yeterince toplum hayatına yön verecek şekilde etkili olmadığı biliniyor. Bugün Türkiye üniversiteleri ülkenin dinamiklerinin gerisinde kaldığı artık tartışma götürmez bir gerçekliktir.

Çetinoğlu: Teklifleriniz vardır mutlaka…

Ortaş: TBMM başkanı Sayın Cemil Çiçek yapılmakta olan anayasa ile ilgili olarak üniversitelerden görüş istemektedirler. Üniversiteler olarak bizlerinde yeni anayasada ne istediğimizi açıkça belirtmemiz gerekir.

Mevcut 1982 anayasadaki 130. ve 131. maddeleri çağrıştıracak bir düzenlemeyi istemediğimizi, her yönü ile özerk üniversite istediğimizi, ülkenin partiler üstü bir anlayışla belirleyeceği bilim politikasına uygun üniversiteleri ortak alanda temsil edecek bir (Üniversiteler Arası Kurul) ÜAK oluşumuna evet diyebileceğimizi belirttik.  Üniversite yönetimlerinin nitelikli seçimle şeffaf ve liyakate dayalı olarak üniversite bileşenlerinin seçtiği ve tâyin ettiği bir yönetim istiyoruz. Üniversitelerde nitelikli seçimle oluşturulan senatoların karar verici, rektörlerin bütün dünyada oluğu gibi koordinasyonu sağlayan kişi olması gerektiğini, bilim insanlarının özlük haklarının meslekleri ve itibarları da dikkate alınarak yeniden düzenlenmesi gerektiğini söylüyoruz. Üniversiteler üzerinden siyasetin ve diğer otoriter güçlerin etkisini üniversitelerin doğasına ve etkinliğine zarar verdiğini son 31 yıllık YÖK yasası ile görülmüştür.

Üniversiteler olarak anayasa yapım sürecine taraf olmamız ve görüşlerimizi belirtmemiz gerkir. Bir önceki yzımda bu konuyu bütün üniversitelere teklif etmiştir.

Çetinoğlu: ‘Nitelikli seçim’ Dediniz. Bu kavramı açar mısınız?

Ortaş: Nitelikli seçim büniversite bileşenlerinin tümünün belirli oranda demokratik oulama ile katıldığı bir yapılanmadır. Öğrenciden öğretim üyesine kadar her grubun temsil oranında katıldığı yapılnmadır.

Çetinoğlu: Teşekkür ederim. İsteklerinizi özetlediniz. Teklifleriniz nelerdir?

Ortaş: Bugün 166 üniversitemizde 42.124 öğretim üyesi bulunuyor. Öğretim görevlisi ve Ar-Gör ile birlikte bu sayının 110.000 civarında olduğu biliniyor. Bu kadronun tamamının; ülkemizin en eğitimli, yurttaş bilinci gelişmiş ve hiçbir kişi ve otoritenin etkisinde kalmadan karar verebilecek donanımlı insanları olarak kabul ediyoruz. Bu kadronun bir üyesi olarak tam özerk bir üniversite istediğimi, yöneticilerin nitelikli seçimle işbaşına gelmesini, üniversite senatoları tarafından belirlenmiş ilkeler ekseninde işe uygun özellikler taşıyan aday adaylarının arama ile belirlendiği ve üniversite bileşenlerinin ağırlıkları oranında nitelikli seçimle belirlendiği ve doğrudan atandığı bir yöntemden yana olduğumu,üniversitelerin ülkenin bilim politikasına uygun olarak, üniversitenin başarısına göre kamu kaynağı tarafından desteklenmesini ve üniversitenin de özerkliği ve devletten aldığı malî desteğin karşılığında şeffaf yönetim anlayışı ile hesap vermesi gerektiğini belirtiyorum. Bu görüşlerimi,  www.yenianayasa.tbmm.gov.tr  adresine ilettim.  (Buradaki rakamları güncellemek gerekir mi?) şimdilik YETERLİ

Çetinoğlu: Yeni anayasa taslağında, üniversitelerle ilgili olarak yer almasını teklif ettiğiniz madde ve/veya hükümler nelerdir?

Ortaş: ‘Üniversiteler evrensel ölçekte bilim ve eğitim yapan özerk ilmî ve felsefi kurumlardır.’ ‘Yüksek öğretim akademik ve yönetim kurul ve organları onu oluşturan bileşenlerin demokratik seçimi ile bilim ve araştırma yeterliliğine sahip kişilerden oluşturulur.’ ‘Yükseköğretim; ortaöğretim mezunu isteyen her yurttaşın temel hakkıdır ve devlet üniversitelerinde eğitim parasızdır.’ ‘Üst eşgüdüm organı yükseköğretim ve bilim kurumlarının temsilcilerinden oluşan ÜAK’tır.’ ifadeleri yeterli olabilir.

Çetinoğlu: Yeni yükseköğretim kanunu neyi içermeli?

Ortaş: (Yeni yükseköğretim yasası neyi içermeli?  Başlıklı yazınızdan)

Anayasalar toplumun bir arada yaşaması için oluşturulmuş sosyal sözleşmelerdir. Yazıya dökülmüş hali olan ve toplumun bütün kesimlerinin taleplerini içermesi beklenen anayasa metinleri toplum tarafından ne kadar desteklenirse o kadar uzun ömürlü olurlar. Dinamik bir yapı olan toplumun problemleri ve beklentileri yükseldikçe anayasalarda değişmek ve yenilenmek mecburiyetindedir. Bu bağlamda anayasaların çağın gereklerine göre sürekli yenilenmesi toplumun dinamiğinin de bir göstergesi olarak anlamlı olacaktır. Bulunduğu coğrafyadaki jeopolitik konumu, sâhip oluğu genç nüfusa ve 22.000.000 öğrenci sayısı ile Türkiye’nin problemleri mevcut 1982 yılında askerî darbe sonrası yapılan anayasa ile çözülemediği artık hepimizin ortak anlayışıdır.

