Üniversitelerin Öğretim Üyesi Yetiştirme Sorunu: Inbreeding (Kendi İçinde Çoğalma veya Kendine Benzeyerek Çoğalma)

Uzun zamandır üniversite öğretim üyeliğinin verimliliği tartışılmaktadır. Üniversitelerimizin bilgi üretme, bilgiyi pratiğe aktarma ve toplumun önünün açılması konularında çok da verimli olmadığı bugün herkes tarafından kabul edilmektedir. Kanımca üniversitelerin bir çok yapısal, yönetsel ve mali sorunların yanında bir diğer ciddi sorunu kendi öğretim üyesi kadrolarını oluşturamama gelmektedir. Öğretim üyesi alımında batılı anlamda bir ölçütün olmaması sorunun temelini oluşturmaktadır. Sorunun başında bağımsız düşünebilen, kendi ayakları üzerinde durabilen, beyin fırtınası yaratabilen ve her türlü bilimsel hiyerarşik baskıdan uzak bilim adamı yetiştirilememesi sorunu gelmektedir. Bununla bağlantılı bir diğer sorun da özellikle Anadolu'daki üniversitelerde görülmeye başlanan il üniversiteleri sürecinin getirdiği ciddi akademik yozlaşmadır. İl üniversiteleri ağırlıklı olarak öğrencilerini yerleşkesinin bulunduğu il ve çevre il veya ilçelerinden gelen düşük puanlı kişilerden almakta ve zamanla akademik kadrolarını da bu dar bölgeden gelen kişilerle doldurmak zorunda kalmaktadır. Zamanla akdemlik kadronun başlangıcı olarak Ar.Gör. unvanıyla alınan kişiler aynı kurumda öğretim üyeliği düzeyine kadar çıkmakta ve sonuçta bölgenin dışına bilgi çapı olarak çıkamamış, renksiz ve tek düze zayıf bir akademisyen topluluğu ortaya çıkmaktadır. Bu durum yöresel üniversitelerin çok kısa sürede birer süper liseye dönüşeceği tehlikesini de gündeme getirmektedir. Bu tehlike önümüzdeki dönemlerde daha net olarak görülecektir.

Dünyanın gelişmiş üniversitelerinden farklı olarak, ülkemiz üniversiteleri, akademik kadrolarını lisans üstü programla, araştırma görevlisi kadroları ile başlatmakta ve kişileri değişik süreçlerden geçirmekte, belirli bir aşamaya kadar kendi içerisinde eğiterek geliştirmektedir. Aslında yapılmak istenen bir ıslah çalışmasıdır. Amaç etkin ve verimli bireyleri seçmektir. Islah çalışmaları sürecinde bazen başarılı görülen bireyler zaman içerisinde genetik açılımlarda olduğu gibi açılımlar sonucu başarısız olmakta ve ortamdan uzaklaştırılmaktadırlar. Bu seçimler zamanında ve doğru olarak yapılmazsa popülasyonun tamamı zamanla bozunuma uğrar ve verimsiz bireyler oluşur. Üniversitelerin yada akademisyenlerin kendi elemanlarını kendilerinin seçmesi, İngilizce tabiri ile 'inbreeding' olarak tanımlanan kendi içerisinde çoğalma ile ifade edilmektedir. Kendi içinde çoğalma ıslah ilkesine ters düşmekte, bu nedenle de bitki ve hayvan ıslahında hiç tercih edilmemektedir. Islahta sürekli, daha iyi bireyler ile melezleşme sonucu, ortama daha nitelikli bireyler kazandırılması esastır. Aksi durumda kendi içinde çoğalan birey zamanla genetik açılıma uğrayarak verimsizleşmektedir. Arada bir içlerinde çok iyiler de çıksa bile genelde bu tür ıslahın sonucu kısırlıktır. Bu şekilde kendi içerisinde çoğalmanın yarattığı psikoloji, bugünkü verimsizliğin ve üretimsizliğin belki de en önemli nedeni olarak karşımıza çıkmaktadır. Kendi içerisinde çoğalma ile öğrencilikten profesörlüğe kadar geçen sürede aynı ortamda gelişen, elde edeceği her tür aşama hocasına bağlı olan kişi, yaşama süresince hocasına veya hocalarına minnet borcu duymaktadır. Bu ruhsal durum içerisindeki insanlar da çoğunlukla doğru karar vermekte zorlanmakta, kendisini hocası gibi düşünmeye zorlamaktadır. Gelişme sürecinin çarpıklığı sonucu kişi, bulunduğu kurumda barınabilmek için üstü ile iyi geçinmek zorunda kalmakta, üstünün verdiği kararlar yanlış ve yasadışı olsa bile onu desteklemek zorunda kalmakta ve üstleri tarafından verilen her türlü işi yapmak zorunda kalmaktadır. Genç bilim adamı kendini ispatlamaya çalışmak yerine hocasını takip etmeye çalışmakta, onun yanında sesini çıkaramamakta ve neredeyse onsuz su bile içememektedir. Bu sürede tabii aday kişiliğini geliştirmek yerine, farkında olmadan kişiliğini kaybetmektedir. Maalesef toplumsal kültürümüzün de etkisi ile çoğumuz, bizlere bağımlı olacak bireyleri tercihen aramaktayız. Toplum olarak da evet diyebilen, saygıda kusur etmeyen bireyler yetiştiririz ve karşılığını da bekleriz. Sonuç olarak da genç bilim insanı hocası kadar bile bilememekte ve bilim ileriye taşınmak yerine sürekli gerilemekte, üniversite kalitesi düşmekte ve buna bağlı olarak da bilim adamına verilen önem azalmaktadır.

