Neden Türkiye Üniversiteleri Dünyadaki İlk 500 Arasına Giremiyor -1

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ

Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr

The Times gazetesinin 5 Kasım 2004 tarihli Higher Education Supplement, adlı yazıda dünyadaki en iyi 200 üniversite sıralamasını sundu ve sonuçlar  beklendiği gibidir.

Bugüne kadar 40 akademisyeni Nobel ödülü alan Harvard Üniversitesini Berkley ve MIT izlemektedir. Genelde ilk 200 içinde Amerikanın 62, İngiltere’nin 30, Almanya’nın 17, Avustralya’nın 14 Hollanda 8, Kanada 7, Japonya 6, Çin 5 ve Fransa 5 üniversitesi ile ülkeler bilim ve teknolojideki ağırlıklarını ortay koymaktadırlar.

Ağrılıklı olarak İngilizce konuşan ülkelerin dominant olduğu sıralımda Kuzey Amerika ve Avrupa ilk sıralarda. Asya'nın üç ülkesinin devlet üniversiteleri de Tokyo Üniversitesi 12. Pekin Üniversitesi 17 "National University of Singapore" ise 18 sıralımda listenin önlerinde yer almaktadırlar. Avustralya üniversiteleri listenin ilk 50'de 6 üniversite ile Amerika ve kıta Avrupa’sından sonra en başarılı ülkesi durumundadır. İngiltere dışındaki Avrupa üniversiteleri arasında ilk 20'ye sadece' Federal Institute of Technology in Zurich-İsviçre', 10. sıradan girebildi.

Listede hiç bir Türk ve İslam ülkesinin üniversitesi de bulunmaktadır.

Araştırmada Avrupa Üniversiteleri daha fazla öğretime ağırlık verirken, Amerikan üniversiteleri bilimsel araştırmaya ağırlık vermekleri belirtilmektedir.

Ancak, Avrupa Üniversiteleri içerisinde ETH Zurich, Imperial College-London, Tecnical University of Munich temel bilimler alanında bilimsel araştırma indekslerinde öne çıkan üniversiteler arasında oldu. Londra Üniversitesine bağlı ve sosyal bilimlerde uzmanlaşan Lon­don School of Economics ve SOAS-School of Oriental and African Studi­es-sosyal bilimler bilimsel araştırma indekslerinde ön plana çıkmaktadırlar.

The London School of Economics ve Ecole Polytechnic Federale de Lausanne-isviçre, en fazla yabancı öğrenci oranına sahip olan üniversiteler sıralımsına girmişlerdir.

Araştırmaya Dünyanın 29 ülkesinin üniversiteleri dâhil edilmiştir. Araştıramaya 88 ülkeden 1300 öğretim görevlisinin katılımıyla Ağustos ve Eylül 2004 arasında dünyanın en iyi üniversitesi, araştırma ve eğitim ağırlıklı sorgulama ile yapılmıştır.

Her bir öğretim görevlisine kendi uzmanlık alanlarında dünyanın en iyi üniversitesi yanında her bir üniversitenin bilimsel araştırma verileri, öğrenci-öğretim görevlisi oranı, üniversitedeki uluslararası düzeyde unlu akademisyenlerin sayısı yanında üniversitenin yabancı öğrenci başvuru sayıları gibi faktörlerde sorulmuştur. Bilimsel araştırma verilerinin toplanmasında Thomson Scientific indeksleri kullanılmıştır. Kaynak; The Times Higher Education Supplement, 5 Kasım 2004. 

Bu veya benzeri çalışmalar ile sık sık dünyanın en iyi üniversitesi hangisi gibi sorular gündeme gelmektedir. Geçen 2004 yıl Time dergisi dünyadaki en iyi 100 ve Çin'in Shanghai Jio Tong Üniversitesi her yıl 21 farklı kıstası kullanarak yaptığı dünyanın 500 üniversitesinin sıralamasında herhangi bir Türk üniversitesinin bulunmaması üzerine üniversite içi ve dışındaki bazı çevrelerce cılız bir tartışma başlamıştır. Dünyanın ilk 500’üne giren Üniversitelerin değerlendirilmesinde 100 puan üzerinden aranan ölçütler sıralamasında ülke olarak dünyada istenilen yerde olmadığımızın en açık ifadesidir. Daha çok olay basın tarafından gündeme getirilmiş, ancak sorulan soru haklı, yerinde ama yapılan tespitlerin doğal olarak akademik olmaması konunun akademisyenler arasında da işlenmesini gündeme getirmiştir. Burada Türkiye üniversitelerinin eğitim kalitesi, üretkenliği ve uluslar arası standartlardaki başarısı sorgulanmaktadır.

