ÖĞRETİM ÜYESİNİ PROFİLİMİZ NE DURUMDADIR 

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ, Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr

YÖK sonrası sık sık üniversite öğretim üyesi kalitesi birikimli bilim adamları tarafından sorgulanmaya başlandı. Ancak bu sorgulamanın dozunun son yıllarda arttığı görülmektedir. Bendeniz de üniversite tarihlerinden okuduklarım ve yanında yetiştiğim hocalarımın yaşam biçimlerinden ve tutumlarından öğrendiklerimden hareketle bilim adamı profilindeki sapmaları işlemekteyim ve ülkemiz üniversite öğretim üyeliği yetiştirme sorununun temel sorun olduğuna inananlardanım.

Özerklik de, akademisyenlik de gitti

Bütün bu tartışmaların nedeni ülkemizin yaşadığı talihsiz süreçler sonucu oluşan olağanüstü durumların yarattığı boşlukların zamanında görülememesinden kaynaklanıyor. Durumu görenlerin önerileri de dikkate alınmadı ve azınlıkta bırakıldılar. Ülkemiz üniversiteleri bu konuda maalesef çok talihsiz dönemler yaşamış, YÖK ile birlikte üniversitelerin dinamik omurgaları kırılmış, bunun yerine omurgasızlık ilkesi temel değer olarak benimsenmiş. Üniversitelerin özerkliği elinden alınmış, araştırma olanakları kısılmış, üniversite bütçelerinin kısılması ile uluslararası bilim kuruluşları ile ilişkiler zayıflamış, öğretim üyeleri maaşları komik düzeye çekilmiş, başta Ar-Gör maaşı olmak üzere açlık sınırında tutularak üniversite öğretim üyeliği gibi omuzlarında manevi sorumluluğu olan çok boyutlu zor meslek bir iş bulma kapısı konumuna getirilmiştir. Bu arada gelişmekte olan bir ülke olarak hızla Anadolu’da plansız programsız üniversiteler açarak, üniversitelilik bilinci gelişmiş olsun olmasın çok sayıda kişi yabancı dil sınavını şu veya bu şekilde hallettikten sonra öğretim üyeliğine alınmıştır. Gece yarısı yasalarla öğretim üyeliğinde yükselme süreye bağlanarak süresi gelen akademik aşamayı tamamlayarak yaşamdaki temel hedeflerini gerçekleştirmiş oldular. 

Evet, bugün ülkemizin üniversitelerinin temel sorunu bilim adamı yetiştirme planı, programı ve stratejisi bulunmamaktadır. Hiçbir üniversitenin kurumsal olarak gelecekteki bilim politikalarını nasıl ve kimler tarafından yürütecekleri konusunda hiçbir hazırlıkları olmadığı gibi bir öngörüleri de bulunmamaktadır. Öğretim üyesi belirlemede ciddi kriteri olmadığı gibi bunun yansıması olan diğer alanlarda da hiçbir ciddi kriter oluşturamamıştır. Açıkçası ülkenin beyin takımının olduğu üniversite gibi bilim kurumları örgütsüz ve ölçüsüz olarak açık denizde hedefsiz yol almaktadırlar.

İlginç ve önemli sonuçlar: Özgüven düşük

Öğretim üyelerinin profili geniş boyutta Gazi Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Çağatay Özdemir başkanlığındaki bir ekip tarafından Ekim 2003 ve Ekim 2004 tarihleri arasında 18’i vakıf, 69 üniversitede toplam 3 bin 412 öğretim elemanı ile yapılan anket çalışması ile belirlenmiştir. Sayın Prof. Dr. Çağatay Özdemir sağ olsun anket sonuçlarının bir kısmını bana da değerlendirmek üzere ilettiler. Sonuçlar çok ilginç ve çok boyutlu olarak tartışılması gerekir. Sayın Prof. Dr. Eser Karakaş ve gazeteci Taha Akyol köşelerinde konuyu irdelediler. Sayın Karakaş olayı üniversite özerkliği talebi ve AB karşıtlığı yönü ile değişik bir boyuta incelemişlerdir.

Bana göre anket sonuçları çok önemli; her biri ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekir ancak üniversitelerimizin geleceği açısından öğretim üyesi profilinin belirlenmesi ve bunun ülkemizin biliminin geleceğine yansıması birinci önceliği ortaya koymaktadır. Ancak anket öğretim üyelerinin bilimsel üretkenliklerini de bu vesileyle ölçseydi sanırım çok daha farklı durum ortaya çıkardı. Öğretim üyelerinin profili öğretim üyelerinin gelir düzeylerine, geldikleri aile ortamına, yurtdışında bulunma durumuna ve büyük şehirlerde oturuyor olma durumuna göre aralarında büyük farklılıklar göstermektedir.