Söz konusu 1982 anayasasının 27. maddesi bilim ve sanat hürriyeti, 142. Maddesi eğitim-öğretim hakkı, 130. Maddesi yükseköğretim kurumlarını,  131. Maddesi üst kuruluş YÖK’ü, 132. Maddesi askerî ve polis akademileri ile ilgili olup ülkemizde bilim ve üniversitelerin özerk yapısı bir yandan tanımlanırken öbür taraftan pek çok sınırlandırıcı hüküm eklenmiş bulunmaktadır.

Bu bağlamda yeni bir Anayasa yapma sürecinde üniversite gözü ile öncelikle üniversitelerin önündeki özerkliği engelleyen maddelerin kaldırılması ve üniversitelerin evrensel ölçekte işleyişini sağlayan bir yapıya kavuşmasının sağlanmasıdır. İletişim çağının son 50 yılda insanlığa öğrettiği veya hissettirdiği en önemli olgu, gelişmişliğin ve toplumsal barışın biricik yolu bilim ve teknolojide ilerlemiş olmaktır. Bilim ve teknoloji temelde yüksek eğitim ve belirli bir bilgi birikimine ve felsefi gelişmişliğe bağlı olarak sağlanmaktadır. Bugün dünyadaki gelişmişlik veya gelişmemişlik ile eğitim ve bilime verilen önem arasında doğrudan bir ilişki bulunmaktadır. Ülkemizin gelecek ile tercihinin artık bilimden ve yüksek öğretimden yana olduğu açık ve kaçınılmazdır. Ancak gelişmenin önündeki anayasa ve hukukla ilgili engellerin kaldırılması veya çağın gereklerine uygun normlara getirilmesi gerekir. Yoksa 30 yıl sonra aynı konuları konuşur oluruz.

Çetinoğlu: Yeni anayasanın istekleriniz doğrultusunda şekillenebileceğinden ümitli misiniz?

Ortaş: Sayın TBMM Başkanı’nın yeni anayasa yapma konusundaki istemi ile arzu ettiğimiz üniversiteler yasası bakımından değerlendirirsek yeni anayasada ülkemizi bilgi çağına yakışır şekilde hazırlamanın tek yolu eğitim ve bilimden geçtiğini siyaset üstü bir yaklaşımla kabul edip, yeni özerkliği temel alan ve otoritelerin etkisinden uzak bir üniversiteler yasası çıkarmayı başarırız. Bu konuda üniversitelerin ısrarcı olması gerekir.

Çetinoğlu: Sizce anayasalar, toplum için ne ifâde ediyor?

Ortaş: Anayasalar toplumun geleceğe açılan yol haritalarıdır. Diğer bir ifade ile ülkenin gelecekte nerde ve nasıl temsil edileceğinin yöntemidir. Anaysalar aynı zamanda birer bilimsel projedirler ve mutlaka bir amacı olmalı ve ülke bu amaca uygun yönetiliyor olmak zorundadır. 1982 anayasanın bir amacı vardı ve bilim ve eğitim çıktıları sonuçları değerlendirildiğinde ülkemizin eğitim ve bilim düzeyine katkıda bulunmadığı gibi gerilettiğini söylersek yanlış yapmış olmayız. Bu durum yeni bir anayasa yapılmasını mecburî kılıyor.

Çetinoğlu: 1982 anayasasını ülkemiz eğitimine ve ilim hayatına etkileri açısından nasıl buluyorsunuz?

Ortaş: Ülkemizin en ciddî problemi halen belirlenmiş ve devlet politikası olarak tâkip edilen bir bilim politikasının olmamasıdır. Devletin temel bir bilim politikası olmadığı için; Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırmalar Kurumu (TÜBİTAK),  (Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA) YÖK ve Üniversitelerinde bilim politikaları tabîi olarak oluşmamaktadır. Oluşmuşsa da koordineli işlemediği için problem yaşanmaktadır. 1980 yılında askerî yönetim ülkenin problemlerinin bütün yükünü üniversitelere yıkarak, özerkliği ortadan kaldırdı ve üniversiteleri kontrol altına almak istedi. Nihayetinde Türkiye üniversiteleri bugün dünyada ilk 500 üniversite arasında bir yere sahip değildir. YÖK kurulduğunda Türkiye’de 19 üniversite vardı, şimdi 166 (Rakamlar güncel)  üniversitemiz var. Ancak GSMH’dan bilimsel çalışmalara ayrılan pay % 0.61 den % 0.9 yükseltildi. Bu sebeple halen dünyada ilk 500’e giren bir tek üniversitemiz bulunmakta, o da bu sıralamanın sonlarında yer almaktadır.

Çetinoğlu: Türkiye’nin ilmî çalışmalardaki durumu nedir?

Ortaş: Zayıfız. Ve Türkiye gerçek anlamda dünyada öncü olduğu ve idallı olduğu bir konu yok çoğunlukla dünya bilimi geriden takip ediliyor. Doğal olarak bilim yapmayan toplumunu hazırlamamış bir yapıdayız. Tıp bilimi özeliklede klinik ve cerahi bilimler dünyada yapılan işlemleri yapmada becerikli ancak daha ileriye gidelemiyor.