Asıl tartışması gereken üniversite rektörlükleri, TUBA; TÜBİTAK ve YÖK ise sessiz. Bu konudaki tartışma maalesef bir iki üniversite yöneticisi yanında benim de için de olduğum bazı üniversite hocalarına gazetecilerin soruları üzerine, bazı dergiler birer sayfalık görüş belirtmekten öteye geçemedi. ODTÜ Rektörü Prof. Dr. Ural Akbulut, bu sıralamayı fazla abartmamak gerektiğini belirtiyor ve bunların uluslararası bağımsız bir kuruluş tarafından yapılmadığını belirtti. Bazı Öğretim Üyeleri Derneklerinin yöneticileri sorunun YÖK’i ile başladığını belirttiler. Boğaziçi Üniversitesi Rektör Yardımcısı Prof. Dr. Cem Behar, gerçekçi bir yaklaşımla "Üniversite kurulmaz, üniversite olunur" üniversitelerimizin halen gelenekselleşmediğini belirttiler.

Ölçüt Ne?

Soru şu; Söz konusu değerlendirme ölçütleri nelerdir? Bu ölçütler bütün bilim dünyası tarafından benimsenen ölçütler midir? Örneğin fen bilimciler ile sosyal bilimciler bu konuda aynı görüşte midir?

Söz konusu ölçütlerden bazıları şöyle sıralanabilir;

1.  Eğitimin Niteliği (% 10). Mezunları arasında alınan madalya ve Nobel ödülü alıp alınmadığına bakılıyor.

2.  Öğretim kadrolarının niteliği (%20). Çalışanları arasında alınan madalya ve Nobel ödülü alıp alınmadığına bakılıyor.

3.  Üniversitede 21 araştırma kategorisinde üniversitede yüksek atıf (citation) alan araştırmacı sayısına (%20) bakılıyor.

4.  Üniversitenin büyüklüğüne kıyasla akademik başarısı (%10) göz önünde bulunduruluyor.

5.  Science ve Nature gibi dergilerde yayınlanan makale sayısı (%20)

6.  Bilimsel atıf alan dergilerde yayınlanan makale sayısı, gibi ölçütler dikkate alınmaktadır.

Bilimin doğası gereği üniversiteler birer eğitim, araştırma ve hizmet birimi olarak belirlenen ölçütlerle kurumların etkinliğinin belirlenmesi doğaldır. Her üniversitenin kendi bulunduğu coğrafyadaki sorunlara çözüm üretmesi, ürettiklerini teknolojiye dönüştürmesi ve bu konuda geleceğin yetişkin bireylerini yetiştirmesi konusundaki ağır yükümlülüğü yerine getirilen bir başka üniversite ile de doğal olarak yarış içinde olmaktadır. Her yarışta olduğu gibi, üniversiteler arasındaki yarışın birincisi ve sonuncusu olacaktır. Buna kimsenin itirazı da olamaz, olmamalıdır da. Hatta herkes bu yarışta öne geçmek için daha fazla çaba içinde olmalıdır. Ancak herkesin üzerinde anlaşabileceği ölçütler ile yarışa katılmak gerekir. Bu konuda uluslar arası bir organizasyon olduğu kanısında da değilim. Dünyadaki bazı etkili kuruluşlar ve üniversiteler, kendi belirlediği bazı ölçütlere göre üniversiteleri değerlendirmektedir.

