KÖY ENSTİTÜLERİ neden kapandı

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ,  Çukurova Üniversitesi, asportas@cu.edu.tr

Eğitim bir sosyal yönlendirmedir. Yalnızca ders çalışmak değil aynı zamanda bir bilinç de kazandırma ortamıdır.

Özellikle yüksek öğrenim kişiye

1. İtiraz etmeyi öğretmeli

2. Soru sormayı

3. Dünyayı anlamayı

4. Yetişkin birey olmayı sağlamalıdır.

Cumhuriyetin gerçekleştirmek istediği kırsalın eğitim yolu ile geliştirilmesi projesi Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, bakan Hasan Âli Yücel ve Eğitimci İsmail Hakkı Tonguç’un planlaması ile 17 Nisan 1940 yılında çıkarılan yasa ile halen Türkiye'nin yarattığı ve dünyanın en özgün eğitim modeli olan Köy Enstitileridir. Bu modelin halen Yüksek öğretimde uygulanması gerektiğine inanmaktayım.

Köy Enstitüleri Neden Kapatıldı

Köy Enstitüleri konusunu okudukça toplumun önemli bir kesimin bu sistemi sakıncalı bulduğu, eğitilmiş kesimin ise ağırlıklı olarak ülkemiz için bir şans olarak gördüğünü anlıyoruz. Tarafgirlik ve karşıtlıkların algılama anlayışları dönemin sosyo ekonomik ve uluslararası durumundan ayrı değildir. Köy Enstitüleri kapatılırken dönemin savunucuları diyorlar ki “Bize öyle bir kara çaldılar ki, sokakta yürüyemez olmuştuk, sanki büyük bir ayıp işlemiş gibiydik. Toplumcu olmak, halk çocuklarının okumasını savunmak komünistlikti. Komünistlik ayıp bir şeydi, kızlarla erkeklerin birlikte okuması demekti.”

Enstitüleri benimseyen bir yazarımız '...Bozkırda Vivaldi...' çaldırma ütopyası... olarak tanımlamaktadır. Bir başka enstitü tarafları “Köy Enstitülerinin bu millete temizliği öğrettiği ve hatta '...Sabun' u bile ...' Anadolu köylüsüne bu enstitülerin götürdüğünü söyleyebilecek kadar ileri gitmişti...”

Yaptığım araştıramda o döenmde okulların kız erkek ilişkisi ve komünüzm yuvası gibi eleiştirler yapılmış. Mutlaka yanlışlar ve istenmeyen olaylar olmuş olabilir.

Ülkemizn başarısını tek çıkış yolunun eğitimden geçtiğinin ve bu konuda kendinse özgü bulduğu modelinin neden kapatıldığı konusunda o dönemde söylenen bütün eleştirlerin çok da ciddi eleşitirler olmadığı, tamane soğuk savaşa Türkiye'nin harcatıldığı kanati oluşmaya başaldı beynimde.

Bugün girmek için çok uğraştığımız AB konusunda yaşanalar bazı ip uçlarını görebiliyoruz.

ABD başkanı Obama İstanbulda Tophane-i Amire binasında bazı üniversite öğrencileriyle bir araya geldi ve gençlerin sorduğu bir soru üzerine “mütefikleri için Avrupa sınırlarını korumak için canı veren Türkiye neden Avrupaya kayısı satmasın” dediler. Bence sorunun temeli burada başlıyor. Başkan Obama belki açıkça dün Türkiy bu uğurda bedel ödedi elinde bir tek tarım ürünü var bırakın dünya kayısı üretimin %80’nın üreten ülke kayısı satabilsin. Biraz gerçeklik biraz dalga gerçek resmi ortay koymaktadır.

Varlık Özmenek “Büyük Osmanlı Tarihi otoritesi Prof. Halil İnalcık Hoca’nın “Köylü İmparatorluğu” dediği Osmanlı’yı bence “kentli uygarlığa” dönüştürme ve eriştirme projesi olan Köy Enstitüleri’nin hangi gerekçelerle bir gün kıyılacağını Mustafa Kemal o günden sezmiş miydi acaba?” diyor. Sanırım Köy Enstitülerinin temel felsefesi kırsalı eğiterek kalkınmayı sağlamaktır. Ancak ne yazı ki bunu başaramadılar.

O Dönemde Kimse Enstitülerin kapatılmasına karşı çıkmadı mı?

10.Yıl Marşı’nın şairi olan Behçet Kemal Çağlar. İbrahim Kuyumcu’nun “Aydınlanma Sürecinde Köy Enstitüleri” adlı kitabın “Kemalist aydınlanmanın simgelerinden Şair Behçet Kemal Çağlar’dan bir anı” başlığında şöyle diyor Kuyumcu:

“1946’larda çok çok övülen, çok da göze batan Hasanoğlan Yüksek Köy Enstitüsü’nün kapatılmasına bir gerekçe uydurabilmek için büyük başlardan bir komisyon kurulur”. Bu komisyonda kendisinin de sembolik olarak bulundurulmasına kızarak bu ihanettir. Ben onlara Ziraat Marşını yazan adamım, diyerek partisinden ve milletvekilliğinden de ayrılarak, içi yanarak, ağlayarak geldiği il’e dönmeye karar veriri.

