Öğretim Üyesi Profilimiz ne Durumdadır?
Öğretim Üyesi Profilimiz ne Durumdadır?
Prof. Dr. İbrahim Ortaş
Çukurova Üniversitesi
Son on yıllarda ülkemizde sık sık üniversite öğretim üyesi kalitesi birikimli bilim adamları tarafından tartışılmaya başlandı. Ancak bu sorgulamanın dozunun son yıllarda arttığı görülmektedir. Bu tartışmaların nedeni, ülkemizin yaşadığı bazı talihsiz gelişmler sonucu oluşan olağanüstü durumların yarattığı boşlukların zamanında farkedilmemesidir. Durumu görenlerin önerileri de dikkate alınmadı. Bugünkü duruma baktığımızda gördüğümüz şudur: Üniversitelerimizin dinamik omurgalarının kırılmış ve omurgasızlık ilkesi temel değer olarak benimsenmiştir; üniversitelerin özerkliği ellerinden alınmıştır; araştırma olanakları kısılmıştır; üniversite bütçelerinin kısılmasının sonucu olarak uluslararası bilim kuruluşları ile ilişkiler zayıflamıştır ve öğretim üyeleri maaşları çok düşük düzeylerde kalmıştır. Bu arada plansız programsız yeni üniversiteler açılmış ve, üniversitelilik bilinci gelişmiş olsun olmasın, çok sayıda kişi yabancı dil sınavında şu veya bu şekilde başarılı olduktan sonra öğretim üyeliğine alınmıştır. Ayrıca, “gece yarısı yasaları” ile, öğretim üyeliğinde yükselme süreye bağlanmış ve süresi gelenlerin akademik aşamayı tamamlamalatına ve yaşamlarındaki temel hedefi gerçekleştirmelerine yardımcı olunmuştur.
Bugün üniversitelerimizin, temel sorun olan bilim adamı yetiştirme ile ilgili planı, programı ve stratejisi bulunmamaktadır. Üniversitelerimizin, kurumsal olarak gelecekte bilim politikalarını nasıl ve kimler tarafından yürütecekleri konusunda ne hazırlıkları ne de öngörüleri de bulunmaktadır. Diğer alanlarda da gerekli bilimsel kriterler oluşturulmamıştır. Açıkçası, ülkenin beyin takımının bulunduğu üniversitelerimiz, adeta pusulasız gemiler gibi akıntıya kapılmışlardır ve meçhul hedeflere sürüklenmektedirler.
Öğretim üyelerimizin profilnini bazı boyutları, Gazi Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Çağatay Özdemir başkanlığındaki bir ekip tarafından Ekim 2003 ve Ekim 2004 tarihleri arasında 11’i vakıf, 69 üniversitede toplam 3 bin 392 öğretim elemanı ile yapılan anket çalışması ile belirlenmeye çalışılmıştır. Elde edilen bulgular çok ilginçtir ve değişik yönleri ile irdelenmeleri gerekir. Uygulanan anket, öğretim üyelerinin bilimsel üretkenliklerini de bu vesileyle ölçseydi iyi olacaktı. Ancak yine de eldeki bulgular düşündürücüdür. Öğretim üyeleri, gelir düzeylerine, geldikleri aile ortamına, yurtdışında bulunup bulunmamalarına, büyük şehirlerde oturuyor olup olmamalarına ve benzer bazı hususlara göre büyük farklılıklar göstermektedir. Öğretim üyeleri geldikleri sosyo-ekonomik alt yapıya göre iki guruba ayrılıyorlar. Metropol üniversitelerdeki öğretim üyeleri, vakıf üniversitelerindekiler başta olmak üzere, sahip oldukları ekonomik ve sosyal statüden dolayı daha sosyaller ve özgüven değerleri yüksek; diğer üniversitelerdeki öğretim üyeleri daha kaygılı ve muhafazakâr bir görüntü sergilemektedirler. Alt sosyo-ekonomik düzeye sahip olanlar daha fazla gelenekseldir. Kadın öğretim elemanları, araştırma görevlileri ve yurtdışına çıkmayanlar, sosyal bilimlerde çalışan öğretim elemanları, kendilerini alt ve orta sınıfta görenler, devlet üniversitelerinde çalışanlar daha fazla geleneksel değerlere sahiptir. Bu durum öğretim üyelerinin hayata bakış açıları üzerinden üniversitelerin bugünkü etkinliklerine de yansımaktadır ki o hususları bu kısa yazı çerçevesinde ele alamıyoruz.