Uzun zamandır ülkemizde de bu tartışma yapılıyor, ancak tartışmayı bilimsel temelde doğru yere oturtmak ve sonuç almak için önce teşhisin doğru yapılması gerekir, sonra da çözüm önerilerinin geliştirilmesi gerekir. Bazı çevreler de bu işi bir gurur sorunu haline getirmeye başladılar. Sorun yayınsa yayın sıralamasında dünyada SCI dergileri sıralamasında 22. sırada olmamıza karşın neden ilk 500’de halen yokuz denilebilir. Ancak unutulan gerçek şu bu yayınların kaçı pratik yaşama katı sunacak teknolojiye dönüşüyor? Ne kadar patent aldık. Gelişmiş ülkelerin üniversiteleri ile kıyaslandığında ülkemiz üniversiteleri bu yönden bir hayli geri durumda bulunmaktadır.

Tabii aranan 6 kategori bazıları için sübjektif olabilir, örneğin Science ve Nature’da makale yazmış olmak şart mı? gibi. Veya anadili İngilizce olmayan bir bilim insanının uluslar arası atıf alan dergilerde istediği gibi sonuçlarını yorumlayarak ifade etmesi kolay değil. Nihayet dünya sıralamasının ilk onu Amerikan ve İngiliz üniversiteleri almaktadır. Söz konusu ölçütler çerçevesinde yapılan değerlendirmede Harvard, Stanford, MIT, Oxford, Chambridge, Caltech, Sorbon gibi Üniversiteleri girebilmektedir. 

Ölçüt olarak öne sürülen Nobel veya benzeri ödüllerin alınması hangi politik ve stratejik süreçlerden geçmekte. Nobel kimlere veriliyor? Üçüncü dünya ülkelerinden yapılan patentler engelleniyor mu? Bu ve bunun gibi süreçlerle mücadele için ülkelerin çok ciddi bilim politikalarının olması gerekir. Bir başka ifade ile bilim adamlarının arkasında ülkelerinin siyasi, ekonomik belki askeri güçleri bulunmaktadır.

Sonra dünyada taranan bilimsel makalelerin büyük çoğunluğu İngilizce yayın yaptığı için de ana dili İngilizce olan ülkeler doğal olarak yarışı bir adım önde başlatmışlardır. Bunlar tartışılabilir. Ancak bugün suyun başında oturan; ekonomisi, askeri gücü, güçlü bilimsel geçmişi ve alt yapısı yanında dünyaca benimsenen dil sayesinde belirli batılı ülkelerin bu alanda kendi kurallarını dünyaya empoze ettikleri de bir gerçek. Bu nedenledir ki dünyanın doğusundaki bir çok ülke bu kategoriye girmemektedir. Ancak yine de bu bahanelerin arkasına sığınmadan kendi durumumuzu iyi analiz edip, geçmişten ders alıp geleceğe emin adımlarla ilerlememiz gerekir. Bunu da yapmak zorundayız.

Bir diğer soru da gelişmiş üniversiteler bu kategoriye nasıl girebiliyorlar?

Olay bir bütün ve ülkenin bilim ve teknolojiye verdiği öneme bağlı olarak geliştirdikleri bilim politikasına bağlıdır. Olayın birkaç boyutu bulunmaktadır.

Önce kendimizi iyi tanımamız gerektiğine inanıyorum. Eğer kendi bilimsel geçmişimizin tarihi sürecini doğru algılayabilirsek eminim hem olayı soğukkanlı değerlendiririz, hem de geleceğe yönelik daha akılcı planlar ve politikalar üretebiliriz.

Batı ile kıyaslandığında ABD ve Avrupa'daki bin küsur yıllık üniversitelerin köklü bir geçmişe sahip ancak Türkiye'de ise Darülfünun'la başlamış ve 1930’lı yıllardan sonra ise yeni üniversiteler kurularak ilk defa Anadolu’ya doğru genişletilmeye çalışılmıştır. Ülkemizde sancılı geçen ve bir türlü oturmayan üniversite sistemi başlangıçta Almanya’dan gelen hocaların etkisi ile bir taraftan öğrenci, diğer taraftan bilim adamı yetiştirmeye başlamıştır. Bilindiği gibi üniversitelilik bilinci bilim ve teknoloji yaratma bir gelenek ve ortamın yansıması ile oluşur. Ancak peş peşe yaşanan darbe girişimlerinden en fazla nasibini alan üniversiteler gerçek anlamda bir ortam oluşturamamışlardır. Ülkemizde YÖK yasasının Anayasadan önce hazırlanmış olması bu konuda ne söylenmek istendiğinin en açık ifadesidir. Bu bakımdan ülkemiz üniversitelerinde halen bu gelenek oluşmadı.