Yazar Osman Şahin dönemin CHP Milletvekili Kinyas Kartal ile yaptığı söyleşide, Kinyas Kartal şunları söylüyordu:“Köy enstitüleri kesinlikle komünist uygulama değildi. Doğuda en yüksek eğitim gören insan benim. Köy enstitüleri bizim, devlet üzerindeki gücümüzü ortadan kaldırmaya yönelikti. Bunu içimize sindiremedik... Benim Van yöresinde 258 köyüm var. Bunlar devletten çok bana bağlıdır. Ben ne dersem onu yaparlar. Ama köylere öğretmenler gidince benim gücümden başka güçler olduğunu öğrendiler... DP ile oturduk pazarlığa girdik ve kapattık...”

Kapatmanın bir başka anlatımını yine Kinyas ağanın ifadeleri ile şöyle gerçekleşir.

UNESCO’da çalıştığı bilinen Sabri Tığlı kuruluşun o dönem Hindistan, Siyam gibi Güney Asya ülkelerinde, özellikle Hindistan’da kırsal kesime eleman yetiştiren, kırsal kesimlere meslek okulları görmek üzere çalışan kişi Ankara’ya gelişinde Vanlı bir ağa ile tanışır. Bu ağa Kinyas Kartal’dır. Tığlı, Ağa ile birçok konuyu tartışır. Sonunda Ağa’ya ‘Ağa’ der; ‘Sen bilirsin, CHP Türkiye’ye komünizmi getirmek için mi Köy Enstitülerini kurmuştur?’ Moskova Harp Akademisi’ni bitirdiği bilinen Kinyas Kartal’ın yanıtı şöyle olur:

- Yok canım, onlar benim kadar komünizmi bilmezler. Bak ben sana işin aslını anlatayım. Benim köylerimin işlerini ilçe merkezlerinde, il merkezlerinde, benim adamlarım yapar. Benim köylülerim devlet kapısını bilmezler, askere mektubu benim adamlarım yazar, gelen mektupları benim adamlarım okur. Muhtarın kararlarını benim adamlarım yazar. Doğum ölüm kâğıtlarını benim adamlarım doldurur ve ücretlerini de alırlar. Bu işler böyle sürerken benim köylerden ikisine Malatya-Akçadağ Köy Enstitüsü çıkışlı iki öğretmen geldi. Altı ay sonra bu köyler bana biat etmekten çıktılar. Biz Doğulu ağalar oturduk düşündük. Eğer bu Köy Enstitüleri on yıl daha devam ederse Doğu’daki ağalık ölecek. Diyeceksin ki, sen köylülerin uyanmasını istemez misin? İsterim istemesine ama ben sağlığımda ağalığımın öldüğünü görmek istemiyorum. İşte bunun üzerine biz Doğulu ağalar Demokrat Parti ile pazarlık yaptık: ’Köy Enstitülerini kapatmaya söz verirseniz oyumuzu size vereceğiz’ dedik. Söz verdiler, oyumuzu verdik, onlar da sözlerini tuttular, Köy Enstitülerini kapattılar.”

(Bozkırdan Doğan Uygarlık KÖY ENSTİTÜLERİ “Antigone’den Mızraklı İlmihal’e”, Yalçın Kaya, Cilt: 1, Kendi Yayını, 1. Baskı, İstanbul-2001, s.478-479. (Dursun Kut, “Kinyas Ağa Köy Enstitülerini Nasıl Kapattı?” başlıklı makale, Cumhuriyet Gazetesi, 20 Temmuz 1996.))

  Mahmut Makal Enstitülerin kapatılmasını şöyle ifade etmektedir.

  "Köy Enstitüleri'ndeki özgür düşünme ve tartışma ortamı, öğrencilerin toplum sorunları üstünde düşünmelerine ve kafalarında soruların yığılmasına yol açıyordu. Yeri geldiğinde, çekinmeden düşüncelerini açıklıyorlardı, yazıyorlardı... Köy Enstitüleri gitti, Atatürk devrimleri de neredeyse bitti..."

Dönemde enstitülere yapılan elentilerin temelinde okullarda kız erke öğrenci birlikte okuyor, yabancı ideolojiler gelişiyor. Söz konusu şikâyetler ve diğer etkenlerde bahane edilerek Türk Milli Eğitimine büyük destek veren ve bu okulların kuruluşuna büyük katkısı olan İsmet İnönü Enstitülerin kapanmasına yol açan sürece karşı çıkamamıştır.

Tabii hep akla geliyor Köy Enstitüleri kapatılma yerine geliştirilseydi veya o dönemde yapılan eleştiriler ciddi ciddi ele alınıp ayıklansaydı ve okular ülkemize daha fazla eğitmen kazandırsaydı ülkemiz acaba bugünkü konumundan ne kadar ileride olurdu.

İyi eğitilmiş, üretken ve yaratıcı toplum ve bireyler daha mutlu, huzurlu olacaklardı. Eminim ki toplumda daha ileri bir düzeye gelecektir. Umarım ülkemiz günümüzün iletişim çağının gereklerini iyi anlar ve bu çağı kaçırmamaya çalışır. Yoksa ülkemiz üçüncü dünya ülkesi olmaktan kutulamaz.