TABİAT VE İNSAN  Ziraat Yüksek Mühendisi Prof. Dr. İBRAHİM ORTAŞ  Karşı Karşıya Olduğumuz Tehlikeleri Anlatıyor.

Oğuz Çetinoğlu: Sık sık ikaz ediyorsunuz. Tabiatın hiçbir karşılık beklemeden bize verdiği imkânları usulüne uygun olarak kullanmıyoruz. Sizinle bu konuyu konuşmak istiyorum. Giriş mahiyetinde açıklamanızla başlayabilir miyiz?

Prof. Dr. İbrâhim Ortaş: Tabiat felsefesi konusunda yazılmış en açık ve öğretici metinlerin başında Kızılderili Squamish kabilesinin Reisi Seattle’nin 1854’te, kendisinden toprak satın almak isteyen ABD başkanı Frenklin Pierce’e yazdığı ‘Bir Vahşinin Mektubu’ gösterilebilir. Reis Seattle toprağın, suyun, havanın, güneşin önemini kavramadan tabiata yapılacak en küçük bir olumsuz etkinin, sonunda insana olumsuz olarak döneceğini belirtiyordu. Ne yazık ki 175 yıl önce mektupta belirtilen o özlü ifâdeler bugün insanın bozduğu tabiatın tepkileri iklim değişimleri, Covid-19 türü salgınlar ve gıda güvencesizliği olarak hayat bularak insanlığın karşısına çıkmıştır. 

Canlılar içinde sâdece insan, beynini kullanma özelliğini tabiatın sırlarını çözmeye ayırdı. Ancak bu arada bazı paragözlerin, açgözlülükle, maalesef tabiatın bazı mekanizmalarını kullanarak tabiata belki de onarılması çok güç zararlar verdikleri görülüyor. Yaşar Kemal 2007 yılındaki bir söyleşisinde ‘Bütün yüreğimle inanıyorum ki tabiatı yok etmek suçların en büyüğüdür’ diyordu.

Artan nüfus ve teknolojinin enerji ihtiyacını karşılamak maksadıyla yeraltında milyonlarca yılda birikmiş olan petrol, gaz, kömür ve madenlerin plansız ve tabiata zarar verecek şekilde çıkarılması ile bir bütün olarak toprak ve de atmosfer de kirletilmiş oldu.

Cetinoğlu: Şehirlerde de çarpık yapılaşmalar var…

Prof. Ortaş: Şehirlerde yükselen gökdelenler hava akışını engellediği için şehirler yaşanamaz duruma gelmiş. Yerleşim yerlerinin genişletilmesiyle oksijen üreten ağaçlar yok edildi, şehirler nefes alamaz oldu. Büyük iş makineleri ile tahrip edilen bitkilerin toprağı yerinde tutma gücünün ortadan kaybolması sonucu toprak erozyona uğradı. Beraberinde şehirlere inen  kum fırtınalarından çevre büyük zararlara mâruz kalmıştır.

Çetinoğlu: Nerede hatâ yapıldı?

Prof. Ortaş: Çevre ve iklim değişimi konuları, şahıs ve toplum bazında, tabiattan yana anlayışlar ile ele alınmalıdır. Problemler, ABD başkanına mektup yazan Reis Seattle’ın  ‘tabiat insana ait değil, insan tabiata aittir’ yaklaşımı ile aşılacağı açıktır. Buna rağmen, insan tabiata hâkim oldukça yapısını bozdu ve bugün çok daha şiddetli çevre problemleriyle karşı karşıyayız.

Tabiatta her bitkinin hayat döngüsündeki rolü anlaşılsa, tabiatta ne kadar mükemmel mekanizmaların işlediğini ve öğrenilecek pek çok konunun olduğunu kavrayacağız. Ancak ‘bildiği yanıldığına yetmeyen’, ama kendini tabiatın efendisi sanan insan kendi geleceğine de zarar vermektedir. 

Çetinoğlu: Karşılaşılabilecek tehlikeler nelerdir? 

Prof. Ortaş: İngiltere Kraliyet Botanik Bahçesi (RBG, KEW garden) raporuna göre bitki türleri yok olma tehlikesi ile karşı karşıyadır. Raporda 42 ülkeden 210 ilim insanı, kayıpların ana sebebi olarak, tarım alanları oluşturmak için yabanî hayat alanlarının tahrip edilmesini gösteriyordu. Tabiî bitkilerin aşırı hasatı, inşaat sektörünün toprakları betonlaştırması, istilacı türlerin yayılması, çevre kirliliği gibi faktörler ve de iklim değişimlerinin etkileri kayıpların sebepleri olarak gösterilmektedir. 

Çetinoğlu: Problemin çözümü için tekliflerinizi lütfeder misiniz Hocam?

Prof. Ortaş: Problemler, felsefi tartışma ile aşılabilir.

