İyi İnsan Olma Sürecinde, Zeka, Erdem ve Etik Değerler Ne Kadar Önemli

İbrahim Ortaş, iortas@cu.edu.tr

özet

İnsanın "iyi insan" olma arayışı, tarih boyunca filozofların ve düşünürlerin üzerinde durduğu en yüksek idealdir. Aristoteles erdemli yaşamı, Platon ise iyiliği mutluluğun kaynağı olarak görmüş ve hepimizin önüne üzerinde düşüneceği bir yaşayan soru koydu. İyi olmak, yalnızca zekâyla değil; bilinç, ahlaki duruş ve etik değerlerle bütünleşmiş bir erdem gerçeği oluğunu yaşayarak öğreniyoruz. Zekâ, doğruyu anlamak için önemli olsa da tek başına yeterli değildir; akıl, mantık ve erdemle iyilik düşüncesinin desteklenmesi gerekiyor.

İyilik, beklentisiz bir eylem olarak hayata geçirilmeli, çünkü gerçek mutluluk ve anlam burada yatığını birkaç bin yıllık insanlık tarihinin farkındalığı yüksek inşalarının dile getirdiği bir konu. Tarih, iyilik uğruna bedel ödeyenlerle doludur. Sokrates gibi düşünürler, inançları uğruna zehir içerek hayatlarını feda etmişlerdir. Toplumun bir arada ekoloji ilkleri içinde herkesin yeteneğine göre çalışarak hayta katkı koyduğu, kimsenin kimseyi ötekileştirmediği/ayrıştırmadığı, çıkarı için kendisine kul köle etmediği, hakkın adaletin herkese eşit sağladığı ideali hep aranan bir yaşam biçimidir. Ancak bunu isterken  birlikte gelişmeye sağlama konularını ve kurallarını sorgulayanlar genellikle "deli" olarak nitelendir. Ancak gerçek değer, geçici önemin ötesinde, bilgi, bilinç ve ahlaki ilkelerle şekillendiğinde insan ve tolumun daha mutlu oluğu bilirin.

İyi insan olmak, sadece söylemle değil, samimi bir çaba ve toplumsal farkındalıkla mümkündür. Doğayla uyum, paylaşım ve bencillikten arınma, insanlığın ortak hedefi olmalıdır. Önemli olan "önemli" değil, "değerli" insan olmak olmalı. İyi ol, iyilik yap. Kimsen bir şey bekleme. Bu nedenle örneğim olan anemin mezar taşına “İyilik iyidir” yazdırdım.

NOT: Yazının tamamı https://www.facebook.com/iortas uzantısında okunabilir.

İyi İnsan Olmak İçin Zeki mi Olmak Gerekir

Aşağıdaki sosyal medyada alınan yazının Ömer Hayyam tarafından belirtildiği belirtiyor. Ömer Hayyam’ın eserlerini inceledim, ancak bu metnin ona ait olduğuna dair açık bir kanıta ulaşamadım. Yazı şöyle, ”Zeki bireyler ahlaki olmaktan çok etik olmaya eğilimlidir, ahlakın kültürler ve toplumlar arasında farklılık gösterebileceğini bilirler. Zeki bireyler adalet duygusuna sahiptirler ve adalete değer verirler, sadakatsiz hareketlerden ve kısa yollu haydutluklardan uzak dururlar. Kurnazlar ise erdemde zavallıdırlar ve iyi duygulara sahip değiller ve insanlara daha yüksek güçlere inandıklarına inandırmaya eğilimlidirler. Kurnazlar fırsatlarını daima iyi değerlendirirler, ancak akıllı değildirler. Kurnazlar belirlenen varış noktasına ulaşmak için mümkün olan her yolu kullanacaklardır. Analitik düşünce yeteneğinden yoksun ve akıllı olmadıkları için de zekâ kapasiteleri onların doğru ve yanlış veya iyi ve güzel kavramlarını da sağaltmıyor.” 