Anket sorularına verilen cevaplardan öğretim üyelerinin olaylara bakış açısında bazı çelişkiler yaşadıkları görülmektedir. Öğretim üyelerinin çoğunluğu, üniversitelerin özerk olması gerektiğini ifade etmektedirler. Diğer taraftan, ordu’yu TBMM’den daha güvenilir bir kurum olarak görmektedirler. Bu, otoriteye güveni ve statüko sorusunu gündem getiriyor. Araştırma sonuçları, öğretim üyelerinin büyük çoğunluğunun devletin resmi ideolojisi ile aynı paralelde düşündüğünü ortaya koymaktadır. Devletin genelde statükocu olmasına karşın, üniversitelerin özgürlükçü bir ortamda her konuya araştırma ve tartışma konusu olarak bakması gerekir. Burada hemen akla, öğretim üyeleri üniversite özerkliğinden ne anlıyorlar sorusu akla gelmektedir.
Benzer şekilde, öğretim üyelerinin %75’i YÖK sistemini eleştiriyor ve özerk üniversiteden yana tutum alıyor. Diğer taraftan, aynı öğretim üyeleri soruna yalnızca yönetici bazında bakıyorlar ve konuya daha derinlikli yaklaşmıyorlar. Son yıllarda YÖK konusunda yapılan tartışmalarda da, öğretim üyelerinin büyük çoğunluğu sorunu üniversite yönetimlerinde görmeye devam ettiler. Öğretim üyeleri genelde, sistemden çok yönetici değişikliği ile sorunun çözüleceğini düşündükleri izlenimini vermektedirler. Ancak yaşanan tecrübeler göstermektedir ki, hangi kişi yönetime gelirse gelsin tek adam hâkimiyeti ön plana çıkmaktadır.
Öğretim üyelerinin ancak %5’i mevcut sitemden memnun görünüyor. Ezici çoğunluk, özerk üniversite talep etmektedir. Kararlara katılma düzeyi artan ve çalıştığı üniversitedeki iletişimi açık ve anlaşılır bulan ve/veya unvanı yüksek olanlar “tam özerk üniversite” sistemini savunmaktadırlar.
Yukarıda değinildiği gibi, öğretim üyeleri genelde sivil inisiyatife pek güvenmemektedirler. Örneğin, basına olan güven %1 düzeyinde iken orduya olan güven %45 düzeyindedir. Genelde öğretim üyelerinin ve bir kurum olarak da üniversitelerin, toplumun diğer tüm kurumlarına karşı bağımsız ve özerk olmaları gerekir. Öğretim üyelerinin önemli bir bölümünün özgüvenin düşük olması, orduya bel bağlamaları ve gelecek ile ilgili kaygılar taşımaları, üniversitelik bilinci bakımından ürkütücü. Aslında öğretim üyelerinin orduya güveninin yüksekliğin temelinde, AB’nin ve ABD’nin dayatmaları sonucunda, başta ulusal bilincin zayıflayabileceği, irticai ve bölücü akımların güçlenebileceği gibi kaygıların sonucu olarak akademik çevrelerde anti-ABD’ci ve anti-AB’ci tutumun artmasının büyük etkisi olmuş olabilir. Bu konu ile ilgili olarak, son yıllarda, üniversitelerde sunulan eğitimin irdeleyici olmaması, felsefi tartışma ortamının bulunmaması ve üniversiteye alınan elemanların büyük çoğunluğunun mezun olduğu kurumun dışına çıkmamış olmaları diğer belirleyici etkenler olabilirler. Özellikle öğretim üyelerinin mezun oldukları kurumda kalmaları, muhtemelen düşüncelerin yerel ölçeğe hapsolmasında etken olmaktadır. Nitekim, elde edilen bulgulara göre, yurtdışında bulunanlarla bulunmayan öğretim üyeleri arasında bu konuda derin farklılıklar bulunmaktadır.