Covid-19 ve iklim değişimleri tabiatın yeniden irdelenmesini gerekli kılmaktadır. İnsanın tabiat ile ilişkisi bugün tartışmaya açık olup geçmişte yarattıkları ile ciddî anlamda sorgulanması gerekiyor. Çevre ve iklim değişimleri konusunda felsefenin söyleyeceği çok şey var. Felsefe tabiatı gereği hayatı ve gelişmeleri irdeler, analiz eder, soru sorar, cevap arar. Felsefe hiçbir zaman değişmez kabul edilen ve çok önceden belirlenmiş görüşleri savunmaz. Felsefe devingenliği ve tabiî çelişkinin içinden çıkan bilgiye bakar.

İnsan sorgulayan bir canlı olarak kendisini, çevresini ve nereden gelip nereye gittiğini sorgular, kafası sürekli binlerce soru ve tartışmayla meşguldür. Bu bağlamda bunca problemin altında çoğu zaman hayat zor gelebilir. Diğer taraftan sorgulamadan, hayatı olduğu gibi kabullenmek daha kolaycı gelebilir. Prof. Dr. Uluğ Nutku ‘İnsan tabiattan malzeme edinir, fakat bunu yapmakla öyle böbürlenir ki kendisini tabiatın efendisi sayar’ diyor.

Ancak bilim ve felsefe bu meselenin de felsefe ile çözülebileceğini biliyor ve tartışıyor. Felsefe bize temelde yol göstericimiz, içimizdeki ses olacaktır. Eflatun ‘erdem ve mutluluğun felsefî bilgiyle gerçekleşeceğine’ işâret etmişti. Bütün yaşadığımız sosyal ve çevre ile alâkalı problemler ve bu konulardaki ilmî çalışmalar ancak bağımsız ve hür ortamda yapılacak  tartışmalarla aşılabilir. Varoluşumuzun temel meselelerini inceleyen felsefe aynı zamanda kişiye kazandırdığı kritik düşünme ile insanın hürriyetini de sağlamaktadır.

Çetinoğlu: Karşı karşıya bulunduğumuz problemlerle alakalı kök sebep biliniyor mu?

Prof. Ortaş: Günümüzde yaşanan birçok problemin temelinde tabiatın yeterince anlaşılmamış olduğu görülüyor. Tabiattaki çiçeklerin renkliliği ile buluşmayan hiçbir düşünce farklılıkları anlayamaz. Son dönemlerde insanların birbirlerini yok saymaları ve anlamamalarının gittikçe artığını görüyoruz. Farklılıkları tabiî görmeden, karşıdakine var olma duygusu ile yaklaşılmadan problemleri çözülemeyeceği de anlaşılacaktır. Tabiat felsefesinin kavranması aynı zamanda insanın ne olduğunun da fark edilmesi anlamına gelecektir.

Çetinoğlu: Pratik bir çözüm teklifiniz var mı Hocam?

Prof. Ortaş: İnsanın medenîleşmesi, birbirine katkıda bulunması ancak tabiat kanunlarının anlaşılması ile sağlanır. İnsanın kavranmasının insan haklarının kavranmasına da katkı sunacağını düşünüyorum. Bu hususta Seattle’ın mektubu bize rehber olabilir.

Çetinoğlu: Mektup metnini lütfedebilir misiniz?

BEYAZ SARAYDAKİ BÜYÜK BEYAZ REİSE:

  Gökyüzünü, toprağın sıcaklığını nasıl satın alabilirsiniz? Bunu anlamak bizler için çok güç. Bu toprakların her parçası halkım için muka ddestir. Çam ağaçlarının pırıldayan iğneleri, vızıldayan böcekler, ak kumsallı kıyılar, karanlık ormanlar ve sabahları çayırları örten buğu, halkımın hâtırâlarının ve geçirdiği yüzlerce yıllık tecrübelerinin bir parçasıdır. Ormanların, ağaçların damarlarında dolaşan su, atalarımızın hâtırâlarını taşır. Biz buna inanırız. Beyazlar için durum böyle değildir. Bir beyaz ölüp yıldızlar evrenine göçtüğü zaman, doğduğu toprakları unutur. Bizim ölülerimiz ise doğduğu toprakları unutmaz. Çünkü Kızılderili, gerçek anasının toprak olduğunu bilir.

  Washington'daki Büyük Beyaz Reis bizden toprak almak istediğini yazıyor. Bu bizim için çok büyük bir fedakârlık olur. Büyük Beyaz Reis, bize, rahat yaşayacağımız bir yerin ayrılacağını, bize babalık edeceğini, biz Kızılderililerin ise, O'nun çocukları olacağımızı söylüyor. Bu önerinizi düşüneceğiz ama yine de önerinizi kabul etmemizin kolay olmayacağını itiraf etmek mecburiyetindeyim. Çünkü topraklar bizler için mukaddestir. Derelerin ve ırmakların suyu, bizim için, yalnızca akıp giden su değildir, atalarımızın kanıdır aynı zamanda. Bu toprakları size satarsak bu suların ve toprakların mukaddes olduğunu çocuklarınıza öğretmemiz gerekecek. Biz, dereler ve ırmakları, kardeşimiz gibi severiz. Siz de aynı sevgiyi gösterebilecek misiniz kardeşlerimize?