Dün ve günümüz modern bakış açısı ile bu ve benzeri konular sıkça işlenmektedir. İnsanın insan olma sürecinde, insan ilişkilerindeki sorunlar hep aydınlanmış, farkındalığı yüksek inşaların işlediği ve uğrunda can verdiği konulardır. Bu bağlamda bu tür özlü sözlerin düşünürünü ve zamanını bilmek merak konusudur. Yazının filozof Hayyam’a ait olduğu bilmiyor. Ancak yazıdaki konular günlük olarak her ortamda tartışılan konulardan birdir. Bu tür metinler sosyal medya platformlarında veya çeşitli bloglarda anonim yazarlar tarafından da paylaşılabiliyor. Ayrıca insanın geçmişte de günümüzde halen önemli bir yer tutan ahlaki duruş, bilgi, bilinç zekâ olgusunun işlenmiş olması önemli. Sözün kaynağın gerilere kadar gitmiş olması özellikle insan bilinci ve ahlaki duruşu üzerinden zekânın ve erdemli duruşun etkisi her zaman önemsenmektedir. Literatürde ve özlü sözlerde bu tür ifade ve konular genellikle Aristoteles, Platon, Immanuel Kant, Nietzsche, John Stuart Miller, gibi filozoflar yanında, Ömer Hayyam ve Anadolu aydınlanmacıları Yunus Emre, Hacı Bektaşi Veli, Mevlâna gibi düşünür ve ozanları tarafından da değişik şekillerde işlenmiştir. Bu filozofların bilgi ve görgüsü bizleri de aydınlatsın bu değerli insanların zekâsı ve öngörüsü.

İyilik, iyi olma hali Aristoteles’in ahlak anlayışında önemli bir tutar. Kant'a ise “iyi insan olmak için öncelikle ahlaklı olmak lazım” der. Ancak ahlak akla dayanmak zorunda. Ahlak temelde bir insanın kardaki ile empati kurmayı ve başkasını düşünerek yaşamını organize etmesini de gerektirir. Bir insanın başkasının hakkını ve hukukunu gözetmesi ve birlikte yaşama anlam katmak da bir erdemliliktir.

Aristoteles doğru yaşam bir erdemli yaşam olarak görür. Erdemi inceleyecek olursak etik erdemlerle başlamak gerekir. Yani iyilik konusu doğudan etiğinin ana konusudur. Platon ise mutluluğun bütün insanlar için nihai amaç olduğunu, ancak insanı mutlu kılacak şeyin ise iyilik olduğunu savunmaktadır. O zaman mutlu olmak için iyilik yapmak, iyi olmak insan ruh sağlığı içinde önemli görülüyor.

İyi İnsan, Zeki İnsan, Erdemli İnsan ile Etik İlişki Arasındaki Arayış

Yazıdaki, iyi insan tanımlamasında, iyi ve zeki insan kurallara ve doğa kanunlarına saygı duyan ifadesi kullanılmış. İyi bir insan olma arayışı insanın insan olma yolunda toplumsallaşması ile başlamış ve halende üzerinde en çok konuşulan, tartışılan ve aranan bir olgudur. İyi insan olma bilgi, bilinç kadar aynı zamanda iyi bir zekâya sahip olmayı da gerektirebilir. Neyin doğru, neyin yanlış olduğunu anlamak için okuyarak öğrenmek kadar zekânın olayı anlaması ve içinde bulunduğu ortama adapte olmasında gerekli görülüyor. Zekâ içinde bulunulan ortamı anlamak ve kısa sürede uyum sağlaması ve sürecin parçası olması bakımından önemli. Ancak yeterli değil, tek başına zekâ iyi yönetilmez ise olgular ve olaylar akıl ve mantık sürecinden geçirilmez ise çok daha sorunluda olmaktadır. Zeki, bilinç sahibi bir birey aynı zamanda erdem sahibi olması ile taçlanırsa daha da anlamlı olur.  Bu bağlamda iyi insan olmak için, iyi bir bilgi birikimine, bilince, felsefi sorgulayıcılığa ve etik değerlere sahip olmak bence işin esasını oluşturur.

İyi insan olma yolunda sorgulayıcılığa atfen örnek gösterilen bir örnek; Dertli Divani, Serçeşme şiirinde,

Cahiller kendini aklar,

Kamiler özünü yoklar.

Özünü yoklama konusunda diğer bir örnek;

Erzincanlı baş köylü Hasan Efendi bir Alevi dedesi.

Hacca gidiyor. Hacca gittiğinde insanlar şeytan taşlama zamanında şeytanı taşlarken Baş köylü

Hasan Efendi eline bir taşı alıyor ve sinesine

vurmaya başlıyor, bunu gören arkadaşları ve yanındakiler soruyorlar; "Hasan Efendi neden kendini taşla dövüyorsun?"

Hasan efendi; "oğul senin buradaki şeytanla ne işin var, sen kendi içindeki şeytanı taşla. Kendi nefsini terbiye et özünü pakla".. der.