Coğrafî ve nüfus büyüklüğü olarak dünyanın 15. büyük ülkesi olan Türkiye’de bilim ve teknoloji aynı büyüklükte ve etkinlikte ağırlığını hissettirmiyor. Yıllık ilmî makale üretiminde 20.000 makale ile 19. sırada bulunuyoruz. Makalelerin atıf alma sayısı bakımından dünyada 39 sırada yer almaktayız. Bizden küçük ve gerimizdeki ülkelerde bilgi işlem ve teknikleri sayesinde öğretim üyesi başına yılda bir kaç yayın düşerken ülkemizde bu sayı 0.20 gibi komik bir düzeyde.

İlmî makale üretme, patent ve bilim ödülleri gibi somut ölçülerde Türkiye'nin üniversiteleri maalesef birçok alanın gerisinde gidiyor dersem üniversitelerimize haksızlık etmiş olmam.

Çetinoğlu: Neden böyle?

Ortaş: Özerkliği elinden alınmış, ilmî liyakatten ve birikimden uzak, sübjektif değerlendirme ile belirlenen öğretim üyesi alımından, yönetimin belirlenmesine kadar geçen sürecin sonucunda üniversitelerin artık yeni dönüşüm, ilmî buluş, teknoloji geliştirme ve ülkenin meselelerine entelektüel boyutta bir şeyler katma şansının azaldığını, ilmî verilere dayanarak söylersek yanlış bir beyanda bulunmuş olmayız.

Çetinoğlu: Siyasî etkenler var mı? 

Ortaş: Üniversiteler gelen ve giden iktidarlar tarafından üst düzey yönetici değişimi ile adeta siyasetin etkisine itilerek dünyada örneği görülmemiş şekilde zayıflatılmışlardır. Yöneticilik sevdalılığı dışında çoğu üniversiteli bu durumun ne kadar yıkıcı etkilerinin olduğunu belirtiyor ancak sesini çıkarmaktan da o denli çekinmektedir. Üniversitelilerin çekingenliğinin sorumlusu da oluşturulan baskı ortamıdır.

Ülkemizin üniversite sorununun ciddi olduğu, sırada insandan Sayın Cumhurbaşkanına kadar her düzeyde eleştiri konusu olmuştur. Sık sık YÖK başkanları değiştirilmiş, rektörler, dekanlar değişmiş ancak sorunlar hep aynı kalmıştır.

Çetinoğlu: Üniversitelerimizde tâyin mekanizması nasıl çalışıyor? 

Ortaş: Üniversitelerin bilim insanı yetiştirme ve belirleme normları üniversitelerin en zayıf halkasını oluşturmaktadır. Kimin üniversiteye araştırmacı veya profesör unvanında alınacağı tamamen rektörlerin iki dudağının arasında olduğu hiçbir sistem dünyada bulunmamaktadır. Üniversite öğrenciliği, Ar-Görevliliği ve Profesörlük unvanına kadar (doçentlik imtihanı hâriç) hiçbir ciddî elemeden ve seçicilikten geçmeden gerçekleştirilmektedir. 

İlmî olarak belirli bir konuda derinlemesine araştırma yapmamış, ciddî bir millî veya milletlerarası ı proje üretmemiş, A sınıfı milletlerarası dergilerde ilmî makalesi yayınlanmamış, hiçbir ilmî kongre ve toplantıda sunu yapmamış, ilmî görüşleri ve teorileri bilinmeyen, dil bilmeyen insanların akademik kadrolara alınması işlemi üniversitelerin en ciddî kamburudur.

Dünyada hiç karşılığı olmayan bir yapıda üniversite üst düzey yönetici belirleme şekli maalesef kurumları çalışamaz duruma getirmekte veya verimsiz duruma düşürmektedir.  İlim insanı kadrolarının, rektörlerin iki dudağının arasında olması, ‘dağıtılan mavi boncuklar’, tabiri câiz ise ‘mahalle muhtarlığı’ şeklindeki eğilim belirleme şekli üniversitelere çok ciddî zararlar vermiştir. Bilim kuruluşlarında yöneticide yetkinlik ve liyakatin aranmadığı tek ülke sanırım Türkiye’dir.

Eğilimle belirlenen adayların YÖK ve Cumhurbaşkanlığı makamında hâlen bilinmeyen yöntemlerle elemine edilmesi de bütünüyle seçme ve seçilme güvenini zedelemiştir. Seçilen rektörlerin ikinci dönem yeniden seçilmek için verdiği tâvizler, liyakatten mahrum kişilerin akademik kadroya alınması üniversitelere zarar vermiştir.

Çetinoğlu: Bütün bu aksaklıkların düzeltilebilmesi için temel talebiniz nedir?

Ortaş: Bilindiği gibi, 2547 sayılı YÖK Kanunu, 1982 anayasasından önce hazırlandı ve sonradan anayasaya 130 ve 131. madde olarak yerleştirildi. Son 31 yılda yaşanan bütün olgular göstermektedir ki Türkiye’ye için çizilen gelecek yol haritası Türkiye’yi ileriye taşıyamadı ve devleştirmedi. Genelde Türkiye’nin probleminin temel eğitim, bilim ve üniversiteler olduğunu düşündüğüm için ilk önce iyileştirilmesi gereken konunun eğitim ve üniversite olduğunu ve ülkemize yakışır bir gelecek için mutlaka yeni anayasada özerkliğin vurgulanması görüş ve düşüncelerimi ısrarla belirtiyorum.