Mevcut sistemimizde, doktorasını tamamlamış kişi başta maddi gereksinimini karşılamak için bir an önce yardımcı doçentlik ve doçentlik aşamasına geçmeye çalışmaktadır. Bu kadroya geçmek için ise çoğunlukla araştırmacı, üstünün desteğini ve yardımını görmektedir. Tabii kişi çok başarılı ise bu destek hak ettiği dereceye ulaşmasında yardımcı olmaktadır. Ancak liyakat ve bilginin yerini kayırmacı zihniyet alırsa önemli sorunlar ortaya çıkmaktadır. Hele işin içine bir de geleceğe yönelik kadrolaşma ve seçim hesapları girince iş iyice çığırından çıkmaktadır. Maalesef ülkemizde bu tür uygulamalara ne yazık ki sıkça rastlanılmaktadır. Hal böyle olunca da beklenmedik pratik sorunlar oluşmakta ve gereksiz tartışmalar yaşanmaktadır. Üniversitelerin bu duruma düşmemesi için mutlaka benimsenmiş ilkelerin oluşması gerekir. Bugün üniversitelerimizin öğretim elemanı alması konusunda ciddi bir ilkesizlik göze çarpmaktadır.

Genelde gelişmiş batı üniversitelerinde araştırıcı olmak için bir iç ateş ve bir iç enerjisi olan kişiler aranır. Farklı düşünen, alternatif bakış açısı olan kişiler üniversitelerin dinamikleri olarak alınır. Dışarıdan beslenmeyen, kendi kendine yanan, kendi kaynağını kendi bulan enerjik bireylerin üniversitelere alınmaları genel ilkedir. Genel bir söz vardır ‘insanları uydu insanlar ve güneş olanlar diye ikiye ayırmaktadırlar’. Uydular etrafında dönmek için bir güneş ararlar. Güneşler ise kendi kendilerine yetebilen, kendi sistemlerini kurabilen, kendi dünyalarını yaratabilen kişilerdir. Ancak bu şekilde özgün ve yaratıcı insanlar, sanatçılar, matematikçiler, bilimciler, kaşifçiler yetişir. Bizim eğitim sistemimiz maalesef bu tür insanların yetişmesini istemez.

Bilim adamı yetiştirmekle görevli öğretim üyeleri olarak bizler de kendimizi sorgulamak zorundayız. Lisans üstü eğitimde, Ar-Gör ve öğretim görevlisi ve elamanı alımlarında, sorgulayan, her önüne konulana evet efendim demeyen, kişiliği gelişmiş, sağlıklı düşünen, genç ve zinde beyinler yerine bağımlılık eğilimi olan insanların tercih edilmesi maalesef gelecekte üniversitelerin kısırlaşmasını doğuracaktır. Çağın gereklerine göre yetişmiş kendi kendine öğrenme kapasitesi yüksek elemanların yetiştirilmesi ve bunların içinden en dinamik ve yaratıcıları seçmek hepimizin görevi ve bu bir tarihsel sorumluluktur da. Aksi taktide yarın tarihe nasıl hesap vereceğiz?. Dünün hesabını veremediğimiz gibi, yarınında verememek gibi bir duruma düşmemek için şimdiden üniversitelerimizin entelektüel yapısını güçlendirmek zorundayız. Bunun zor ve yorucu bir iş olduğunu biliyorum. Fakat bu ülkenin geleceği kim ne derse desin biz ve yetiştireceğimiz kişilikli mezunlarımızın elinde olmak zorundadır.