Öğretim Üyelerinin Üniversitelilik Bilinci

Prof. Dr. Çağatay Özdemir ve arkadaşlarının anket sonuçlarına göre öğretim üyeleri geldikleri sosyo-ekonomik alt yapıya göre iki guruba ayrılıyorlar. Batıdaki başta vakıf üniversitelerindeki öğretim üyeleri sahip oldukları ekonomik ve sosyal statüden dolayı daha sosyal ve özgüven değerleri yüksek, Anadolu üniversitelerindeki öğretim üyeleri daha kaygılı ve muhafazakâr bir görüntü sergilemektedir. Alt sosyo-ekonomik düzeye sahip olanlar daha fazla gelenekseldir. Kadın öğretim elemanları, araştırma görevlileri ve yurtdışına çıkmayanlar, sosyal bilimlerde çalışan öğretim elemanları, kendilerini alt ve orta sınıfta görenler, devlet üniversitelerinde çalışanlar daha fazla geleneksel değerlere sahiptir. Bu durum öğretim üyelerinin hayata bakış açıları üzerinden üniversitelerin bugünkü etkinliklerine yansımaktadır.

Anket sorularına verilen cevaplardan öğretim üyelerinin olaylara bakış açısında bazı çelişkiler yaşadıkları görülmektedir. Araştırma sonuçları öğretim üyelerinin çoğunluğu üniversitelerin özerk olması gerektiğini ifade etmektedirler. Diğer taraftan da her ne kadar ankete katılan öğretim üyelerinin ağırlıklı bir bölümünün temel tercihinin “tam özerk üniversite” olduğunu ortaya koyuyor olsalar da sivil TBMM’den çok en güvenilir kurum olarak orduyu görmeleri, bir yerde otoriteye güveni ve statüko sorusunu gündem getiriyor. Araştırma sonuçları “öğretim üyelerinin büyük çoğunluğunun devletin resmi ideolojisi ile aynı paralellikte düşündüğü” görülmektedir. Devletin genelde statükocu ancak üniversitelerin ise daha özerk ve özgürlükçü bir ortamda her konuya tartışma, araştırma gözü ile bakması gerekir. Buradan çıkan sonuç öğretim üyeleri gerçekten üniversite özerkliğinden ne anlıyorlar sorusu akla gelmektedir. İçinde bulunduğumuz üniversite ortamına göre mi karar veriyorlar, bunun ciddi olarak araştırılması gerekir. İleride yapılacak bir başka anket çalışmasında bazı çapraz soruların sorulması gerekir. 

Öğretim üyelerinin ezici bir çoğunluğu özerk üniversite talep etmektedir. Kararlara katılma düzeyi artan ve çalıştığı üniversitedeki iletişimi açık ve anlaşılır bulan, unvanı yüksek olanlar “Tam özerk üniversite” sistemini savunmaktadır. Öğretim üyelerinin %5’i mevcut sitemden memnun görülüyor.

Gazi Üniversitesi tarafından yapılan ankette öğretim üyelerinin %75’i YÖK sistemini eleştiriyor ve özerk üniversiteden yana davranıyor, ancak diğer taraftan geleceğe bakış açısında sorunu yönetici bazında değiştiğini ve bu sonuçlarla da sonunun derinliğine değil yüzeysel olarak baktığını göstermektedir. Son yıllarda YÖK konusunda yapılan tartışmalarda da benim kişisel gözlemlerim de öğretim üyelerinin büyük çoğunluğunun sorunu üniversite yönetimlerinde görmektedirler. Öğretim üyeleri genelde sistemden çok yönetici değişi ile sorunu çözeceği yönünde işaretini vermektedirler. Ancak yaşanan tecrübelere hangi kişiyi yönetime getirirseniz getirin sistem kişileri tekleştirmekte ve tek adam hâkimiyeti ön plana çıkmaktadır.

