Nasıl bir üniversite istiyoruz?

Üniversite öğrencinin beynine format atan değil, özgür düşünme becerisini kazandıran kurumdur.

 “Nasıl bir üniversite?” sorusunu sormak kuşkusuz tek başına bir anlam taşımıyor. Üniversitenin neye veya kime hizmet ettiği sorularını da sormak gerekir. Eğitimin hizmet ettiği anlayışı iyi tanımlamak gerekir. Hepimizin anladığı “nasıl bir üniversite?” sorusunun yanıtı, nasıl bir gelecek ve nasıl bir toplum ve nasıl bir ülke istediğimiz soruları ile doğrudan ilişkilidir. Üniversite bilginin üretildiği, teknolojinin geliştirildiği, ülkenin nitelikli insan gücünün yetiştirildiği ortam olması nedeniyle ülkenin geleceği ile üniversitelerin işleyişi doğrudan bağlantılıdır. Onun içindir ki yüzlerce yıldır iktidar otoriteleri üniversiteleri kendi istekleri doğrultusunda tutmak istemişlerdir. Ülkemizde üniversite özerkliği arzulanan ölçüde geçekleşmedi. Onun için 12 Eylül sonrası Anayasa yazılmadan 2547 sayılı Yükseköğretim kanunu (YÖK) çıkarıldı. Tüm siyasi partilerin YÖK’ü değiştirmek istemelerine rağmen değiştirilememesinin biricik nedeni iktidar-rejim sorunu ile doğrudan bağdaştırılmaktadır.

Üniversite Nedir?

Bilim “belli bir ereğe yönelen bilgi edinme ve yöntemli araştırma sürecidir” (Arat, 1990). Bilim insanı; kendisini anlama işine veren, araştırma ve öğrenmeyi bir yaşam biçimine dönüştüren kimsedir. Bilim adamlığı işi özel bir meslektir. Bilim akademi ve üniversitelerde yapılır. Birer üst kurum olan üniversiteler, bilginin en üst düzeyde üretildiği ve tartışıldığı kurumlar olmaları vesilesiyle insanlar tarafından büyük saygı ile anılmaktadır.

Akademi; Plato okulunun toplandığı konumun adıdır. Zamanla bu çatı altında üst düzey tartışmaların yapıldığı yerin ve bu tartışmaları yapanların tanımı olarak akademi ismi kullanılmıştır.

Üniversite ise bir bilim dalının öğretildiği, tartışıldığı araştırıldığı ve bulguların yayınlandığı kurumlardır. Üniversite, farklı düşüncelerin, yeni görüşlerin yoğrulduğu tartışmaya açık bir ortamdır (Derman 1990). Üniversiteler yaratıcı, tartışmaya açık, dönüşüme açık ve dinamik yapısı ile toplumun beynidirler.

Üniversite; insan, toplum ve doğa yararına gerçeği araştıran ve derinleştiren, bilgiyi derleyen, düzenleyen, çoğaltan ve yayan bir bilim kurumudur. Üniversiteler; evren ve insan ve bunlar arasındaki ilişkiler hakkında bilinmeyen sorular sorar ve bilinmeyenleri aydınlatmak ve topluma ulaştırmak için sistematik bilgi edinme yöntemleri ile bilim yapar ve bilgi üretir. Üniversite elde ettiği bilgiyi tekniğe dönüştürerek insanlığın yararına sunar.

Üniversiteler bilgi (bilim) üreten kurumlar olduğundan üniversitenin anlamı bilgi ile ilişkisinde ortaya çıkar. Bilgi, başta bilimsel bilgi doğa + kültür bilimleri olmak üzere, felsefi bilgi, sanatsal bilgi ve disipline edilmiş diğer bilgi türlerinin tümünü kapsamaktadır.

Üniversite, her türlü otorite egemenliğinden kendini arındırmış olmalı yaniÖzerk olmalı. Toplum yararına faaliyet yürüten, üniversitenin tüm unsurlarının yönetimde yer aldığı, özgür ve özerk” bir üniversite.­ “Üniversiteler bilimsel çalışmaları, yanı sıra, ulusun gelecekteki yetişmiş nitelikli insan kaynağı için öğrenciler ve akademisyenlerin biçimlenmesine önem vermek zorundadır. Üniversite fidanlıkları bütün dünyada bilimsel gelişmeye büyük katkıları olmuştur”.
10. Cumhurbaşkanı Sezer ODTÜ’de yaptığı konuşmada “ Üniversitelerin, bilimsel düşünceye ve araştırmalara ağırlık veren, özgün yayınlar üreten, bilim dünyasına katkıda bulunan, bilim insanı ve aydın kuşaklar yetiştiren, yalnızca öğretimle yetinmeyip bireyin önüne yeni ufuklar açan evrensel kurumlar olduğunu dile getirdi”. Cumhurbaşkanı Sezer, “Ülkenin ekonomik, siyasal, toplumsal ve kültürel yaşamında söz sahibi olan üniversiteler, çalışmalarıyla topluma yön gösterir, insanları aydınlatır, sorunlara çözüm üretirler” diye konuştu.

Üniversitenin Amacı Nedir?

Üniversitenin görevi, doğal ve insani olgu ve olayların ve bunların ardındaki gizemleri anlamak için araştırmak, bunları insanın yararına teknolojiye dönüştürmek, bu bilgi ve dönüşümü sağlayacak yaratıcı, sezgili ve özgür insanı yetiştirmektir. Üniversite yetiştirdiği sezgili, yaratıcı ve hümanist insan gücü ile insan ve doğadan yana tarafı ile yaşama önem ve anlam katan bir bilim kuruluşudur.

Üniversitenin temel hedefi ve amacı, bilimsel bilgiyi üretmek, bu bilgiyi üretecek insanlar yetiştirmek ve üretilen bilgiyi toplumla paylaşmaktır. Bu hedefler; araştırma, eğitim, yayın ve uygulama araçlarıyla bir kamusal hizmet olarak paylaşılarak gerçekleşir. Bunun birincil koşulu ise “kurumsal düzeyde özerklik ve bireysel düzeyde akademik özgürlüktür" anlayışının egemen kılınmasıdır. Bu duygular ile yeni eğitim-öğretim yılınızı kutlar; üniversitemize, geleceğimiz olan öğrencilerimize, Türkiye’ye ve tüm insanlığa aydınlık günler getirmesini dileriz.

Günümüzde üniversiteye salt bir meslek edinme ortamı veya araştırma yapan anlayışla bakan bir başka tanımda üniversite: “değişik programlarda, yüksek düzeyde eğitim-öğretim vererek ülkenin ihtiyaç duyduğu uluslararası niteliklere sahip insan gücü yetiştiren, uluslararası ölçütlerde araştırma-geliştirme ve yenile(n)me yapabilen, bilim ve teknoloji üreten; ulusal ve uluslararası yayın organlarında yayım yapan ve toplumun sorunlarına bilgi ve danışmanlık desteği verebilen, fakülte, enstitü, bölüm ve benzeri birimlerden oluşan, kamu tüzelkişiliğine sahip; özerk, özgür, yetkin ve etkin bir yükseköğretim kurumudur” şeklinde tanımlanmıştır.

Üniversite Ne Değildir?