Çetinoğlu: İsteklerinizi detaylandırabilir misiniz?

Ortaş: Yeni anayasa ile;

1- YÖK kaldırılmalı ve Üniversitelerarası Kurul (ÜAK) koordinasyon görevi görmelidir. Ancak zaman zaman koordinasyon ve belirli ilkelerin sağlanması için bir üst şemsiye olarak ÜAK bir yeni yapılanmaya gidebilir. Yapısı ve üye seçimi siyasetten uzak bir yapılanma ile üniversiteler tarafından sağlanabilir. Dünyada YÖK benzeri merkezî bir organizasyonun olmadığını biliyorum. Bu bağlamda yeni anayasa ile üniversite özekliği öncelikli olmalıdır.

2- Üniversitelerin kendi özel durumları sebebiyle bir devlete dairesi olarak görülmemesi ve yönetimlerinde liyakat ve birikimin dikkate alınması kuramların sağlıklı işleyişi için mecburiyet arz etmektedir. Üniversitenin özerkliği, çeşitlilik ilkesi üniversitelerin kendine özgü bilim politikası misyon ve vizyonlarını oluşturması ve kendi başarıları ölçüsünde destek görmeleri prensip edilmelidir.

3- Üniversite özerkliğinin olmazsa olmaz şartı olarak etkin hesap verme mekanizmaları da beraberinde getirilmelidir. Kurumlar özerkliği ve hesap verebilirliği ancak demokratik bir ortamda ve şeffaflığın sağlanması ile gerçekleşebilir. ‘Üniversite üst yönetimleri üniversitelerin bileşenleri tarafından liyakate ve nitelikli seçim ile belirlenir ve tâyin edilir.’ İlkesinin getirilmesi sağlanmalıdır.

4- Üniversite yöneticilerinin belirlenmesinde nitelikli seçime gidilmesi, gerekirse senatoların belirleyeceği bir kurulun ilkeleri belirleyip o ilkelere ve normlara uygun aday arayışına gitmesine kadar batıda başarılı örneklerini gördüğümüz uygulamaya gidilebilir. Adayların yetersizliği durumunda dekan, bölüm başkanı arayışında ilan ile dünyanın her yerinden başarılı bilim insanı, yönetici arayışı uygulamasına başvurulabilmenin önü açılmalıdır.

5- Seçimi her aday için ilgili kurumda bir defa ile sınırlandırması yöneticilerin bir daha seçime girmemesi sebebiyle daha rahat çalışacak ve gelecekte oy kaygısı olmadan çalışması sebebiyle üniversitelerin kalitesi artacaktır. Aksi takdirde yöneticiler bir daha seçilmek için oy kaygısı ile hareket edeceklerinden başta kadrolaşma olmak üzere hiç de hak etmeyen kişilere kadro verilmesi ve diğer payelerin dağıtımı sık sık tartışma konusu olacaktır. Rektör seçiminin ilim disiplinleri arsında rotasyonla gelmesi de birçok bakımdan önem taşımaktadır ve son derecede gereklidir. Dünyanın birçok ülkesinde olduğu gibi rektör, dekan, bölüm başkanlıkları seçiminde üniversite dışında niteliğe dayalı olarak rekabete dayalı nitelikli adayların yarışa girmesi sağlanmalıdır. Üniversite yöneticileri ilim alanındaki en iyiler arasından belirlenmeli ve açık net ölçülere göre seçilmelidir. 

6- Üniversite üst düzey yöneticileri denetlenmeli ve gerektiğinde senato veya üniversitenin diğer organlarının istemi ile görevden el çektirilebilmelidir. Üniversitelerde Senatolar üniversitenin yetkili organı olmalı, yönetim kurulu icra organı ve rektör ise koordinasyonu sağlama rolü üstlenmelidir.

Rektörler tek yetkili ve belirleyici olmamalıdır. Senatolar etkin olmalı ve sembolik olmak yerine aktif ve üretici olmalıdır. Senato seçimleri yine nitelikli seçimle sağlanmalıdır. Mevcut hali ile senatoların dolaylı yoldan ağırlıklı olarak Rektörlerin belirlediği yöneticilerden oluşması tabîi olarak birçok konuda istenilen ölçüde etkili bir tartışma ve verimlilik sağlamamaktadır. Senatoda üniversite çalışanları ve öğrenciler de temsil edilmelidir.

7- Üniversite yönetim kurulları da dekanlar kadar üniversitenin nitelikli seçimi ile belirlenmiş öğretim üyesi, çalışan ve öğrenci temcililerinden oluşmalıdır.

8- Üniversite öğretim üyeleri ve çalışanlarının özlük hakları ve maaşları yaptıkları işin doğasına uygun olarak yeniden düzenlenmeli ve çağın şartlarına uygun hâle getirilerek beyin göçünün önüne geçilmelidir. Üniversitelerin bugün yaşadığı performans, ikinci öğretim ve ek ders gibi ilim insanlarının rencide eden uygulamalardan vazgeçip, ilim insanlarına yakışır bir ücret sisteminin sağlanması, ilim alanındaki gelişmeler için zaruridir.

9- Üniversitelerin iç kalite teminat mekanizmalarının oluşturulması, desteklenmesi, denetlenmesi, kurum ve/veya programların kendi içinde akredite edilmesi ve bu konuda şeffaf olması üniversitenin başarısı için önemli olacaktır.

Bu bağlamda yeni anayasa yapılsın veya yapılmasın yeni bir üniversite kanunu hazırlanmalıdır. 