Bu kaygıların ve güvensizlik duygularının akademik çevrelerde özerklik olgusu ile kapatılabileceği düşünülebilir. Ancak, işaret edildiği gibi, üniversite özerkliği anlayışı ile öğretim üyelerinin kaygıları pek örtüşmüyor. Tam tersine, öğretim üyesi sırtını güce dayıyor; bağımsız düşünce ile üniversite özerkliği birbirine karıştırılıyor.
Araştırma sonuçlarına göre, metropoller dışındaki üniversitelerde, öğretim üyelerinin dil sorununu “hal edememiş olanlar” %40 düzeyindedir. Yabancı dil sorunu, erkek öğretim elemanları arasında daha fazladır. Bugün zamanının büyük çoğunluğunu yalnızca dil sınavını aşmak için ayıran, Yrd. Doç. kadrosunda binlerce öğretim elemanı bulunmaktadır.
Öğretim üyelerinin yüzde 16'sı, akademik kitapların dışında kitap okumuyor. Okuyan da ayda ancak bir kitap okuyor. Ayda ortalama “bir-iki kitap okuyanların” oranı ise %72. Öğretim üyelerinin arasında, kitap okuma veya okuduğu kitap türü yönünden de temel ayrılıklar görülmektedir. Kendilerini üst sosyo-ekonomik düzeyde görenler, anne ve babalarının eğitim düzeyi yüksek olanlar, vakıf üniversitelerinde çalışanlar daha çok kitap okumaktadırlar. Anne ve babanın eğitim düzeyi düştükçe, dinî kitap okuma oranında artış gözlenmektedir. Ülkemizde son yirmi beş yılda, üniversite kapısından, bilim felsefesinden yeterince nasibini almamış ve yaptığı işi yalnızca bir ekmek kapısı olarak gören ve bilimsel unvanlarını da kolay yollardan aldığı için bunun şerefini de bir statüko aracı olarak algılayan bir tipleme ortaya çıkmıştır.
Öğretim üyelerinin çocuklarında ve arkadaşlarında görmek istedikleri ve görmek istemedikleri özelliklere bakıldığında genelde dürüstlük, dedikoduculuk, yalancılık gibi değer yargıları ortaya çıkmaktadır. Öğretim üyeleri toplumcu ve ahlakçı değerlere çok düşkün.
Araştırma sonuçlarının en çarpıcı yanlarından biri, öğretim üyelerinin %56’sının bir sivil toplum örgütüne üye olmamalarıdır. Toplumun en kültürlü, örnek oluşturması ve toplumun önünde yer alması gereken öğretim üyelerinin toplumsal birliktelikten kaçınmaları gariptir. Aslında belki de, ülkemizde toplumun bilim adamlarına yakıştırdığı aydın kişiliğin alt yapısı henüz oluşmadı. Bu durumun ayrı değerlendirilmesi gerekir.
Öğretim üyelerinin büyük çoğunluğu iletişim sorunu yaşıyor. Kararlara katılma oranı düştükçe, “çalışılmakta olunan üniversitede çalışma isteği uyandıran bir atmosferin” olmadığı ileri sürülmektedir. Akademik unvanı düşük olanlar, kararlara katılamayanlar, Bölüm’lerinde çalışma isteği uyandıran bir atmosferin bulunmadığını ileri sürenler, metropol dışındaki devlet üniversitelerinde ve sağlık bilimlerinde çalışanlar, meslektaşlarıyla daha fazla çatışma yaşamaktadır. Çatışmanın en önemli kaynağı olarak kişisel uyumsuzluklardan söz edilmektedir. Kişisel nedenlerle çatışma, daha çok paylaşımsızlık ve benmerkezcilikten kaynaklanmaktadır.