Üniversite Ne İçindir? Üniversite bilgi üretir, öğretir, yayar ve yaşamı kolaylaştıracak dönüşüm sağlar. Üniversitenin fonksiyonu bilinmeyeni bilir duruma getirmek ve yaratıcılığa dönüştürmektir. Üniversitenin öncelikli amacı, bilgi için bilgi olmalıdır. Eğer, pratik yararların gözetilmesi amacına öncelik verilirse, fen bilimleri, felsefi bilgi, sanat bilgisi gibi bilgilerin araştırma alanları gereksiz uğraşlar olarak görülür ve bir süre sonra üniversite bilgi üretemez, teknoloji kendisini yenileyecek yeni bilgiyi üretemez. Teorik bilim anlamında bilim etkinliğinde bilim adamının amacı, esas itibariyle, olayları ve olguları anlamaktır veya açıklamaktır. Doğa bilimleri temeline dayalı mühendislik bilimleri de uygulamalı bilimler olarak sonradan pratik amaçlar için çalışırlar.

Örneğin antik çağ bilimi olmasaydı bugünkü modern bilim var olamazdı. Ancak o dönemde bilimin bugünkü anlamda uygulama ve pratik yarar amacından söz edilemezdi. Antik çağ bilimi insanın bilme ihtiyacını tatmin etmeye yönelikti. Fakat günümüzde bilginin bilgi ürettiği ve geçmiş bilginin anlamı ortaya çıkmış durumdadır. Bilimin amacı bu bakımdan olayları açıklamak ya da anlamaktır.

Üniversite; öğrencisi ve öğretim üyesi ile bilimsel ve akademik yeteneğin en üst düzeyde sergilendiği felsefi tartışma ortamlarıdır. Üniversiteler, yetiştirdiği öğrenciye dünyaya geniş açıdan bakabilme özelliği katan ve kendi özgürlüğünü kazandıran bir yapıda eğitim sunmalıdır. Öğrencisine sistematik, soyut ve analitik düşünen, analiz ve sentez yapabilme becerisi kazandıran bir kurumdur. Öğrencilerine her türlü ön yargıdan arınmış soru sormanın, tartışma yaparak özgür düşünceye dayalı bilgi üretmenin ortamını yaratan kurumlardır. Üniversite ortamı, aklın üstünlüğünün “dogmalardan üstün tutulduğu pozitif bilimin işlendiği alanlardır. Üniversiteler demokratik yaşamın öğretildiği ve uygulandığı alanlar olarak aktif yurttaşların yetiştirildiği ortamlardır.

Üniversite; makam ve mevkie bakılmaksızın bilimsel hiyerarşinin akademik hiyerarşiden üstün tutulduğu bilimin yol göstericiliğinde, yeniliğe kapı açan, her türlü fikrin tartışılabildiği, yaratıcılığın gerçekleştirildiği, bilimsel özgürlüğün ve bilgi birikiminin şekillendiği ortamlardır.

Üniversiteler insanlığa açık, sosyal ve evrensel kurumlar olarak her türlü iletişime açık alanlardır. Üniversiteler ürettikleri fikirler ve sordukları sorular ile toplumun gerisinde değil önünde olmak ve yeni dinamikler yaratarak toplumu ileriye taşımak zorundadırlar. Üniversiteler, bilinenlerin değil bilinmeyenlerin tartışıldığı alanlar olarak bilinirler. Toplumun sorunlarını çözmek ve refah düzeyini yükseltmek için toplumun hizmetinde olan kurumlardır.

Uluslararası ilişkilere açık, karşılıklı bilimsel işbirliği kuran kurumlardır. Mesai saati veya çalışma zamanı sınırı yoktur. Normal devlet memurlarının tabi olduğu kurumlar değildir. Bilgi 24 saat üretilmek üzere araştırılır. Üniversite ortamı dinamik ve diyalektik bir yapıda fonksiyon yürütmektedir. Herakleitos’un “her şey akar” tanımıyla süreklilik arz eder. Akademik hayat da süreklilik arz eder.

Kar amacı gütmeyen, uzun vadeli ürettiği bilginin teknolojiye veya topluma yansıması sonucu katma değer yaratan kurumlardır. Üniversitelerde verilen dersin ücreti, bilginin ağırlığı ile ölçülemeyecek kadar düşüktür. Öğretim üyesi bu anlamda bilgisini para karşılığı satmaz, ancak geçimi için yeterli maaş aldığı kurumlardır. Üniversiteler, mutluluğun üretilen bilgi ile ölçüldüğü alanlardır. Üniversiteler salt derslerin sıralarda işlendiği kurumlar değil, bilginin analiz ve sentez edildiği kurumlardır. Üniversitelerde bilim ve felsefe tartışılarak öğrenilir, meslek öğrenme bir yan ürün olarak değerlendirilir.

Yeniden şekillenen özerk üniversiteler saydamlığın ve hesap verilebilirliğin en açık olduğu ortamlar olarak etik sorunu olmayan ancak etik kaygısı olan kurumlardır.

Üniversiteler her türlü otoriteden uzak görevlerini özgürce yerine getirebilme ve eleştirilmekten çekinmeden ve korkmadan, düşüncelerini rahatlıkla açıklayabilen aydın nitelikli kişilerin olduğu özerk, demokratik katılım ve seçim esaslarına bağlı, üst yönetim organları doğrudan siyasal iktidar tarafından atanmayan kurumlardır.

Ancak günümüzde üniversitenin ulvi tanımı ve işlevselliği Dünya'da ve Türkiye'de hızla terk edilerek multi-üniversite kavramı ile birer meslek edinme ve piyasanın ihtiyaçlarını karşılayan bir okul konumuna getirilmiştir. Öğretimin niteliğine bağlı olarak 4, 5 ve 6 yıl süre ile belirli dersleri alan ve sonunda diploma veren bir organ durumuna gelmiştir. Üniversite felsefi tartışma ortamından çıkarılıp salt meslek eğitiminin verildiği bir organ durumuna gelince hızla vakıf üniversiteleri, paralı özel üniversiteler, paralı eğitim, üniversite kimliği ile danışmanlık gibi üniversitelilik dışı anlayışlar bütün şiddeti ile eğitimden nemalanmaya başladı. Bu anlayışın toplum tarafından da pek benimsenmediği bilinmektedir.

Üniversite yalnızca daha çok öğrencinin amfilere yerleştirildiği ve dört yılsonunda meslek diploması veren kurumlar değildir. Üniversiteler halktan kopuk değildir. Üniversiteler, toplumdaki kopukluğu giderecek dinamik çalışan bilim kuruluşlarıdır; statik, gelişmeyen, içine kapanık, kendi kendini aklayan ileri liseler değildirler.

Maalesef bugünlerde ülkemizde üniversiteler düşünme, araştırma, inceleme yapılmadan, öğretim üyesinin kürsü arkasında okuduğu notları ezberleyen ve sınavlarda tekrarlanarak başarının sergilendiği kurumlar haline gelmiştir. Bu sürecin gideceği yer “medreseleşmedir”.