Türkiye’nin çağını yakalaması ve muasır medeniyetler düzeyine çıkması, yeni anayasanın çağın şartlarına uygun olarak hazırlanmasına bağlıdır.

Her şeyden önce de üniversiteleri bürokratik devlet organları olarak değil, ilim, araştırma, felsefe ve sanat üreten ve toplumun bağımsız olarak yapıcılığını üstlenen kurumlar olarak görmek durumundayız.

Çetinoğlu: Yeni YÖK Kanunu bu şekliyle kanunlaşırsa, ihtiyaca cevap veremez diyorsunuz… Önce yeni kanunda neler var ona bakabilir miyiz?

Ortaş: (Yeni TYÖK Yasa Taslağı İhtiyaca Cevap Verecek mi?  Başlıklı yazınızdan…)

Yasa ile devlet üniversiteleri sınırları tam çizilmemiş birkaç kategoride sınıflandırıyor. Bir kısmı konsey üniversitesi oluyor. Üniversite konseyleri üniversitenin seçeceği, hükümetin ve YÖK’ün önereceği üyelerden oluşuyor.

Yasanın bu hali, konsey ile üniversitelerde ikinci bir YÖK oluşturuyor. Doğrudan üniversitenin başucunda bir Konsey (İkinci YÖK) ile üniversitenin rahat çalışması mümkün değil. Başta mevcut yönetim kurulu olmak üzere ciddî çatışma alanları doğacaktır.

Çetinoğlu: ‘Değişen bir şey olmuyor’ mu diyorsunuz?

Ortaş: Temelde yükseköğretim sistemimizin felsefesi değişmiyor, atanmış bir mütevelli ile sistem kontrol ediliyor. Üniversitelerin aykırı bir düşünce oluşturması istenmiyor ve bilinen refleksler ekseninde bir devlet dairesi gibi işlev görmesi isteniyor.

Çetinoğlu: Vakıf üniversitelerinde durum nedir?

Ortaş: Vakıf üniversiteleri nerdeyse tümden sahiplerinin inisiyatifine terk ediliyor.

Yeni Türk Yükseköğretim Yasası taslağı da nitelikli bilim ve eğitimle akademik özgürlüklerden daha çok iktidar, konsey ve Bakanlar kurulunun atayacağı üyeler üzerinden kontrol arayışını benimsiyor.

Basında okuduğumuz özerklik, çeşitlilik ve esneklik ifadelerinin taslağın işleyişi ve önerilen yöntemler ile uyuşmadığı görülüyor.

Çetinoğlu: Üniversiteler ticarethâne hâline mi getiriliyor?

Ortaş: Yasa taslağının ilgili 2, 10, 29, 33. maddeleri üniversitenin toplumla ilgili sorumluluk anlayışını devre dışı bırakmakta; yerine paralı eğitim, özel ve yabancı üniversite kurmayı ve ticaret yapmayı teşvik etmektedir.

Yeni tasarı şirketleşme mantığını fazlası ile benimsemiş gibi görülüyor. Dünyada son yıllarda birçok ülkenin Amerikan modellerine özenmeleri ile başlayan kurumun kendi gelirini oluşturma ve özel sektörün hizmetinde hizmet üretme anlayışı yaygın. Bu anlayışın üniversitelilik anlayışı ile bağdaşmadığı açıktır ve bizim gibi Ar-Ge faaliyeti gelişmemiş ülkelerde çok olumsuz etkiler meydana getireceği kaçınılmazdır.

Çetinoğlu: Yeni bir anlayış mı?

Ortaş: Bu anlayış aslında Sayın Kemal Gürüz döneminden beri düşünülen ve dillendirilen bir konuydu.

YÖK ve yeni önerilen taslaktaki görüşe karşı çıkan kesimler üniversitenin toplum için ilim ve felsefe yapması ve bilgi üretmesini savunurken, kanun taslağı paralı eğitimi ve eğitimi özelleştirmeyi savunmaktadırlar. Paralı eğitim önerisi Dünya Bankası uzmanlarından George Psacharopulos’un eğitimin paralı olması gerekir önerisi ile başlamış bir dönüşüm operasyonudur. Paralı eğitimin yapıldığı hiçbir ülke ve üniversitede aslında başarı da sağlanmamıştır.

Çetinoğlu: YÖK, özerk üniversite kavramını kabul etmiyor mu?

Ortaş: YÖK, üniversitenin özerkliğini ve akademik özgürlükleri görmeyen ve kavramları yeni tasarı üzerinden içini boşaltan ve tüketen bir yapıyı öneriyor. Yasayı hazırlayan YÖK sık sık özerklik, çeşitlilik ve rekabetten bahsetmekte. Ancak taslaktaki temel olgu olan üniversitenin kendi otonom yapısı yerine atama ile kontrol altına almayı doğrudan amaçlıyor.

Çetinoğlu: Özerklik kavramının, farklı kesimler tarafından farklı yorumlandığı anlaşılıyor.

Ortaş: Evet! Asıl mesele, özerkliğin tanımlanması ile başlıyor. Özerklik kelimesinin karşılığı herhangi bir sözlükte şöyle ifade edilmektedir:

1- (İsim) Bir topluluğun, bir kuruluşun ayrı bir kanuna bağlı olarak kendi kendini yönetme hakkı, muhtariyet, otonomi, otonomluk. Örnek olarak; ‘İlmî özerklik. Üniversite özerkliği’

2- (felsefe) Bir kişinin, bir topluluğun kendi uyacağı hukukî düzeni kendisinin koyması.