Üniversiteler, genç, fikir sahibi ve yüksek kapasiteli insanların bulunduğu ortamlarda değişik fikirlerin ve bakış açılarının doğması aykırı bulunmuş ve bir tür sindirme ile üniversiteler, fikirlerin tartışıldığı yerler olmaktan çıkarılıp doğru kabul edilen fikirlerin öğretildiği yerler olarak toplum nezdinde küçültülerek etkinliği düşürülmeye çalışılmıştır.

Dünyadaki Yüksek Öğretimin İşleyiş Dinamizmi

En üst eğitim ve araştırma kurumu olarak üniversiteler, her türlü sorunların (maddi ve manevi) en üst düzeyde incelenip irdelendiği, elde edilen bulguların yine öğretim ve yayın yolu ile aktarıldığı merkezler olarak evrensel ölçekte insanlığa hizmet vermektedirler. Eğitimin tek yetkili kurumu olan üniversitelerin bilimsel ve teknik geliştirme merkezleri olmanın ötesinde birer felsefi tartışma ortamı olarak çevrelerini bilinçlendirme ve bu yönüyle bulunduğu bölgenin bilinç ve kültür düzeyini yükseltme sorumlulukları bulunmaktadır. Üniversitelerin öncü gücü olan bilim insanlarının görevi ise gözlemleyen, düşünen, araştıran, sorgulayan ve kuram geliştirerek bilinmeyeni bilinir hale getirip bütün bunlardan faydalanarak yaşamı kolaylaştırmak için gerekli yöntem ve teknikleri geliştirmektir. Üniversitelerin tarihsel misyonuna bakıldığında; bulunduğu çağın önünü açması, sorunları doğru tespit etmesi ve yaşamı kolaylaştırması için uygun modeller oluşturması ile anılırlar. Bu yönüyle üniversiteler en üst düzeyde teknik imkânlarla donatılmış ve örgütlenmiş, geleceğe yönelik planı ve projesi olan, vizyonu açık, maddi ve manevi sorunu olmayan kurumlar olmak zorundadırlar.

Bütün dünya bilgi çağında yüksek öğretim modellerini dinamik bir yapı içerisinde kendini yenileyerek Sokrates ve Erasmus programları ile çok kültürlü, verimli ve etkin, üretim ilişkilerine dayalı, öğrenci gereksinimlerini de dikkate alan önemli değişikliklere gitmektedir. Hiç hoşlanmamakla birlikte sık sık kendimizi yabancılarla kıyaslamak zorunda kalıyoruz çünkü bugünkü biricik dünyamızda kendilerini bulundukları konumdan daha ileriye taşıyabilmiş ve tecrübesi olan batı üniversiteleridir. ve istesek de istememek de referans noktası olarak kıyaslayarak dikkate almak zorunda kalıyoruz. Maalesef başka bir dünya olmadığı için de kıyaslama gelişmiş batı üniversitelerine göre yapılmaktadır. Maalesef bir çoğumuz bu bağlamda değişik ülke üniversitelerinde eğitim öğretim yanında kongre ve toplantılarda gördüğümüz dinamizmi ülkemizde göremiyoruz. Bir çok batı üniversitelerinde, idari, mali ve alt birimlerdeki yönetimsel özerkliklerinden aldıkları güçle bilimsel anlamda eşdeğerleri ile ciddi yarış içerisine girmiş bulunurken bizler bu yarıştan çok gerilerden takip etmekteyiz. Bütün büyük üniversiteler başta Bilim Parkları olmak üzere kurdukları dinamik bilim merkezleri aracılığı ile hem kendi maddi kaynaklarını oluşturmakta hem de bilimsel gelişmelerini ilerletmektedirler. Üniversiteler bu anlamda değişik araştırma kuruluşları ve sanayi sektörleri ile bilimsel bilgi üretmek üzere kolektif işbirlikleri içerisine girebilmektedir.