'Nasıl bir üniversite' sorusunu yanıtlamak için evrensel değerlere bakılmalı. Hedef, hukuk dışı davranışa geçit vermeyen, demokrasinin egemen olduğu, adem-i merkeziyetçi bir yapı olmalı

1-  Hukuk ilkesi gözetilmeli. Yetkilileri kendi başına karar vermemeli, sistem kişilere bağlı olmaktan kurtarılmalıdır.

2-  Şeffaflık: Akademik yükseltmeler ve kadroya atamalar şeffaflık çerçevesinde yapılmalıdır.

3-  Adem-i merkeziyetçilik: YÖK’ün merkeziyetçi yapısına son verilmeli. Her üniversite bulunduğu konumda yetkileri, demokratik biçimde oluşturduğu kurulları kullanmalıdır.

4-  Katılımcılık: Bilim yuvalarında katılımcılık bilimsel temelde sağlanmalıdır. Bu anlamda seçim sisteminin yeniden düzenlenmesi gerekir.

5-  Demokrasi üniversitede seçim değildir. Yöneticiler, rektör, dekan, bölüm başkanları bilimsel liyakate göre ve belirli ilkelere göre seçilmelidir. Bu duruma ilişkin denetim gereksinimi giderilmelidir.

6-  Vizyonu ve Misyonu olan bir üniversite

Vizyonu; özgürlükçü bir üniversite olmak. Misyonu: Özerk, özgüven sahibi, çok boyutlu ve bağımsız düşünebilen, toplumsal sorumluluk bilincine sahip bireyler yetiştirmek, bilimsel ve teknolojik gelişmelere katkıda bulunmak, üretilen bilgileri topluma yaymak.

7-  Özerklik: Üniversiteler her yönü ile özerk olmalıdır. Özerklik, en kısa anlatımla "bilimsel düşünebilme özgürlüğü" şeklinde tanımlanabilir. Özerklik konusunda yapılan çeşitli tanımlamalarda yükseköğretim kurumlarının eğitim, öğretim, araştırma, geliştirme faaliyetlerinde tüm ekonomik ve politik güçlerden bağımsız olmasına değinilmektedir. Özgürlük ve özerklik, tüm öğretim elemanlarının bilimsel ahlak kurallarına titizlikle bağlı kalması koşuluyla derslerinde, üniversite içinde ve dışındaki araştırmalarda ve araştırma sonuçlarını tartışmakta, yorumlamakta veya yayınlamakta özgür olmalarını ifade etmektir (Aras, 2004).

Klasik tanıma göre özerklik üniversitede;

-Kimlerin öğrenim göreceği,

-Kimlerin öğreteceği,

-Nelerin öğretileceği,

-Kimlerin mezun olacağı,

-Nelerin araştırılacağı konularında karar almada, üniversitenin bir kurum olarak yetki sahibi olma derecesi anlamında kullanılmaktadır. Bu nedenle özerklik, öğretim üyelerine özgü bireysel bir yetki değil, bir bütün olarak kurumsal bir niteliktir. 1980'Ii yıllarda OECD tarafından yapılan ve 12 Avrupa ülkesindeki 52 yükseköğretim, kurumunu kapsayan "Özerklik Endeksi’nin kimi göstergeleri şunlardır:

- Üniversite yöneticisinin görevlendirilme yöntemi ve yetkileri,

- Profesör ve diğer öğretim üyelerinin atanması,

- Yeni bir fakülte kurulması yetkisi,

- Öğretim üyesi kadrolarının fakülteler arasında dağıtılması,

- Öğretim üyesi kadrolarının öteki birimleler arasında dağıtılması,

- Bir fakülte içindeki sarf malzemelerinin öğretim ve araştırma faaliyetlerine ayrılma yetkisi,

- Bir eğitim programında ders değişikliği yapılması,

- Bir fakültede yeni bir eğitim programının uygulamaya konulması,

- Bir araştırma projesinin kabulü.

Kurumsal Özerklik ve Akademik Özgürlük Nedir?

Lima Bildirgesi’nde Yüksek Öğretim için yapılan özerklik kavramı şöyle ifade edilmektedir; "Özerklik yükseköğretim kurumlarının iç işleyişlerine, mali işlerine ve yönetimlerine ilişkin kararlar almada ve eğitim, araştırma, dışa yönelik çalışmalar ve diğer ilgili faaliyetlerde kendi politikalarını oluşturmada devlet ve toplumun tüm diğer güçleri karşısındaki bağımsızlıkları anlamına gelir.”

Aynı bildirgede "Akademik özgürlük" kavramına ilişkin olarak; “akademik bir çevre üyelerinin tek tek ya da toplu halde bilgiyi araştırma, inceleme, tartışma, belgeleme, üretme, yaratma, öğretme, anlatma veya yazma yoluyla edinmelerinde, geliştirmelerinde ve iletmelerindeki özgürlükleri anlamına gelir.” ifadesi yer almaktadır

Yükseköğretim kurumlarında özerklik: “yönetimde özerklik”, “mali özerklik” ve “akademik özerklik.” olarak üç temel alana odaklanmıştır.

OECD 2003 yılı özelinde özerk bir üniversitede bulunması gereken kriterleri sıralamıştır:

Özerklik Kriterleri (OECD 2003)

* Binaların ve tüm araç-gereçlerinin mülkiyet hakkına sahip olmak

* Kredi alabilme yetkisine sahip olmak

* Bütçesini oluşturma ve öncelikleri doğrultusunda sarf edebilmek

* Akademik yapısını ve ders programlarını belirlemek

* Akademik personeli işe almak veya işine son vermek

* Maaşları belirlemek

* Üniversiteye alınacak yeni öğrenci sayısını saptamak

* Öğrenim ücretlerini belirlemek

OECD raporuna göre; Türkiye’de üniversiteler bina ve araç gereç, sahibi olmak, kredi alabilmek, bütçe yapabilme gibi süreçleri uygulayamamaktadır. Akademik yapı ve ders programlarını belirleme üniversitenin hakkıdır; bu, Türk üniversitelerinin yerine getirebildiği bir konu. Akademik personeli işe alma veya işine son vermek konusunda; işe alma kısmında sorun yok, ama iş akdinin sonlandırılmasını gerçekleştirmeyi hiçbir zaman yapamayan bir Türk üniversite sistemi bulunmakta; Bu sistemde çalışan öğretim elemanına da çalışmayana da aynı gözle bakan bir yaklaşım var; maaşlar belirlenemez, üniversiteye alınacak yeni öğrenci sayısı saptanamaz, öğrenci ücretini ise hiç belirleyemez. Türkiye üniversitelerindeki öğrenciler ancak kendileri için harcanan giderin %2'sini karşılayabiliyorlar (OECD 2003)

Üniversite özerkliği ve akademik özgürlük nedir? Nereye kadar özerk, nereye kadar özgür?

Örneğin üniversiteler her türlü kurum ve kuruluşlardan bağımsız olabilir mi? İstediği her tür araştırma ve program desteklenebilir mi? Örneğin vakıf üniversiteleri veya ABD’deki özel üniversiteler belirli şirketlerin ilaçlarını, kimyasal ürünlerini araştırabilir mi? Bünyesindeki araştırıcıları savaş teknolojisi ve genetik araştırmaları kar güdüsüne göre yönlendirebilir mi?