Öğretim üyeleri genelde sivil inisiyatife pek güvenmemektedirler. Örneğin basına olan güven %1 düzeyinde iken orduya olan güven %45 düzeyinde.  Genelde öğretim üyesi ve bir kurum olarak da üniversiteler toplumun tüm egemen güçlerine karşı bağımsız ve özerk olmaları gerekir. Öğretim üyelerinin özgüvenin olmaması, orduya bel bağlamaları ve gelecek ile ilgili yüksek kaygı taşımaları biraz üniversitelik bilinci bakımından ürkütücü. Aslında öğretim üyelerinin orduya güveninin yüksekliğin temelinde

1.  AB’nin ve ABD’nin dayatmaları sonucunda başta ulusal bilincin zayıflaması, irticai ve bölücü akımların güçlenmesi gibi kaygıların sonucu akademik çevrelerde artan anti AB’ci tutumun büyük etkisi olmuş olabilir.

2.  Son yıllarda üniversitelere öğretilen öğretinin sorgulayıcı olmaması, derin felsefi tartışma ortamının olmaması, yetişkin ve örgütlü birey davranışlarının gelişmemesi ve üniversiteye alınan elemanların büyük çoğunun mezun olduğu kurumun dışına çıkmamaları bir diğer etken olabilir. Özellikle öğretim üyelerinin mezun oldukları kurumda kalmaları kanımca yerel ölçekte düşüncelerin planlanmasında etkili olmaktadır. Anket sonuçlarına göre yurtdışında bulunanlarla bulunmayanlar arasında bu konuda derin farklılıklar bulunmaktadır.

Tabii bu kaygılar ve güvensizlik akademik çevrelerde özerklik kavramı ile kapatılacağı düşünülse de üniversite özerkliği anlayışı ile öğretim üyelerinin kaygıları pek örtüşmüyor. Tam tersine öğretim üyesi sırtını güce dayıyor ve anlaşılan bağımsız olma ile üniversite özerkliği birbirine karıştırılıyor. Hatta YÖK yasasını artık içselleştirmiş ve onun yörüngesinin dışına çıkamamaktadır.

Prof. Dr. Çağatay Özdemir’in araştırma sonuçlarına metropoller dışındaki üniversitelerde Öğretim üyelerin genelde genç ve ciddi derecede dil sorununu hal edememiş olanlar %40 düzeyindedir. Yabancı dil sorunu metropollerin dışındaki üniversitelerde ve özellikle de erkek öğretim elemanları arasında daha fazladır. Bugün biliyoruz ki zamanının büyük çoğunluğunu yalnızca dil sınavını aşmak için ayıran, Yard. Doç kadrosunda binlerce insan bulunmaktadır. İşi biraz gerçek boyutta alınsa eminim bu rakam daha da yüksektir. Gerçi hiçbir İngiliz veya Amerikalı başka bir ulusun dilini öğrenmeden de bilim adamı olabiliyor ancak günümüz koşullarında artık iletişim dili olarak İngilizcenin en azından akademisyenler arasında sorun olmaması gerekir diye düşünüyorum. Ancak bunun bir çok öğretim üyesi için çok büyük bir acı ve üniversite verimliliği açısından da çok önemli olduğunu düşünüyorum.

Öğretim Üyesi Okumuyor

Öğretim üyelerinin kitap okuma veya okuduğu kitap türü yönünden de temel ayrılıklar görülmektedir. Kendilerini üst sosyo-ekonomik düzeyde görenler, anne ve babalarının eğitim düzeyi yüksek olanlar, vakıf üniversitelerinde çalışanlar daha çok kitap okumaktadırlar. Anne ve baba eğitim düzeyi düştükçe, dinî kitap okuma oranında artış gözlenmektedir. Öğretim üyelerinin mesleği dışında okumaya karşı olan duyarsızlığı YÖK ile birlikte son yirmi beş yılda Türkiye’de üniversitelerde farklı bir akademik kuşak yetişmeye başlandı. Maalesef üniversite kapısından bilim felsefesinden yeterince nasibini almamış ve yaptıkları işi bir ekmek kapısı olarak gören ve bilimsel unvanlarını da kolay yollardan aldığı için bunun şerefini de bir statüko aracı olarak gören bir tipleme ortaya çıkmıştır. Öğretim üyelerinin yüzde 16'sı (ayda bir) akademik kitapların dışında kitap okumuyor. Ayda ortalama bir-iki kitap okuyanların oranı ise yüzde 72.

Anket sonuçları “üniversite öğretim üyelerimizin babalarının yüzde 33’ünün ilkokul, annelerinin de yüzde 34’ünün ilkokul mezunu olduğu”nu gösteriyor. Sayın Karakaş bu durumu şöyle yorumluyor “bu öğretim üyelerinin geçmişte temel klasikler bırakın okumayı isimlerini bile duymadıklarını” belirtiyor.  Ve ekliyor “ bu profilin bugün AB’ye kuşku ile bakmasını yadırgamamak gerekiyor” diyor. Sayın Karakaş öğretim üyeliği mesleğinin biraz aristrokat olduğunu belirtiyor ve bir yerde eğitim almamış ailelerin çocukları öğretim üyesi olamaz diyor.