Temelde özerklik bağımsız, kendi kendini yöneten anlamına gelmektedir. Özerklik dış otoritelerin etkisinde bağımsız çakışılmayacağı için mutlak bağımsızlık gerektirir.

Özerklik tanımı ile Konsey ve YÖK yapılandırılması bağdaşmadığı için yeni taslak üniversite ruhuna hitap etmemektedir.

Kaldı ki taraf olduğumuz Avrupa Birliğinin resmî sitelerinde özerklik kavramı tam da yukarıda belirttiğimiz kendi yönetim organını kendisi oluşturan ve karar veren otonom bir yapı olarak tanımlamaktadır.

Yasa taslağında kurum ile ilgili özerklik; ilim, sanat ve toplumun sağlıklı geleceğine yönelik nitelikli, çağını anlayan ve hayata yön verecek beynelmilel anlamda düşünebilen ve düşünce ve bilgi üreten nitelikli insan yetiştirmek gibi bir anlayış ve ibare görülmemektedir. Daha çok sanki üniversiteleri birer şirket gibi teknolojiye katkıda bulunmak ve Türkiye’yi bu eksen üzerinde 2023’e hazırlamayı hedefliyor. Konu çok yönlü felsefî ve stratejik bir anlayışı gerektiriyor. Ancak temel bilimleri ve kurumla ilgili özerkliği olmayan hiçbir yapının bu anlamda başarılı olması beklenemez. Aksi eşyanın tabiatına aykırı düşer.

Kanun taslağı kanun yapma tekniği bakımından da problemli görülüyor. Taslağın yansıttığı temel mantık iki başlı bir hukukî yapıyı ortaya koymaktadır. Bu bağlamda devlet üniversiteleri ve diğer vakıf, özel ve yabancı üniversiteler ayrı hukukî eksene oturtulmuş. Devlet üniversitelerinde denetim ve kontrolü artırırken vakıf ve özel üniversiteler daha rahat bırakılmıştır. Dikkat edilirse Vakıf üniversiteleri taslak hakkında en küçük bir görüş belirtmediler. Vakıflarda akademik özgürlüklerden de söz edilememektedir. Sayıları 60’ı geçen ve yirmi yılı aşkındır örnekleri olan bu tip üniversitelerin Türkiye’de ne tür başarı gösterdikleri de bilinmemektedir.

Çetinoğlu: Asıl problem nereden kaynaklanıyor?

Ortaş: Yeni taslakta; ‘Üniversite Konseyi, 11 kişiden oluşur. 5 üye üniversiteden, 2 üye Bakanlar Kurulu tarafından; 2 üye Yükseköğretim Kurulu tarafından belirleniyor. Bu 9 üyenin seçeceği 1 üye ilgili üniversitenin mezunları arasından; 1 üye üniversitenin bulunduğu ilde en çok vergi verenler arasından ve/veya üniversiteye en çok bağışta bulunanlar arasından seçilir.’ İfâdesi bulunuyor.

Üniversite Konseyi süper yetkilere sahiptir. Konsey, rektör ve dekanları seçer ve tâyin eder. Üniversite stratejik planını ve performans programını onaylar.  Üniversite yatırım programını karara bağlar.  Üniversite adına kamulaştırmaya, gayrimenkul satın alınmasına ve üniversitenin mülkiyetindeki gayrimenkuller üzerinde üçüncü kişiler lehine ayni hak tesisine karar verir yani devredebilir.  Öğrenci kontenjanlarını ve öğrenim ücretlerini Yükseköğretim Kurulu tarafından belirlenen usul ve esaslar çerçevesinde belirler; sözleşmeli öğretim elemanlarına ve idarî personele yapılacak ücret ve diğer ödemeleri belirler. Senatonun ve üniversite yönetim kurulunun bazı kararlarını onaylar.

Çetinoğlu: Üniversiteyi, Üniversite Konseyi yönetiyor. Şekil itibâriyle iç bünyede bir özerklik var gibi. Fakat Konsey, üniversite kadrosunun kendi hür irâdesiyle oluşturulmuyor.

Ortaş: Aynen Öyle. Üniversite konseyleri, üniversitelerde çok başlılık oluşturacak. Her üniversitede, mahallî YÖK olacak. Üniversiteler dolaylı olarak konsey üzerinden siyasîleştirilecek. Endişe budur. 

Yeni taslaktaki konsey, üniversitenin birimleri ve akademisyenlerin özellik ve atama şekilleri belirlemekle kalmıyor, üniversiteyi her yönden kontrol ediyor ve kuşatıyor. Bu anlamda konsey’in görevleri rektör ve üniversite bileşenlerini kontrol etmekte ve daha da önemlisi, üniversite öğretim üyelerinin yönetim organı belirleme ve demetim mekanizmasını elinden alan ve öğretim üyelerini adeta birer ücretli memur yapan bir konuma düşürmektedir.

Konseyin görevlerinin bunca kritik oluşu her üyesinin bir rektör konumuna geleceği endişesi genel olarak üniversiteleri kaygılandırıyor. Konsey üyelerinin her biri üniversitede rektör belirleme yetkisini kendisinde görmesi beraberinde bir rektör havası estirecektir. Bu durum üniversite entelektüelliğine ve aydın anlayışına karşı bir haksızlıktır. Kabul edilemez.

Kanun taslağında bir biri ile çelişen ve anlaşılmayan kısımlar da bulunmaktadır. Dekan seçimi ile ilgili olarak bâzı ibârede ‘konsey belirleyecek ‘deniyor ancak dekanlık bölümünde ‘seçimle gelinecek’ denilmektedir. Bölüm başkanlığı seçimle gelecektir denilmektedir.