Sosyal bilimler alanında örneğin Türklerin Orta Asya’dan geldikleri ve Anadolu’nun Yunan toprağı olduğunu, Ermeni soykırımı gibi araştırmalara karar verebilir mi?

Bu soruların cevabı üniversite ve üniversitenin amacı, bilim adamı ve sorumluluğunun net bir şekilde belirlenmesine bağlıdır. Bilim ve eğitimin amacı netleşmeden yapılacak bilim "bilim bilim içindir", bireysel özgürlük "özgürlük özgürlük içindir", üniversite özerkliği “özerklik özerklik içindir" anlayışından öteye gidemez.

Söz konusu uç araştırma konularının işlenmesine karşı çıkmak özerklik kavramı ile bağdaşır mı sorusunun cevabı veya karşı sorusu üniversite veya bilim kimden veya neden yanadır?

Üniversitenin temelde aşağıdaki sorulara net cevap vermesi ve açık olması gerekir.

-Doğa ve topluma,

-Devlete,

-Resmi kurumlara,

-Piyasaya karşı sorumlukları var mıdır?

Üniversite ne için vardır? kim veya kimlere karşı sorumludur? Kaynağını nereden sağlayacaktır?

Çıktıyı, kimin için üretecektir? (Demokratik Eğitim Kurultayı 2004)

Bu sorular uzun zamandır soruluyor ve üniversiteler kendi felsefi tartışmalarını yaparak günümüzdeki piyasacı yapılanmaya kadar sürüklenmişlerdir. Halen piyasadan yana olan ve olmayan eğitim tartışması sürmektedir.

Özerklik, üniversite kavramının mutlak gerekli ve ayrılmaz bir parçasıdır. Dünya Üniversiteler Servisi (WUS) Uma Bildirgesi, Uluslararası Üniversite Örgütleri Birliği (IAUPL) Sienne Bildirgesi, UNESCO ve Avrupa Birliği Eğitim Örgütleri Komitesi Yüksek Öğretim Birimi (CSEE-GES)'in Dijon Toplantısı Kararları gibi evrensel normlar çerçevesinde akademik özerklik ve akademik özgürlüğün tanımı şu şekilde özetlenmektedir:

Özerk üniversitede öğrenci ve akademisyenler düzeyinde, her merak edilen konunun tartışılıp, araştırılıp açıkça yazılır ve söylenir olması gerekir. Özerk üniversitede, öğretim üye ve elemanları bilgiye ulaşmak, üretmek ve paylaşmak için hem hukuki güvencelere hem de maddi koşul ve olanaklara sahip olmaları gerekir. Kişiler düşüncelerini açıkladı diye kimse baskılanamaz ve meslekten ihraç edilemez. Araştırıcının herhangi bir konuyu araştırması yasaklanamayacağı gibi, araştırma bulguları, gözlemleri ve tespit ettiği her gerçeği açıklamaktan alıkonamazlar. Bilimsel araştırma için kimseden ve otoriteden (üniversite veya devlet) emir almazlar. Bilimsel araştırma veya bilgi açıklama içinde otoritenin yasak koyma yetkisi olmamalıdır. Bu nedenle üniversiteler özerk kuruluş olarak tanımlanmışlardır. Aksi takdirde gerçeğe ulaşılması mümkün olmayacaktır.

Özerk üniversitede üniversitelerin kendi yönetim organlarını kendilerinin seçimle belirlemesi anlamlı. Ancak özerklik kelimesi dört yılda bir seçim ile yönetici belirlemek kalmamalı, mutlaka denetim mekanizması da sağlanmalıdır. Üniversiteler şeffaf ve hesap verebilir olmalıdır. Ancak yeni üniversite açmakta acele edip niteliksiz yapı kurmaktansa öncelikle üniversiteler planlı bir anlayış içerisinde öncelikle sayı bakımından değil, öğretim kalitesi, kütüphane, amfi, laboratuvar ve yurt gibi imkânlar ve en önemlisi yeterli ve nitelikli öğretim üyesi bakımından geliştirilmelidir.

YÖK ile üniversite ve özerklik tanımı yapılmış ve Anayasanın 130. maddesine göre üniversitede özerklik yalnızca araştırma özerkliği ile sınırlandırılmıştır. 1982 Anayasası, üniversiteleri "bilimsel özerkliğe" sahip kuruluşlar olarak tanımlamaktadır. 1961 Anayasası'nın 1488 Sayılı Yasa ile değiştirilen 120. maddesinde (üniversiteler, özerk kuruluşlar olarak kabul edilmişlerdir. 20.09.1971 tarihinde yapılan değişiklikten önce üniversitelerin özerkliği hem bilimsel hem de yönetsel alanda olmak üzere tanımlanmıştır.  - Akademik Özgürlük: Akademik topluluk üyeleri, maddi ve manevi hiçbir etki ve baskıya maruz kalmadan, bireysel ya da toplu olarak araştırma, inceleme, tartışma, belgeleme, üretme, yaratma, öğretme, anlatma ve yazma yoluyla bilgiyi edinme, geliştirme ve iletme özgürlüğü anlamında akademik özgürlüğe sahiptir.  .

- Özerklik: Akademik özgürlüğün zorunlu bir koşulu olarak, akademik topluluklar ve yükseköğretim kurumları, iç işleyişlerine, mali işlerine ve yönetimlerine ilişkin kararlar almada ve eğitim, araştırma, dışa yönelik çalışmalar ve diğer faaliyetlerde kendi siyasalarını oluşturmada her tür yönlendirmeden bağımsız olması anlamında özerktir (Demir, A. 1996. Uluslararası Belgelerde Akademik Özgürlük ve Üniversite Özerkliğine İlişkin Ortak Ölçütler. 2. Üniversite Kuru/tayı. Sarmal Yay. 53-72)

-Özgürlük: her türlü dış etkiden ve baskıdan bağımsız olarak kişinin kendi düşüncesi doğrultusunda hareket etmesi ve karar vermesidir. Özgür düşünce yalnızca düşünmek değil, düşüncesini açıklamak ve paylaşmayı da kapsamaktadır.

Ernest Hirsch'e (1950) göre bilim ancak özgür ortamda yapılır. Özgürlük için de özerklik gereklidir. Hemen akla gelen soru özerklik devletten bağımsız mı olmaktır? Özgürlük devletten bağımsızlık ya da devlete karşı olmak biçiminde algılanmamalıdır. Özerklik, keyfilik ya da sorumsuzluk demek de değildir ve böyle algılanmalıdır.

Hirsch, (1950)’ e göre özerklik, siyasal iktidarların ideolojilerine, eğilimlerine karşı devletin Üniversiteye tanıdığı bir güvencedir. Özerkliğin amaçladığı bilimsel özgürlük ne dokunulmazlığı ne de sorumsuzluğu çağrıştırmalıdır. Hirsch bu bağlamda “üniversiteye sağlanan olanak ve ayrıcalıkların kötüye kullanılmasını önlemek devletin görevidir” ifadesini kullanıyor.