Öğretim Üyeleri Gelenekçi Değer Yargılarına Sahip

Öğretim üyelerinin çocuklarında ve arkadaşlarında görmek istedikleri ve görmek istemedikleri özelliklere bakıldığında genelde dürüstlük, dedikodu, yalancılık gibi değer yargıları ortaya çıkmaktadır. Öğretim üyeleri toplumcu ve ahlakçı değerlere çok düşkündür. Yurtdışında bulunan öğretim elemanları öğrencilerinde görmek istedikleri temel özellik açık düşünceli olmayı, bulunmayanlar ise çalışkan olmayı öğrencilerinde görmek istedikleri en olumlu özellik olarak belirtmişlerdir. İlginçtir, akademik unvan düştükçe, dedikoduculuk en istenmeyen özellik olarak ortaya çıkmaktadır. Sonra da tutarsızlık eğilimi gelmektedir.

Öğretim Üyeleri Akademisyenliğe Atamayı Objektif Bulmuyor

Üniversite öğretim üyelerinin YÖK’ün öğretim üyeliğine yükseltilme ve atanma kriterlerini objektif buluyor mu sorusuna akademik unvanı yüksek olanlar, öğretim elemanı olmaktan memnun olanlar, vakıf üniversitelerinde çalışanlar YÖK’ün atama ve yükseltme kriterlerini objektif bulmaktadır. Anacak meslektaşlarıyla çatışma yaşayanlar, fen ve sağlık bilimlerinde çalışanlar, ek iş yapma ihtiyacı hissedenler, “YÖK’ün atama ve yükseltme kriterlerini objektif” bulmamaktadır. Genelde öğretim üyeleri atama kriterlerini yetersiz bulmaktadırlar.

Öğretim Üyeleri Örgütlülüğe Uzak Durmaktadırlar

Anket sonuçlarının en çarpıcı yanı ise öğretim üyelerinin %56’sı sivil toplum örgütlerine üye olmamalarıdır. Üst sosyo-ekonomik düzeye sahip olan, akademik statüsü yüksek olan, metropol devlet üniversitelerinde çalışan ve yurtdışında bulunan, sağlık bilimlerinde çalışan öğretim elemanları daha fazla sivil toplum örgütüne üyedir. Akademik unvanı yüksek olanlar, akademik personel olmaktan memnun olanlar mesleki kuruluşlara üyedir. Toplumun en kültürlü, örnek oluşturması ve toplumun önünde yer alması gereken öğretim üyeleri toplumsal birliktelikten kaçınmaları garip geldi bana. Aslında belki de toplumun bilim adamlarına yakıştırdığı aydın kişiliğinin alt yapısının oluşmadı bu durumun ayrı değerlendirilmesi gerekir.

Üniversitelerin İletişim Sorunu Bulunmaktadır

Öğretim üyelerinin büyük çoğunluğu iletişim sorunu yaşadığını gösteriyor. Aynı şekilde kararlara katılma oranı düştükçe, “çalışmakta oldukları üniversitede çalışma isteği uyandıran bir atmosferin” olmadığını ileri sürmektedir. Akademik unvanı düşük olanlar, kararlara katılamayanlar, bölümlerinde çalışma isteği uyandıran bir atmosferin bulunmadığını ileri sürenler, metropol dışındaki devlet üniversitelerinde ve sağlık bilimlerinde çalışanlar, meslektaşlarıyla daha fazla çatışma yaşamaktadır. Öğretim üyelerinin üniversitelerde çatışmanın en önemli kaynağı olarak %52 ile kişisel çatışmayı göstermektedirler. Kişisel nedenlerle çatışma daha çok paylaşımsızlık ve benmerkezcilikten kaynaklanmaktadır. Akademik unvanı yüksek olanlar, kararlara katılanlar, vakıf üniversitelerinde çalışanlar öğretim elemanı olmaktan memnun olanlar, üniversitede “biz duygusunun hâkim olduğunu” ileri sürmektedir.

Üniversiteliler Sorun Çözmede Güç İlişkisine Değer Vermektedir. 