Üniversite öğretim üyeleri, sorun çözmede güç ilişkisini ön plana almaktadırlar. Kendilerini üst sosyo-ekonomik sınıfta görenler ihtilafta oldukları kişiler ile sorunları konuşarak, alt ve orta sosyo-ekonomik sınıfta görenler ise dost ve arkadaşlarıyla sorunları paylaşarak sorunları çözme eğilimindedirler.
Akademik unvanı yüksek olanlar, kendilerini üst sosyo-ekonomik düzeyde görenler, “kişinin ekonomik ve sosyal seviyesini artıracak etken” olarak “çalışkan ve girişimci olmayı”, akademik unvanı düşük olanlar, yurtdışında bulunmayanlar, “kişinin ekonomik ve sosyal seviyesini artıracak etken” olarak “siyasi ve bürokratik açıdan güçlü yakınlarının olması” görüşünü benimsemektedirler. Aslında bu sonuçlar pek çok öğretim üyesinde gözlenen özgüven sorununu en açık biçimde ortaya koymaktadır.
Öğretim üyelerinin % 36’sı, “kendi kişisel düşüncelerine ters düşse bile çoğunluğun düşüncesine uyacaklarını“ bildirmektedirler. Belki de, akademisyenlikle bağdaşmayan en ciddi sorun da burada bulunmaktadır. Bilim insanı olarak hepimizin, yaşadığımız toplumdaki sorunları tanımlama ve onlara çözüm önerme konusunda kendimizi yetkili görmemiz gerekir. Sokaktaki çoğunluğun görüşlerinin ardında gitmek tercih ediliyorsa o zaman üniversite hocası olmamak gerekir. Çünkü bu anlayış bilim felsefesi ve ahlakı ile ters düşmektedir. Bilim insanı, misyonu gereği, kendini araştırmaya adamış ve öğrendiklerini her ne pahasına olursa olsun savunma durumundadır. Aksi takdirde öğretim üyesine üniversitede ne aradığı sorulabilir.
Anket bulguları iki yönden değerlendirilebilir. Bir taraftan öğretim üyelerinin ezici çoğunluğu, üniversite özerkliği talep ediyor, YÖK’e karşı, demokrasinin iyi işlemediğini belirtiyor ve akademik yükselmenin objektif değerlendirmelere göre yapılmadığını belirtiyorlar. Diğer taraftan öğretim üyeleri genelde gelenekçi; özgür düşünceden çok kalıp olarak benimsenmiş düşüncelerin ekseninde dolaşılıyor. Sivil inisiyatiften çok, otoriteye ve orduya güven fazla; çok az az okunuyor ve olaylar yerel ölçekte değerlendiriliyor. Ayrıca öğretim üyeleri, ciddi anlamda iletişim ve özgüven sorunu yaşıyorlar.
Öğretim üyeleri profili bir bütün olarak ele alındığında, bir taraftan özerk üniversite talebinde bulunuluyor, diğer taraftan gelenekçi tutumlar sergileniyor ve otoriteye bel bağlanıyor.
Öğretim üyeleri şablon olarak sorulan klasik sorulara olumlu yaklaşıyorlar. İçerik olarak özerklikten ne anlaşılması lazım geldiği, özerkliğin nasıl sağlanacağı konularındaki sorulara duyurucu cevaplar alınamıyor. Merkezi güdüme karşılar; demokrasinin iyi işlemediğini belirtiyorlar ve akademik yükseltmelerin nesnel ölçüler ile yapılmadığından şikayetçiler. Ancak örgütlülükten kaçınıyorlar, ve ilerlemek için veya diğer sorunların çözümünde mutlaka etkili bir güce sırtlarını dayamayı tercih ediyorlar.
Öğretim üyelerimizin çoğunluğu, 2547 sayılı Yasa’dan başka bir sistem deneyimine sahip değiller; o yüzden gerçek anlamda özerk bir üniversite ortamına aşina değiller. Özerklik konusunda tutarlı bir davranış gösterilmemesinin nedeni bir nedeni bu olabilir. Belki ülkemizde, araştırmalar deneklere bazı şeyleri öğreterek yürütülmeli!