Uluslararası Üniversiteler Birliği'nin Tokyo'da 31-Ağustos-6 Eylül 1965 tarihleri arasında yaptığı bir toplantıda, üniversite özerkliğinden söz edebilmek için gerekli olan aşağıda belirtilen beş madde özerklik kriterleri olarak kabul edilmiştir.

a- Bir üniversite kendisini ilgilendiren bütün seçim ve atamaları bizzat kendisi yapmalıdır.

b- Okutacağı öğrencilerin seçimi tümüyle bizzat kendisine ait olmalıdır.

c- Eğitim programlarını bizzat kendisi hazırlayabilmeli, vereceği diploma ve belgelerin hangi düzeydeki bilgi ve maharet karşılığı verilmesi gerektiğini kendisi tayin etmelidir. Bunlar, kanun, tüzük ve yönetmeliklerle belirlenmiş olsa da hazırlanmalarında temel sorumluluk ilgili üniversiteye verilmiş olmalıdır.

ç- Araştırma programlarını istediği gibi düzenleyebilmelidir

d- Kendi bütçesini geniş yetki sınırları içerisinde istediği gibi kullanabilmelidir.

1988 yılında yayınlanan “Bologna Bildirgesi” ve diğer bazı batılı üniversitelerin benimsediği üniversite özerkliği kapsamında üniversitelerde, bilimsel araştırma ve öğretim faaliyetinin her tür siyasi ve iktisadi baskıdan bağımsız olması vurgulanmaktadır.

Bologna bildirgesine göre:

-Bilginin iletilmesi sürecinde yer alan akademik camianın bütün üyeleri; derslerde, üniversite içinde ve dışındaki araştırmalarda araştırma sonuçlarını yayınlamak, tartışmak ve yorumlamakta özgürdür.

-Üniversite öğretim kadrosu ve yönetimi, Üniversitenin her mensubunun kişisel bilimsel görüşünü ifade ve sanatsal dışavurum hakkını korumakla yükümlüdür.

-Üniversitenin, hiçbir mensubunun kişisel görüşünü ya da bu görüşün kamuoyu önünde ifade edilmesini etkilemeye veya kontrol altına almaya teşebbüs etmez.

-Üniversite, mensuplarının birer yurttaş olarak her türlü tercihine saygı gösterir.

Ancak her defasında vurgulandığı gibi üniversite özerkliği kural tanımamazlık ve her türlü etik anlayıştan da kendisini alıkoyamaz.

Diğer taraftan Bologna bildirgesi üniversite öğretim üyelerine akademik özgürlük hakkı, aşağıdaki yükümlülükleri de doğal olarak beraberinde getirmiştir.

-Gerek Üniversite camiasına gerekse kendi mesleğine karşı ahlaki yükümlülüklerini ve sorumluluklarını yerine getirmek.

-Bireysel düzeyde ve işbirliği ruhu içerisinde, mükemmeliyete, yenilikçiliğe bağlılık ve öğretim ve araştırmada bilginin sınırlarını ileriye götürmek.

-Üniversiteye olan sorumlulukları, bireysel haklarından ayrı tutmak ve kamuoyu önünde ifade edilen görüşlerin, üniversiteyi hiçbir şekilde bağlayıcı olmamasını ve temsil etmemesini sağlamak olarak açıklamaktadır.

Akademik Özgürlük ve Bireysel Özgürlük Nedir?

Akademik özgürlük ne demek? Gerçeğin herhangi bir kısıtlama, sansür ve müeyyideye tabi olmaksızın serbestçe araştırılması, özgür düşüncenin yeşerme ortamları olarak tanılanmaktadır (Aras, 2004). Anayasanın 130. Maddesine göre üniversiteler ile öğretim üyeleri ve yardımcıları serbestçe her türlü bilimsel araştırma ve yayında bulunabilir; ancak bu yetki devletin varlığı ve bağımsızlığı ve milletin ve ülkenin bütünlüğü, bölünmezliği aleyhinde faaliyette bulunma serbestliğini vermez.

Akademik özgürlük ise kurumsal değil, üniversite öğretim üyelerine özgü, bireysel bir ayrıcalık olup, üniversitenin ruhu ve esasıdır. Özerk üniversite olmadan akademik özgürlük olmayacağı gibi tersi de doğrudur.

Her ne kadar Lima bildirgesi ve diğer toplantılarda özerklik ve özgürlük kavramları açıklanıyorsa da diğer taraftan mali kaynağı sağlayan organ etkisini hissettirmektedir. Ayrıca paralı eğitim ve müdahalecilik özerkliğin delindiğini ortaya çıkarmaktadır.

1988 yılına ait İngiliz Eğitim Reformu Yasasına göre akademik özgürlük; "üniversite öğretim üyeleri, işlerini yitirme tehlikesine maruz kalmaksızın, ancak yürürlükteki yasalar içinde kalmak koşulu ile bilinenleri sorgulama ve üzerinde birlik olmayan görüşlere sahip olma hakkına sahiptir" ifadesiyle tanımlanmaktadır.

Dünya’da maddi anlamda bağımlı olunan bir ortamda özerkliğin zarar gördüğü çeşitli tecrübeler ile belirlenmiştir. Temelde bağımlı bir ortamda bilim yapılamaz. Yoksa üniversite ve bilim, siyasal iktidarın güdümüne girer ve üniversite özerkliğinden söz edilemez, özerklik olmayınca bilim de olmaz. 1988’de Dünya Üniversite Servisi tarafından kabul edilen Lima Bildirgesi’nde özerklik, yükseköğrenim kurumlarının yalnızca devletten bağımsız olması değil, aynı zamanda “tüm diğer toplumsal güçlerden” bağımsız olması kapsamında benimsenmiştir. Özerklik kendi kendini her yönü ile yönetmesidir. Kendi kendisini yönetmeyen ve siyasal iktidara bağımlı kılınmış bir üniversitede özerklikten ve demokratiklikten söz edilemez.

Yükseköğretim Kurumlarının Özerkliği ve Akademik Özgürlük Üzerine Lima Bildirgesi'nin 10. maddesinde "Tüm yükseköğretim kurumları öğrencilerin kurumun idari organlarında yer almalarını temin ederler. Tüm devletler ve yükseköğretim kurumları öğrencilerin herhangi bir ulusal ya da uluslararası sorunla ilgili görüşlerini tek tek ya da toplu halde ifade etme haklarına saygı gösterirler" denilmektedir (Yükseköğretim Kurumlarının Özerkliği ve Akademik Özgürlük Üzerine Lima Bildirgesi, Dünya Üniversiteler Servisi (WUS) 68. Genel Kurulu, 6-10 Eylül 1988, Peru). "

Akademik yükseltmeler: Dünya genelinde, akademik nitelikteki kişilerin üniversiteye alınması, sistemin akademik yükseltme kurallarını koyması üzerine bir anlayış geliştirilmiştir. Akademik yükseltmeler, mutlaka bilimsel liyakat esasına göre düzenlenmeli; şeffaf biçimde yapılmalı, kapalı kapılar ardında akraba, dost, fikirdaş kollamasını önleyecek tedbirler alınmalıdır. TUS benzeri bir sınavla yüksek lisans alınmalı, akademik aşamada da benzer şekilde uygulanmalıdır. Yardımcı doçentlik kaldırılmalıdır. Yard. Doç diye bir kadronun olmadığı sistemde, yeterince doçent ve profesörün olmadığı birimlere öğretim üyesi olarak alınma zamanla yetkili kişinin süreci yanlış kullanarak oy sağlamak amacına dönüştürdükleri görülmüştür. Seçim arifelerinde çok sayıda Dr. Öğretim Üyeliği (eski Yard. Doç) kadrosunun dağıtıldığı görülmektedir.