Taslak bu hali ile üniversitede tabanda yönetimi üniversitenin kendisine bırakırken, üst yönetimi yani konsey ve rektörü doğrudan veya dolaylı yoldan iktidarın belirlemesine bırakmaktadır.

Çetinoğlu: Yeni YÖK Kanunu’nu, vakıf üniversiteleri nasıl karşılıyor?

Ortaş: Konuya sıcak bakmıyorlar. Basit bir bakış açısı ile marka üniversitelerin ülkemizde şube açması durumunda tercihen öğrenci vakıf yerine yabancı üniversiteye kayacağı kaygısı ile istenmiyor.

Çetinoğlu: Yabancı üniversite kabul edilebilir bir uygulama mıdır?

Ortaş: Yabancı üniversite açılması mahzurludur. Önerim belirli bir oranda yabancı öğretim üyesi çalıştırma ve yabancı öğrenci alımı devlet üniversiteleri içinde sağlanmalıdır.

Çetinoğlu: YÖK, kurulduğu günden beri tartışılıyordu. Öyle görünüyor ki tartışmalar devam edecek.

Ortaş: Evet, 12 Eylül’ün mirası olan ve Sayın İhsan Doğramacı’ya o dönemin şartlarında sipariş üzerine hazırlatılan YÖK o gündür bu gündür hep tartışıldı. Ancak küçük rötuşlara rağmen bir türlü temel felsefesi değiştirilmiyor.

Siyaset uzun zamandır YÖK Kanunu’nu değiştireceğini söylüyor. Her seçimde hemen her partinin değiştireceği belirtilen YÖK’ün kaldırılması hiç gündeme gelmedi.

Çetinoğlu: Bu kadar tenkit edilen yeni YÖK Kanunu kimler tarafından destekleniyor?

Ortaş: Taslağı şu ana kadar YÖK üyeleri dışında sahip çıkan olmadı.

Çetinoğlu: 12 Eylül yargılanıyor fakat 12 Eylül’ün ürünü olan YÖK baş tâcı ediliyor. Çelişki değil mi?

Ortaş:. Bundan daha da garip ve tuhaf olan durum var: Türkiye üniversiteleri, sanki 12 Eylül ortamındaymış gibi sessiz ve tepkisiz kalmasıdır. Allah cümlemizin sonunu hayır etsin!

Çetinoğlu: Hocam, çok teşekkür ederim. Vakıf ve özel üniversite arasındaki farkı açıklamanızla bu röportajı tamamlayabilir miyiz?

Ortaş: Vakıf üniversiteleri adı üzerinde vakf edilmiş ve kar gütmeyen üniversiteler. Özel üniversite ise kar amacı ile açılan üniversitelerdir. Vakıf üniversiteleri öğrenciden yüksek ücret alıyor ve parayı yönetim kurlu ve diğer ilgililere aktarıyor. Özel üniversite olursa para aktarımı sorunu yaşanmayacak kim üniversite için para koyuduysa o karı kulanabilecektir.

Sayın Prof. Dr. İBRÂHİM ORTAŞ

Muhterem Hocam,

Lacivert renkle gösterilmiş bölümler, soru-cevap arasında insicamı sağlamak ve/veya konuya açıklık getirmek maksadıyla sonradan eklenmiştir. Onayınıza sunuyorum.

Birkaç ara ve/veya ek sorunun cevabı için ilgi ve zahmetlerinizi istirham ediyorum.

Gerekli, ekleme-çıkarma ve değişiklikleri yapabilirsiniz.

Yayın sırasında kullanılmak üzere;

1- Ekli 2 dosyadaki fotoğraflarınıza ilâve olarak bir tânesi vesikalık şeklinde olmak üzere 3-5 adet fotoğrafınız,

2- Kısa bir özgeçmişiniz,

3- Yayınlanmış kitap kapaklarınızın jpg formatında resimleri

Gerekmektedir.

Lütfederseniz müteşekkir kalırım.

Sağlıklı ve huzurlu günler, işlerinizde kolaylıklar diler, sevgi, saygı ve selamlar sunarım.

OĞUZ ÇETİNOĞLU

Not: Adres lütfederseniz, röportajın yayınlandığı gazetelerden göndereceğim.

Fotoğraflardan birini kullanbilirsiniz

Öc geçmiş

Prof. Dr. İBRAHİM ORTAŞ’IN ÖZGEÇMİŞİ

1960 Pazarcık doğumlu, il öğretimi Denizli köyü ilkokulu, ortaöğretimi Gaziantep Atatürk lisesi. 1985 yılında Çukurova Üniversitesi, Ziraat Fakültesi’nde mezun oldum. 1986 yılında Şanlıurfa Köy Hizmetleri Araştırma Enstitüsünde araştırmacı olarak çalıştım. 1987 yılında kısa bir süre için Adana’da bir tarım şirketinin sorumlu müdürlüğünü yaptım. 1987 yılında Ç.Ü Ziraat Fakültesine Araştırma görevlisi olarak girdim 1990-1994 yılları arasında İngiltere’de Reading Üniversitesinde doktora öğretimi yaptım. 1995 yılında Yardımcı Doçent, 1996 yılında Doçent ve 2002 yılında profesörlük unvanlarını aldı. Prof. Dr. Olarak Ç. Ü. Ziraat Fakültesi Toprak ve Bitki Besleme Bölümünde araştırma, eğitim ve öğretim faaliyetlerini sürdürmektedir.