Bütün dünyada öğretim üyesi kadrosu, daha önce de dile getirdiğim proje asistanlığı sürecinden geçer. Üniversite mezunu araştırıcılık eğilimi varsa, kendisinde motivasyon ve enerji görüyorsa üniversitelerden projesi olan araştırıcıları ilanları takip ederek bulur ve çeşitli sınavlardan geçtikten sonra proje asistan olarak çalışmalara katılır. Projede aynı zamanda yüksek lisans ve doktorasını, süresi yettiği ölçüde tamamlar. Kişi proje süresinde başarısı ve ürettiği sonuçların yayını süresince bilim insanları tarafından tanınır. Doktorasını tamamlamış öğretim üyesi birkaç dönem doktora sonrası sürede araştırmacı olarak proje üretir ve yönetir. Bu şekilde kendisini ispatlayarak akademik hayata geçebilir. Bu bağlamda belirli bir deneyimi olan başarılı kişiler üniversiteye alınmış olur. Öğretim üyesi olacak kişinin mutlaka mezun olduğu üniversitenin dışında başka bir üniversitede kendisini ispatlaması gerekir. Batı üniversitelerin de bu bağlamda bilimsel kongrelere olan ilgi çok yüksektir. Bölümler genç öğrencilerini kongreye teşvik ederek kendini ispatlaması bir şekilde 'görücüye çıkması' sağlanır. Hocalar da dinamik güçleri bulmak için kongreye katılır. Kongreler bir şekilde kişilerin geleceğe yönelik işbirliklerinin sağlandığı alanlar olarak görülmektedir. Genelde de batı toplumunda öğrencilerin özgüvenleri geliştiği için yeni bir ortamda bulunmayı tercih ederler. Bu insanlar yeni arkadaşlıklar edinmek, farklı bir atmosferi solumak ve çeşitliliğin kişiliklerine kazandırdığı farkın bilincine ulaşırlar.

Ayrıca ülkemiz gibi bilimsel gelişmede yeterince aşama yapamamış bir ülkenin bilim adamalarının gerçek anlamda bilim yapabilmesi için mutlaka doktora sonrası çalışma yapması gereklidir. Bütün dünyada bir çok başarılı bilimsel çalışma post-doktorantlar tarafından sağlanmaktadır. Doktorasını tamamlamış olan araştırıcılar en az iki dönem olmak üzere doktorasını yaptıkları araştırma biriminin dışında bir araştırmacının alacağı projede veya kendisini danışman hocanın denetiminde hazırlayacağı projeleri yürüterek kendilerini ispatlama şansı tanınmalıdır. Bu konuda TÜBİTAK bünyesindeki Bilim Adamı Yetiştirme Gurubu yeni önlemler alarak daha fazla sayıda genç araştırıcıya projelere bağlı olarak burs sağlayarak öğrenci merkezli ve beceriye dayalı bağımsız düşünebilen, motivasyonu yüksek ve özgüveni olan kişilere ayrıca önem verilmesi ülkemizde genç bilim adamlarının yetişmesini sağlayabilir. 

Üniversite öğretim üyeleri mutlaka Avrupa'daki bilimler akademisi niteliğinde kurulacak bir kurumda, insan ilişkileri (sosyal antropoloji), yöneticilik, bilişim teknolojileri, diyalektik bilgisi, psikoloji, felsefe, perspektif, bilim tarihi ve uygarlık tarihi gibi çok boyutlu alanların irdelendiği ortamdan geçmelidir. Batı ülkelerinde olduğu gibi üniversiteler en iyi öğrenci ve öğretim üyesini talep edecek şekilde yeniden organize edilmelidir. Üniversitelerde öğretim üyesi olarak alınan araştırıcılar batıda olduğu gibi tam zamanlı olarak araştırıcı ve öğretici veya araştırıcı olabileceği gibi yalnızcı eğitmen veya yayımcı olarak üniversitede görevlendirilebilir. Öğretim üyeliğinde doktora temel olmak üzere bunun üzerinde bilimsel üretim yapan öğretim üyesinin performansı oranında ödüllendirilmesi benimsenmelidir. Sürekli kadro tahsisi yerine proje asistanlığına dayalı asistanlık sistemi sağlanabilir. Proje asistanları içerisinde öğretmeye eğilimli öğrenciler öğretim üyeleri tarafından ders asistanı olarak derslere alınabilir. Güven esasına dayanan akademik aşamalar tekrar gözden geçirilmeli, kayırmacı zihniyet ortadan kaldırılmalıdır. Üniversitelerimizde batıda son yıllarda başlayan 'Yüksek Öğretimde Akreditasyon' sistemine mutlaka başlamalı ve öğretim ilke ve prensipleri derecelendirmesi objektif ölçekte değerlendirilerek üniversite motivasyonu sağlanmalıdır.