Çağdaş Üniversitelerin İlkeleri

Çağdaş üniversitede bilim ekonomik ve politik güçlerden bağımsız olarak yürütülür

Öğretim üyeleri hiç kimseden izin almadan, bir araştırmayı yapmalı, bilgiyi üretmeyi ve verilerini toplumla ve uluslararası kurumlar ile paylaşma özgürlüğüne sahip olmalıdır.

Bilimsel liyakat;

Saydamlık ve hesap verilebilirlik

Akademik etik kurallarına uyulma oranı

Katılımcılık

Akademik rekabet

Evrensel akademik normlar

Üniversitelerde demokratikleşme ve yönetim organlarında temsil edilebilme

Öğrencisine ve öğretim üyesine sahip çıkan bir üniversite

Öğretim üyesi değerli olan bir üniversite. Üniversite, temelde değerli öğretim üyelerinden oluşmalıdır. Bilim yapan bir üniversitede değerli öğretim üyesi, gerçek anlamda bilim yapan öğretim üyesidir. Değerli öğretim üyesi, bilinmeyeni ortaya çıkaran ve bu yeni bilgileri uluslararası alanda yayın yapan, bilgiyi toplumla paylaşan kişidir. Değerli bilim adamı çağı yakalamaya çalışan, duyarlı aydın tavırlı bilim adamıdır. Söz konusu öğretim üyelerinden üniversitelerin yararlanması ve korunması gerekir.

Eğitim Parasız Olmalıdır: Eğitim bir insani haktır. Başarılı olmayı hedefleyen her toplum kendi geleceğini güvenceye almak için insanlarını eğitmek zorundadır. Yoksa Irak Savaşına katılan Amerikalı askerlerin öğrenim masraflarını karşılamak için çalışmak zorunda olduklarını belirttikleri duruma gelebiliriz. Hızla artan gelir dağılımı, dar gelirli ailelerin çocuklarının okuma şansının kaybolmasına neden olabilir. Özel üniversite mantığının ilerisinde yabancı sermayenin egemenliğinin gelişeceği ve öğretim üyeleri arasında yaratacağı ücret farklılığı, devlet üniversitelerinin cılızlaşmasına ve niteliğinin düşürülmesine neden olacaktır. Ayrıca özel üniversite anlayışı ile kamu anlayışı birbiri ile uyuşmayacağı için ileride yaratılacak çok korkunç teklifler büyük zarar verebilir. Özel sektörün ürettiği katma değer üzerinden bilim yapmayı, rakiplerinin ürünlerinin kullanımını reddeden veya yaptığı tahribatı görmemezlikten gelen bilim ve bilim adamı tiplemesinin yaratacağı etki tahmini öngörülemez sonuçlar doğuracaktır.

Ülkemizdeki genç nüfus sayısına göre okullaşma oranı yetersiz görülebilir ancak üniversite sayısı yönünden yetersiz olmadığı görülüyor. Eğitim özeleştirilmemelidir. Vakıf üniversiteleri yasası yapılmadan vakıf üniversitelerinin açılması ve alt yapısı akademik kadroları yaratılamadan hızla açılması eğitimin kalitesini düşürmüştür. Öğretim üyelerinin gelir farklılığı yakında özel üniversite anlayışını gündeme getirecektir. Amacı yalnızca eğitim olan çok iyi örgütlenmiş ve eğitimdeki katkısı cüzü derecede kalmak kaydı ile bir iki vakıf üniversitesi batılı anlamda kabul edilebilir, ancak holding vakıflarının üniversiteleri ve diğerleri gelecekte tarikat, siyaset, ticaret üçgeni içinde toplumsal gelişmeye zarar verebilir.

İnsan Hakları Evrensel Beyannamesinin 40. Yıldönümünde Lima'da toplanan Dünya Üniversiteler Servisi (WUS) tarafından yapılan toplantı sonunda yayınlanan Yükseköğretim Kurumlarının Özerkliği ve Akademik Özgürlük Üzerine Lima Bildirgesi'nde eğitim hakkına ilişkin şu görüşlere yer verilmiştir: "Her insan eğitim hakkına sahiptir. Eğitim tüm insanların özgür ve eşitlikçi bir toplumun kurulmasına etkin biçimde katılmalarını sağlar ve tüm uluslar, tüm dini ve etnik gruplar ile tüm ırklar arasında anlayışı, saygıyı ve eşitliği geliştirir. Her devlet ulusal gelirinin uygun bir miktarını eğitim hakkından tam anlamıyla yararlanılabilmesini sağlamak amacıyla ayırtmalıdır” (Yükseköğretim Kurumlarının Özerkliği ve Akademik Özgürlük Üzerine Lima Bildirgesi, Dünya Üniversiteler Servisi (WUS) 68. Genel Kurulu, 6-10 Eylül 1988, Peru). "

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı'nın (UNDP) 7 Eylül'de yayımladığı İnsani Gelişme Raporu, Türkiye'nin insani gelişme alanında 177 ülke arasında 94'üncü sırada, Okula kaydolma oranında %68 ile 177 ülke arasında 111. sırada olduğunu göstermektedir. Yapılan araştırmalara göre her dört öğrenciden birinin 45 TL ile yaşamak zorunda olduğu, ağırlaşan işsizlik olgusunun gençlerin gelecekle ilgili beklentilerini derinden etkilediği gözlemlenmiş, bu koşullardan üniversitelerdeki eğitim ve öğretim faaliyetinin de etkilenmesi kaçınılmazdır. Bu gerçeklik karşısında ülkenin eğitiminin önemi daha net ortaya çıkmaktadır.

Türkiye sanayici AR-GE faaliyetlerine yatırım yapmamakta, ihtiyaç duyduğunda üniversitelerin projelerini satın almaya çalışmaktadır. Çalışan on bin nüfus başına düşen Araştırma-Geliştirme (AR-GE) personeli sayısı Almanya'da 143, İsviçre'de 142, Japonya'da 138, ABD'de 77, Hindistan'da 62, Kore'de 53 iken Türkiye'de 7'dir. Sanayi kesiminin milli AR-GE sistemi içindeki payı ileri ülkelerde %50'nin üzerindedir. Örneğin İsviçre'de %97, Japonya'da %80, Şili'de %49 olan bu pay Türkiye'de %20 civarındadır. Günümüzde OECD ülkelerinde, yükseköğrenimin finansmanına ilişkin veriler incelendiğinde de kamunun ağırlığını gözlemlemek mümkündür. OECD ülkelerinde yükseköğrenimin finansmanında kamunun payı ortalama olarak %80’dir. Üstelik 26 OECD ülkesinden 15’inde bu oran, %90’ın üzerinde veya %100’e yakındır.^[1][3]

Vakıf Üniversiteleri Ve Paralı Eğitim

“Nasıl bir üniversite istiyoruz?” sorusuna sağlıklı bir cevap verebilmek için “Nasıl bir üniversite istemediğimizi” bilmemiz gerekir. “Nasıl bir üniversite istiyorsunuz?” sorusuyla ilgili olarak, öğretim üyeleri ve akademisyenler, üniversitelerin vazgeçilmezlerinin başında gelen özerklik ve akademik özgürlük kavramlarının önemine dikkat çekerken, üniversitelerin mali kaynaklarının özel sektör tarafından değil devlet tarafından karşılanmasını vurgulamaktadırlar.