Örgüt Kültürü ve Bilimsel Başarı

Tabii bu kurumların en önemli özellikleri ve sihirli değneği olarak iyi bilim adamlarını bünyelerinde bulundurmalarıdır. Burada, yüksek rekabete dayalı öğretim ve profesyonel idari kadroları ile bütünleşerek verimlilik artışı sağlanmıştır. Laboratuvar düzeyinde iyi örgütlenmiş birimler aşağıdan yukarıya doğru bilim hedeflerini iyi çizerek örgütlenebilmişlerdir. Standardizasyondan kaçınarak her üniversitenin kendi dinamikleri içerisinde gelişmesine olanak sağlamışlardır. Bütün dünyada üniversite çeşitliliği yerinde yönetime geçerken, bizde geçen yüzyıldan kalma merkeziyetçi yapı ile üniversitelerin tek elden aynı sistem ile yönetilmesi tercih edilmiştir. Üniversitelerin önünün açılması ve yöresel zenginliklerinin dünyaya taşınması açısından standartlaşmış merkezi yapıdan kaçınılması gerekmektedir. Ülkemizde merkezi yönetim ile nitelikli ve gelişkin üniversitelerin gelişmemiş üniversitelerin düzeyine çekilmesi hedeflenmiştir. Bu anlamda bölgesel bazda da olsa gelişmiş dünya ölçeğinde motivasyonu yüksek öğretim elemanlarını bünyesinde bulunduran kurumların oluşması ülkenin sağlıklı kalkınmasına da katkıda bulunacaktır.

2005 yılında yukarıda tarif edilen üniversite gerçeği ile ülkemiz üniversitelerinin gerçeğinin birbirine pek de uymadığı görülmektedir. Bugün üniversiteler kendisine yakışır şekilde etkin, sorun çözen ve saygın bir kurum olma yerine, kendi kendisi ile uğraşan, maddi gücü olmayan, öğretim üyelerinin bir kısmı ‘gözlerimi kaparım vazifemi yaparım’ veya ‘salla başını al maaşını’ anlayışında, kendisine biçilen alanın dışına çıkamayan, felsefesi ve dünya görüşü daraltılmış bir konuma gelmişlerdir.

Neden Türkiye Üniversiteleri Dünyadaki İlk 500 Arasına Giremiyor -2

Bilim Politikası ve Bilimsel Araştırma Programı Yetersizliği Sorunu

Türk Yüksek Öğretiminin Hedefi, Vizyonu ve Önderlik Sorunu

Amaç ve Hedef Oluşturmada Kısırlık

Bugün Türkiye’de üniversitelerin en ciddi sorunu geleceğe yönelik bilimsel program ve hedeflerinin olmaması olarak görülmüş ve bir çok sorun da bilimsel bakış açısının olmaması ile ilişkilendirilmiştir. Bir çok üniversiteler ana bilim dalı düzeyinden başlayarak üst örgütü rektörlük makamına kadar geleceğe yönelik hedeflerden, projelerden, perspektiften ve stratejilerden yoksun bulunmaktadırlar. Toplumun en örgütlü ve vizyonu olması gereken kurumu halen bulundukları ortamda planı, projesi olmayan ve hangi misyona hizmet ettiğinin bilincinden yoksun okyanusta pusulasız yüzen bir gemiyi andırmaktadır. Gelişmiş üniversitelerde uzun ve kısa vadeli projeksiyonlar çizilir ve aralıklarla bunların gerçekleşme durumları tespit edilir. Başarılı olan birimler ve kişiler ödüllendirilir; başarısızlar ise zamanla işini kaybetmekle yüz yüze kalırlar. Üniversiteler en alt biriminden en üst kuruluşuna kadar aralıklarla hedefler belirlemeli ve hedeflerin gerçekleşmesi ve öğretim üyelerinin yıllık faaliyetleri izlenmelidir.