Göğsünü taşlıyan dedenin bağlı oluğu ocağın kurucularından Hünkar Hacı Bektaş-i Veli

İse insanın özünü yoklamsını şu dizeler ile ifade etmektedir:

Hararet nardadır sacda değildir

Keramet baştadır tacda değildir

Her ne arar isen kendinde ara

Kudüste mekkede hacda değildir

İyi insan Olma Çabası Baş Belası mı Olmaktadır

İyi insan olma yolunda verilen çaba ve mücadeleler bazen insanın başına belada olabilir. Çoğu insan düşünceleri uğruna idama da gittiler. Korkusuzca baldıran zehiri içen bir Sokrates örneği var tarihin beleğinde. Konuya yakın geçmişte vefat eden Sayın Nihat Genç şöyle yaklaşıyor. “Dünya delilerin cehennemidir. Bilanço okumayı öğrenenler, ihaleleri takip edenler, annesinin uygun bulduğu kızla evlenenler akıllıdır. Düzenin, ahlakın, inancın kurallarının ötesine geçenler delilikle sınanır. İşte bu yüzden bilinmeyen kıtaları keşfetmeye çıkana, atomu parçalamaya yeltenene ya da dev düşmanlarla mücadele etmeye karar verene "deli misin" derler. Bu bağlamda “deli” olmak önemli

Önemli Değil, Değerli Olmak Gerekir

Bu bağlamda tarihsel yaşamda iyi insan olma arayışı devam ede gelmektedir. İyi gibi göreceli ifadeden öte etik değerleri olan, bilinç ile hareket edebilmesi önemli. Değerli insan hep değerlidir. Ancak önemli insan, sahip oluğu öneli porsiyonu kaybettiğinde önemini de kaybedebilmektedir. Çok sayıda kişi önemli bir makamda söz sahibi iken, görevden ayrılması ile tam tersine istenmeyen insan konumunda hatta tepkilere daha çok maruz kalmaktadırlar.   Değerli ve önemli olanlar önemini kaybetseler de değerleri ile toplumdaki yerini koruyabilmektedirler. Nasıl ki altın her koşulda değerini içeriğinden alıyorsa, insanda değerini sahip olduğu bilgi ve bilinci ile harmanlanmış etik/ahlaki erdemliğinden almaktadır. Önemli olan değerli insanı tanımanın ötesinden onun bilgisinden, irfanından ve yaşam pratiğinden yararlanarak öğrendiklerimizi yaşamımıza ve toplumun yaşamına değer katacak şekilde uygulamaktır. Erdemli etik değerleri olan iyi insan olmak çok da zor olmaması gerekir. Önemli olan yaşadığı dünyayı, ekoloji, coğrafi, tarih ve etik bilgi ve bilinç ile analiz edecek konuma ulaşmasıdır. İnsanlığın üzerinde yaşadığı toprak ile çevrilmiş kürenin bütünlüğünü insanın duygu dünyası ile anlayarak sağlıklı gelişimi için sorunlara çözümler araması ile sağlanacaktır. Birlikte ekolojinin yasları içinde doğayı bozmadan barış içinde yaşam sürdürmek için insanın aç gözlülük, bencillik ve aşırı iktidar hırslarından arınması, birlikte üretmeyi ve yetenekleri ölçüsünde yaşamdan yararlanması benimsenirse iyi insan hâllide yakalanmış olur!

Özet olarak; iyi insan olmak için tek başına zekâ olmak yeterli olmaya bilir. Etik değerleri olan, erdem sahibi olmak, doğa, tarih ve coğrafya bilgisi olan bütünlüklü bir doğa ve insan analizi yapabilmek iyi insan olma çabasının tarih sürecinde zorlu/riskli ama anlamlı bir yolculuk olduğu görülmektedir. Önemli değil, değerli insan olmayı başarabilirsek, doğayla barış içinde yaşama ilkesini benimser, hep berabere birbirimize katkı sunarak anlamlı bir yaşam sürdürmüş oluruz. İyi insan olmak için söylem değil, toplumsal olarak olması gereken bir ihtiyaç görülmeli; içten, özde samimi ve bilinçle istemelidir. Yoksa gar dolabındaki elbiselerin değiştirilmesi dekoratifine dönüşür. İyi ol, iyilik yap. Kimsen bir şey bekleme. Bu nedenle örneğim olan anemin mezar taşına “İyilik iyidir” yazdırdım.

12 Temmuz 2025, Adana