Bugün Avrupa’nın Fransa, Almanya, İtalya gibi en önde gelen ülkelerinde devlet üniversiteleri parasızdır. İngiltere’de yakında yürürlüğe giren paralı eğitime karşılık, burs ve kredi olanakları çok yaygın ve yüksektir. ABD’de dahi devlet üniversitelerinde öğretim harcamalarına öğrenci katkısı, UNESCO raporlarına göre %15 civarındadır.

Ancak günümüzde hızla yaygınlaşan paralı eğitim, vakıf üniversitesi anlayışı, bu konudaki politikalar gitgide artan toplumsal eşitsizlikle birlikte iyice yerleşmiş ve gittikçe meşrulaşmaya başlamıştır. Bu açıdan, tahmin edileceği üzere Amerikan özel vakıf üniversiteleri istisna oluşturur. Buna karşılık, Amerikan kamu üniversitelerinde de seçim esastır. Amerikan kamu üniversitelerinin mütevelli heyetleri, birçok durumda kendi içinde seçim süreçleri ile belirlenir. Mütevelli heyeti, fakülte ve öğrencileri ile kamu üniversitelerinin kurumsal özerkliklerinin istihkam mevzii olarak görülür. Almanya gibi araştırmayı öne alan üniversiteler tümüyle kurum içi karar alma süreçlerini işletirler. Almanya’da rektörler fakültelerdeki akademisyenler tarafından (bazılarında akademik olmayan personel ve öğrenciler de yer almaktadır) seçilirler. Bu işleyiş “akademik öz yönetimin” bir ifadesi olarak görülür.^[2][8]

Üniversite ve Yönetim Organlarının Belirlenmesi

Üniversitelerde sıkça tartışılan konu, rektörlerin seçimle mi, atama ile mi gelmesi gerektiğidir. Ancak seçilen kişi nasıl gelirse gelsin mevcut yasa kişiyi krallaştırıyorsa sorun değişmiyor. Önce tepeden tırnağa sistemin tartışılması gerekiyor. Bugüne kadarki tecrübeler birkaç dönemlik rektör seçimlerinin popülizme dönüştüğünü ve akademik yapılanmanın zayıfladığını göstermektedir. Seçilecek adayın bilgi birikimi, akademik alt yapısı önem taşımaktadır. Üniversite yönetimlerinin ve güvenin sağlanması için demokrasi adına seçimle gelen rektörün de denetlenmesi gerekmektedir. Ancak bunun yolunun ve kıstaslarının yazılı mevzuata geçmesi gerekir. Üniversite üst yönetimi için yapılacak seçimler mutlaka kriterlere bağlı olmalı, bilim üretme, insan yetiştirme boyutu ön plana çıkarılmalı, seçimler popülist kampanya ortamına dönüştürülmemelidir.

Çok yönlü görev yüklenen rektörün hem idari, mali amir, hem de akademik temeli olması gerektiğinden bu niteliklerin tümünü taşıyan adayların bulunması için mutlaka nitelik taraması gerekir. Üniversitenin yapılanmasının mutlaka yönetsel, bilimsel ve mali özerkliğe dayanması gerekir. Üniversitelerin rayına oturması ve geleneklerini oluşması için bir müddet yaşaması gerekir. Gelenekten gelen güç çok önemlidir.

Üniversiteler için YÖK gibi yöneten bir kurum yerine bir denetleyen ve eşgüdüm sağlayan bir yapılanmaya gereksinim duyulmaktadır.

Üniversitelerin amacı ve misyonu, bilim ve felsefe üretmek olmalıdır, salt meslek edindirmeyi amaçlamamalı, asli görevi bu olan meslek okulları ise desteklenmelidir. Ek olarak, Meslek Yüksek Okulları üniversite bünyesinin dışına çıkarılmalıdır.

İngiltere’de 800 yıllık bir akademik geleneği temsil eden Cambridge Üniversitesi “üniversite parlamentosu” adı verilen The Regent House tarafından yönetilir. Cambridge’in yönetim ve seçim organı niteliğindeki Regent House, üniversitenin mevcut idari ve akademik personelinden oluşan geniş bir yapıdır. Üniversitenin web-sayfasından edinilen bilgiler üzerinden akademik ve idari yönetim görevini üstlenen başkan yardımcısını (The Vice-Chancellor) ve 21 üyeli senatonun 19’unu doğrudan bu parlamento seçmektedir. Temsili bir statü niteliğindeki başkan ise doğrudan senato tarafından seçilir. 21 üyeli Senato, başkan ve başkan yardımcısının yanı sıra 16’sı Regent House ve üçü de öğrenciler tarafından seçilmiş üyelerden oluşur. İngiltere’nin diğer önemli bir üniversitesi ve dünya çapında ilk 10 sıradaki üniversiteden biri olan Oxford’da benzer şekilde seçime dayalı bir sistem yürürlüktedir. Glasgow Üniversitesinde ise rektör öğrenciler tarafından seçilmektedir.^[3][9] Fransa’da rektör, öğretim üyeleri, öğrenci ve idari personel temsilcilerinin oluşturduğu konseyde seçilir ve Milli Eğitim Bakanınca atanır.

İlk üniversite karmaşası aslında üniversitenin nasıl tanımlanması gerektiğinin kavranmasında yatıyor. Nasıl bir eğitim almalı. Eğitim süreci zincirinin hangi halkasında üniversite eğitimi verilmelidir. Üniversite eğitimi kendine has "özgün" bir yapılanma mı olmalı yoksa lise gibi genelci mi olmalıdır. Üniversitenin üstlendiği farklı rol ve misyon ile eğitim düzeyi onun ayrı bir yere oturtulmasını gerektirmektedir. Üniversite tartışması ülkemizde ve dünyada yaşanan süreçlerden bağımsız bir şekilde ele alınmamalıdır. Dünyada ve ülkemizdeki toplumsal yapı nasıl bir üniversite anlayışının egemen kılınmak istendiği konusunda ipuçları vermektedir. Üniversiteler hem toplumsal yapının analizini yapma hem de toplumsal değişme ve dönüşme için itici güç olarak algılanmalıdır. Üniversitelerin bu işlevlerini yerine getirmesinde içinde bulundukları ortam ve bu ortamın gelişimine neden olan dinamikleri bilmek önem kazanır.

Üniversite eğitiminde; Atatürk ilke ve devrimlerine akıl ve yürekten bağlı; cumhuriyetin temel kazanımlarını koruyup geliştiren; demokrasiyi bir yaşam biçimi olarak benimseyen; bilgiyi üreten, uygulayan ve paylaşan; girişken ve sorgulayan özgür genç kuşaklar yetiştirmek hedeflenmelidir. Üniversite mezunlarının, tarih bilinci gelişmiş, çalışma konusunda bilgili ve net; evrensel, demokratik, kurumsal ve toplumsal iletişime açık; sosyal, kültürel ve sanatsal değerlerle beslenip dinamik ve rekabetçi yaklaşımla bilimi ve teknolojiyi benimsemiş; ulusal ve uluslararası ilişkileri ve stratejileri biliyor olması önemli.