  Biliyorum, beyazlar bizim gibi düşünmezler. Beyazlar için bir parça toprağın ötekinden farkı yoktur. Beyaz adam, topraktan almak istediğini almaya bakar ve sonra yoluna devam eder. Çünkü toprak, beyaz adamın dostu değil, düşmanıdır. Beyaz adam, topraktan istediğini alınca başka serüvenlere atılır. Beyaz adam, anası olan toprağa ve kardeşi olan gökyüzüne, alınıp satılacak, işlenecek, yağmalanacak bir şey gözüyle bakar. Onun bu ihtirasıdır ki toprakları çölleştirecek ve her şeyi yiyip bitirecektir.

  Beyaz adamın kurduğu şehirleri de anlayamayız biz Kızılderililer. Bu şehirlerde huzur ve barış yoktur. Beyaz adamın kurduğu şehirlerde bir çiçeğin taç yapraklarının açarken çıkardığı sesler, bir kelebeğin uçarken çıkardığı kanat sesleri duyulmaz.

  Belki vahşi olduğum için anlayamıyorum, ben ve halkım için önemli olan şeyler oldukça başka. İnsan bir su birikintisinin çevresinde toplanmış kurbağaların, ağaçlardaki kuşların ve tabiatın seslerini duymadıkça hayatın ne anlamı ne değeri olur? Biz Kızılderili’yiz ve anlamıyoruz. Biz Kızılderililer, bir su birikintisinin yüzünü yalayan rüzgârın sesini ve kokusunu severiz. Çam ormanlarının kokusunu taşıyan ve yağmurlarla yıkanıp gelmiş meltemleri severiz.

  Hava önemlidir bizler için, Ağaçlar, hayvanlar ve insanlar aynı havayı solur. Beyaz adam için bunun da önemi yoktur. Ancak size bu toprakları satacak olursak; havanın temizliğine önem vermenizi öğrenmeniz gerekecek. Çocuklarınıza havanın mukaddes bir şey olduğunu, havanın temizliğine önem vermek gerektiğini öğretmelisiniz. Hem nasıl mukaddes olmasın hava? Atalarımız doğdukları gün ilk nefeslerini, ölürlerken de son nefesleri bu hava ile alıp vermişlerdi.

  Toprak satmamız için yaptığınız teklifi inceleyeceğim, eğer teklifinizi kabul edecek olursak bizim de bir şartımız olacak. Beyaz adam bu topraklar üstünde yaşayan bütün canlılara saygı göstersin. Ben bir vahşiyim ve başka düşünemiyorum... Yaylalarda cesetleri kokan binlerce bufalolar (yabani sığır) gördüm. Beyaz adam trenle geçerken vurup vurup öldürüyordu. Dumanlar püskürten demir atın bu bufalolardan daha değerli olduğuna aklım ermiyor. Biz Kızılderililer, yalnızca yaşayabilmek için öldürürüz hayvanları... Tüm hayvanları öldürecek olursanız nasıl yaşayabilirsiniz? Canlıların yok edildiği bir dünyada, insan ruhu yalnızlık duygusundan ölür gibi geliyor bize. Unutmayın, bugün canlıların başına gelen, yarın insanın başına gelecektir. Çünkü bunlar arasında bir bağ vardır.

  Şu gerçeği iyi biliyorum: Toprak insana değil, insan toprağa aittir. Ve bu dünyadaki her şey, bir ailenin bireylerini birbirine bağlayan kan gibi ortaktır ve birbirine bağlıdır. Bu sebeplerle dünyanın başına gelen her felaket, insanoğlunun da başına gelmiş demektir.

  Bildiğimiz bir gerçek daha var: Sizin Tanrınız, bizimkinden başka bir Tanrı değil. Aynı Tanrının yarattıklarıyız. Beyaz adam, bir gün belki bu gerçeği anlayacak ve kardeş olduğumuzun farkına varacaktır. Siz, Tanrımızın başka olduğunu düşünmekte serbestsiniz. Ama Tanrı, hepimizi yaratan Tanrı için, Kızılderili ile Beyazın arasında fark yoktur. Ve Kızılderililer gibi Tanrı da toprağa değer verir. Toprağa saygısızlık, Tanrı’nın kendisine saygısızlıktır.

  Beyaz adamı bu topraklara getiren ve ona, Kızılderili’yi boyunduruk altına alma gücü veren Tanrı’nın kaderini anlamıyorum. Tıpkı bufaloların öldürülüşünü, ormanların yakılışını, toprağın kirletilişini anlamadığım gibi...

  Bir gün bakacaksınız, gökteki kartallar, dağları örten ormanlar yok olmuş, yaban atları evcilleştirilmiş ve her yer, insanoğlunun korkusuyla dolmuş. İşte o gün, insanoğlu için hayatın sonu, varlığını devam ettirebilme savaşının başlangıcı gelip çatmış olacak...