Öğretim üyelerinin karşılaştıkları sorunu çözmede kullandıkları metotlar da ilginç. Belki başka sorular sorulsaydı durum farklı olabilirdi. Ancak yine de kendilerini üst sosyo-ekonomik sınıfta görenler, sorunlarını konuşarak, alt ve orta sosyo-ekonomik sınıfta görenler dost ve arkadaşlarıyla paylaşarak sorunlarını çözme eğiliminde oldukları görülmektedir. Akademik unvanı yüksek olanlar, kendilerini üst sosyo-ekonomik düzeyde görenler, “Türkiye'de bir kişinin ekonomik ve sosyal seviyesini artıracak etken” olarak “çalışkan ve girişimci olmayı”, akademik unvanı düşük olanlar, yurtdışında bulunmayanlar, “Türkiye'de bir kişinin ekonomik ve sosyal seviyesini artıracak etken” olarak “siyasi ve bürokratik açıdan güçlü yakınlarının olması” görüşünü benimsemektedirler. Aslında bu sonuçlar öğretim üyelerinin özgüven sorunun en açık biçimde ortaya koymaktadır.

Öğretim üyelerinin % 36’sının “kendi kişisel düşüncelerine ters düşse bile çoğunluğun düşüncesine uyacaklarını“ bildirmektedirler. Aslında belki de akademisyenlikle bağdaşmayan en ciddi sorun da burada bulunmaktadır. Bili adamı olarak hepimizin yaşadığımız toplumdaki sorunları tanımlama, onlara çözüm önerme konusunda kendimiz yetkili görmemiz gerekir. Aksi durumda sokaktaki çoğunluğun görüşlerini ardında gitmek gerekirse o zamanda bilim adam olarak üniversite hocası olmamak gerekir. Çünkü bu anlayış bilim felsefesi ve ahlakı ile ters düşmektedir. Bilim adamlığı misyonu gerçeği aramaya kendini adamış ve onu her ne pahasına olursa olsun savunma durumundadır. Aksi takdirde bize üniversitelerde ne aradığımız sorulabilir.

Sonuç

Özet olarak anket sonuçları olumlu ve olumsuz yönden değerlendirilebilir.

Önce iyi tarafından bakalım. Beklendiği gibi öğretim üyelerinin ezici çoğunluğu üniversite özerkliğini talep ediyorlar, YÖK’e karşılar, demokrasinin iyi işlemediğini ve akademik yükselmenin objektif değerlendirmeye göre yapılmadığını belirtiyorlar.

Olumsuz yönü ise, öğretim üyeleri genelde gelenekçi, özgür düşünceden çok benimsenmiş kalıplaşmış düşüncelerin ekseninde dolaştıkları görülüyorlar. Sivil inisiyatiften çok otoriteye ve orduya güven fazla, mesleği dışındaki konularda daha az okuyor ve olaylara bakış açıları evrensel bakmak yerine yerel ölçekte baktığı görülmektedir. Ayrıca öğretim üyelerinin ciddi anlamda iletişim ve özgüven sorunu yaşadığı anlaşılmaktadır. 

Öğretim üyeleri profili bir bütün olarak ele alındığında bir taraftan özek üniversite talebinde bulunuyor, diğer taraftan gelenekçi ve otoriteye bel bağlama gibi tutum sergilenmesi biraz kafa karıştırıcı gibi geliyor.

Öğretim üyeleri şablon olarak sorulan klasik sorulara olumlu yaklaşıyor, fakat içerik olarak özerklikten ne anladığı, özerkliğin nasıl sağlanacağı konularındaki sorulara ise defans göstermektedir. YÖK’e karşı, demokrasinin iyi işlemediğini, akademik aşamanın doğru yapılmadığını belirtiyor, ancak diğer taraftan örgütlülükten kaçınıyor, ilerlemek için veya diğer sorunların çözümünde mutlaka etkili bir güce sırtını dayandırmayı benimsiyor.  Mevcut öğretim üyelerimizin çoğunluğu 2547 sayılı yasayı yaşadığımız için, hiç birimiz gerçek anlamda özek bir üniversite ortamını teneffüs etmedik. Acaba öğretim üyesi özerklikten ne anlıyor diye düşünmeden edemiyor insan. Ciddi olarak bilimsel ortama yakışır üniversite yönetimleri altında bilimsel araştırma ve yaşam biçimini yaşamadık. Acaba anket bazı soruları daha açarak mı sorsaydı diye düşünüyorum. Bu bakımdan anket olumlu ve olumsuzlukları ile bize ülkemizin beyin takımının ne olduğunu ve ne olmadığını önümüze koymuş bulunuyor.