Bugün ülkemizde üniversiteleri en çok meşgul eden sorunun, yönetsel özerklikte ve yetkilerin kimin elinde olacağı çevresinde yoğunlaştığı ve bu kısır döngünün de siyasilerin adam sendeci anlayışı nedeniyle bir türlü sağlıklı bir yapıya dönüşemediği belirtiliyor. Üniversitelerin temel ve asli görevi, uluslararası düzeyde bilime katkıda bulunmak ve bunu öğrencilerine aktarmaktır. Üniversitelerin uluslararası bilimsel mükemmeliyeti sağlamak için ne yapacağını bilmesi ve buna uygun yönetsel yapının nasıl işleyeceğini belirlemesi gerekir. Dünyada hızla gelişen bilgi çağına nasıl ayak uyduracağını, nasıl öğreneceğini bilen, iyi iş yapmaktan mutluluk duyan bireyler yetiştirmenin sağlanmasına yönelik tartışmaların çoğalması gerekir.

Üniversiteler Nasıl Yönetilmeli?

Üniversite yönetimi katılımcılık ve hukukun üstünlüğünü esas almalıdır.

• Alınan tüm kararlarda şeffaflık olmalı, bilgi paylaşımı ve geri bildirimi kendi içinde tabandan tavana, tavandan tabana eşgüdümle gelişmelidir.

• Üniversite yönetimi temelde iki eksende yönlendirilmeli; günlük yönetim hizmetleri veya belediyecilik hizmetleri ile bilimsel ve stratejik hedefler yönetimi.

• Üniversite sorunlarının hızlıca çözülmesi için yönetim organları daha fazla yardımcı ve danışmanlık sistemini geliştirerek kurullar şeklinde yürütülmelidir.

• Bütçenin adil ve verimli kullanılması

• Yönetimin düzenli olarak öğretim üyeleri ile toplanması, kararların özgür ve demokratik ortamda alınması sağlamalı

• Üniversitelerin Yönetim Kurulu ve Senato kararları kamuoyu ile paylaşılmalıdır.

Yapılan araştırmada birçok akademisyenin özlediği üniversite modelinde, bilime saygının egemen olduğu, insanların birbirleri ile uyum içinde çalıştığı, karşılıklı olarak birbirlerini ötekileştirmedikleri, iftira ve yanlı soruşturmalara uğratılmadığı, özlük haklarının kısıtlanmadığı, çifte standardın hüküm sürmediği, erk yetkisinin adil, eşit kullanıldığı ve yönetildiği bir ortam arzulanmaktadır.

Evrensel Ölçüde Beklenen Bir Üniversite

İnsanların bilim yapıp bilgi ürettiği, ürettiği bilgiyi teknolojiye dönüştüren toplumun yaşam kalitesi yükseltmek için ticarethaneye dönmemiş özerk kurumlara sahip olmak. Üniversiteler, her yönü ile akademik bilgi yetkinliği olan, soyut ve analitik düşünme becerisi kazanmış yetkin hocaların yanında, farkındalığı yüksek, akademik temel bilgisini lisede tamamlamış olarak gelen, okuma ve araştırma isteği yüksek öğrencilerin eğitim aldıkları kendine özgü bilim ortamlarıdır. Makam, mevki ve çıkar ilişkisi gözetmeksizin yalnızca ve yalnızca topluma hizmet etmek için bilim ve bilgi üreten, kendini geliştirme yanında diğer insanlarında aydınlanması için çalışan temiz duygulu inşaların bir arada toplandığı ünik ortamlardır. Üniversite bilen ile bilmeyenin bir tutulmadığı, çalışanın korunduğu, kadrolarının bilimin işleyişine uygun olarak en iyiler içinden selekte edilerek belirlendiği bir hakkaniyetin ortamının kurulduğu kurumlardır. Üniversitelerin yöneticilerinin rektör, dekan, anabilim dalı başkanları ve müdürlerin üniversite bileşenlerinden hoca, öğrenci ve çalışanlarının demokratik ortamda nitelikli çoğunlukla belirli süreliğine seçimle belirlendiği ortamlardır. Üniversite ortamındaki herkesin, öğrenci ve öğretim üyesinin düşünmekten korkmadan görüşlerini araştırarak ve sonuçlarını açıklık içinde sunabildiği, derslerin her yönü ile tartışma kültürü içinde işlendiği alanlardır. Üniversite ortamı aynı zamanda sanatsal ve kültürel etkinliklerin eleştirel bakış açısı ile işlendiği ve insanı özgürleştiren ortamlardır.

Kısaca aradığımız üniversite, eğitim ve araştırma yolu ile insanı insanlaştıran, doğayı koruyarak yaşamın sürdürülebilirliğine katkı sunacak yetişkin insanlar yetiştiren yapılardır.

Nasıl Bir üniversite? Sorusunun özet cevabı olarak;

- Yükseköğretimin kamusal ve herkes için ulaşılması gereken bir hak olması bakımından parasız BİR ÜNİVERSİTE,

- Tüm tarafları ile öğretim üyelerinin, çalışanların, öğrencilerin karar süreçlerine katıldığı, katılımcı, paylaşımcı hukuka saygılı BİR ÜNİVERSİTE,

- Sevgi, saygı, barış ve hoşgörünün hakim olduğu, özerk ve demokratik BİR ÜNİVERSİTE,

- Bilim ve teknoloji üreten, üreteni teşvik eden, ödüllendiren BİR ÜNİVERSİTE,

- Topluma dönük eğitimin yerleştirildiği BİR ÜNİVERSİTE,

- Yabancı dil öğreniminin daha uygun koşulları yaratılarak geliştirilen, ana dilde eğitim yapan BİR ÜNİVERSİTE,

- Ekonomik sorunu olmayan yalnızca tek kaygısı bilim ve felsefe yapmak olan BİR ÜNİVERSİTE,

- Her türlü düşüncenin serbestçe tartışıldığı, çağdaş ve uygar BİR ÜNİVERSİTE,

- Üniversitenin bütününde çeşitli kademelere seçimle gelinen BİR ÜNİVERSİTE.

- Öğrencisine sahip çıkan BİR ÜNİVERSİTE.

- Öğretim üyesine sahip çıkan BİR ÜNİVERSİTE.

(5)Bu konuda Bkz. L_tfi Duran, «Yök Sisteminin Değerlendirilmesi ve Yükseköğretimde Arayışlar,» Jkıisaı Dergisi, 303-304, s.5.

(I)Hircsiı, Emest. Dünya Üniversiteleri ve Türkiye'de Üniversirekrin Gelişimi   Cilt, İstanbul 1950 s. 310-319

[1][3] UNESCO-IUIS (2003) Financing Educating, 2002 Edition, Montreal: UNESCO-IUIS

[1][8]Trends in American & German Higher Education, Edited by Robert McC. Adams,©2002 by the American Academy of Arts and Sciences, s.5.

---

 

---

Paylaş
Paylaş