Bilimsel araştırmaları dışında, Toprak tarihi, insanbilim toprak ilişkisi, toprak felsefesi, Tarım-çevre-insan ilişkileri, eğitimin toplumsal sorunları konusunda çok sayıda gazete ve dergi yazısı ve söyleşileri bulunmaktadır. 1998 yılında ABD. Florida Üniversitesinde OECD bursu ile 4 ay süre ile araştırmacı olarak çalıştı. 2010-2011 yıllarında ABD’de Ohio State Üniversitesinde İklim değişimleri ve karbon Araştırma Merkezinde misafir araştırmacı olarak çalıştı. Avrupa topluluğu bünyesindeki bilimsel kuruluşlarda Türkiye delegesi olarak şu anda 4 COST guruplarında yürütücü olarak çalışmaktadır. Daha önce 3 COST projesinde Türkiye’yi temsilen görev aldı. Ayrıca 35 ülkede bilimsel toplantılara ülkemiz adına katılarak bilimsel sunularda yapmıştır.

SCI de taranan dergilerde taranan 33, Türkiye’deki hakemli dergilerde 31, uluslararası kongrelerde sunulan 87 sunu, Ulusal kongrelerde 35 bildiri, 7 Uluslararası kitap bölüm yazarlığı, 6 ulusal kitap, 12 rapor ile toplam 230 bilimsel makale üretilmiştir. Avrupa topluluğu bünyesindeki bilimsel kuruluşlarda Türkiye delegesi olarak şu anda 2 COST guruplarında yürütücü olarak çalışmaktayım. Daha önce 3 COST projesinde Türkiye’yi temsilen görev aldım. Ayrıca 34 ülkede bilimsel toplantılara ülkemiz adına katılarak bilimsel sunularda bulundum.  Bilim-felsefe, eğitim üniversite konularında 364 makale yayınlanmıştır. Ayrıca tarım-toprak ve çevre konusunda 64 gazete dergi makalesi ayrıca sunulmuştur.

4 Doktora, 12 Yüksek lisans tezine danışmanlık yanında 3 DPT, 13 TÜBİTAK, 34 Münferit proje tamamladım.

Toplam 15 TÜBİTAK projesi, 4 DPT projesi, 22 Üniversite Araştırma Fonu projesi, bir uluslararası proje tamamlamıştır. Bölüm olanakları il 23 proje tamamlamıştır.

Halen 1 TÜBİTAK, 1 DPT, bir Bap ve 4 Yüksek Lisans ve Doktora projesi yürütülmektedir.

Toprak Biyoteknolojisi ve Kök Biyolojisi laboratuvarları yanında Bölüm Araştırma Alanı yöneticisi olarak çok sayıda projede yönetici ve yardımcı araştırıcı olarak görev almaktadır.

Bilimsel Kuruluşlardaki Görevleri

Ç.Ü. POZMER Merkez Kurul Üyesi

Ç.Ü. Tarımsal Haberleşme ve Yayın Merkez Üyesi

Subtropik Meyveler Araştırma Merkezi yönetim kurlu Üyesi

Ayrıca TÜBİTAK ULAKBİM'de Tarım Veteriner ve Biyoloji bilimleri (yaşam birimleri ) veri tabanı kurulu üyeliği.

Düzenlediği Bilimsel Etkinlikler

Ayrıca çevre ve toprak felsefesi konusunda uluslararası alanda 8 konferansa davetli konuşma. 5 Uluslar ve ulusal kongre ve çalıştay düzenlendi.

Birinci Ulusal tarım kurultayı koordinatörü.

Türkiye’de mikoriza konusundaki çalışmaları Türkiye’de yaygın olarak araştıran ulusal ve uluslararası alanda çalıştay ve pratik çalışma ile 200 yakın kişiye mikoriza konusunda kurs verdirildi.

Ayrıca son yıllarda karbon dönüşümü ve iklim değişimleri konusunda değişik boyutlarda uluslararası alanda bilimsel çalışmalar yürütmektedir.

Dernek üyelikleri

TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası

Türkiye Toprak İlmi Derneği

British Soil Science Society

Association of Applied Biologist

International Mycorrhizal Organization

Society of Plant Nutrition

International Soil Science Society

Biyolojik Mücadele Derneği

Başta Ziraat Mühendisler üyeliği olmak üzere ulusal ve uluslararası 8 dernek üyesi. Ziraat Mühendisler ve TEMA vakfı adına birçok toplantıda kongre ve sempozyuma katılmak ve rapor hazırlamak.

Ayrıca çok sayıda demokratik toplum örgütü üyesi ve gönüllüsü.

Soysal Etkinlikleri

Ayrıca bilimsel çalışmalarının dışında eğitim, tarım çevre diğer alanlarda 30 konferansta konuşmacı olarak konuşma, 40 küsur sempozyumda konuşmacı, 60 kadar TV ve radyo konuşması yanında çok sayıda sosyal etkinlikte bulunmuştur.

Bilimsel araştırmaları dışında, Toprak tarihi, insanbilim toprak ilişkisi, toprak felsefesi, tarım-çevre insan ilişkileri alanında ulusal ve uluslararası alanda sosyal etkinliklere katılmaktadır.

Bilim, eğitim ve sosyal alanında 373 gazete ve dergi makalesi yayınlandı.

Adres

Prof. Dr. İbrahim Ortaş

Çukurova Üniversitesi

Ziraat Fakültesi,

Toprak Bilimi ve Bitki Besleme Bölümü,

Adana,