Vizyonu ve Önderlik Sorunu

Bugün ülkenin bir bütün olarak belirli bir hedefi, felsefesi bulunmamaktadır. Ülkenin eğitim felsefesinin dayandığı sistem ve ekonomik modelin bugün yaratmaya çalıştığı yetişkin insan profili maalesef beklenenin aksine düşük profillidir. Toplumsal, siyasi ve ekonomik sistemlerde olduğu gibi eğitim sistemlerini planlayan, yürüten, inceleyen, işleten, denetleyen, yeniden şekillendiren insanlardır. Bu işin sağlanması yine insana bağlı olduğu için mutlaka bir liderliğe gereksinim bulunmaktadır. İnsanın lider özelliği, konuya bütünsel olarak hâkim olması, sistemin aksaklıklarını ve çelişkilerini görmesi, sorunun çözümü için çözüm yolları üretmesi ve nedenleri ve niçinler ile değerlendirerek başarıya ulaştırması ciddi bir liderlik ve önderlik gerektirmektedir. Mustafa Kemalin işaret ettiği muasır medeniyetler seviyesine çıkmak isteniyorsa ki bunun için kendi yol haritasını doğru oturtması gerekir. Bugün gelişmiş batı ülkelerinin üzerine çıkmayı hedefleyen gelişmekte olan bir ülke gelişmişlerin mevcut birikiminin üstünde bir hedefe kilitlenmesi gerekir. Bunun için öncelikle ülkenin bir bilim- teknik politikası ve vizyonunun oluşması gerekir. Ülkenin üstünlükleri, yetersizlikleri, yakalayabileceği fırsatlarının ne olduğunun iyi bilinmesi; buna uygun insan gücünün yetiştirilmesi gerekir. İnsan planlamasının uzun süreli bir zaman dilimi içerisine yayılması gerekir. Örneğin Türk üniversiteleri dünyada ilk 100 sıralamasına girmek istiyorsa üniversitelerin mevcut sorunları bütün olarak incelenmeli ve çözüm yollarının sistematik bir şekilde belirlenmesi gerekir.

Ulusal bilim politikası ve rekabet yaratılmalıdır

Ülkenin bu anlamda devlet tarafından da benimsenmiş bir ulusal bilim politikası bulunmamaktadır. Varsa da bir çok insanın ya haberi yok ya da koordinasyonunu sağlayacak merci bilinmemektedir. Ulusal çerçevede her üniversitenin özerk olması sağlanmalı ve üniversiteler arasında adil bir rekabet, bir yarışma ortamı verimlilik ve etkinliği arttıracaktır. Gelişmiş dünya üniversitelerin uzun ve kısa vadede belirlenmiş hedefleri ve vizyonları bulunmaktadır. Başarılı üniversitelerin en küçük birimi bile her yıl on yıllık program yapmakta ve izlemektedir. Belirli aralıklarla hedeflenen amacın ne oranda gerçekleşiğini görmek önem arz etmektedir.

Temel Sorun “Nasıl Bir Üniversite İstiyoruz” Sorusunun Cevabı Net değil

Üniversiteleri kurumsallaşmıştır. Söz konusu derecelemeye giren üniversitelerin çoğu yerleşik ve kurumsallaşmış üniversitelerdir. Bize en eskisi İstanbul Üniversitesi 550 yıllık olduğu söylense de üniversitelilik tarihi cumhuriyetle birlikte anılmakta. Ve gelenekselleşmiş bir yapı halen oluşmamıştır. Sürekli darbeler ve üniversite reformları ile çok sayıda alternatif bakışlı insan üniversitede rahat görmediği için üniversitelerden ayrılmaya zorlanmış veya ayrılmışlardır.

Üniversiteler geleceğe yönelik yöntem ve deneme geliştirme konusunda yetersiz kalmaktadır. Bu konuda batılılar ile aramızdaki farkı nasıl kapatırız konusunda da bir anlayışımız ve öngörümüz yok. Bu konuda TUBA, TÜBİTAK da hiçbir öneri geliştirememiştir. Üniversite yöneticilerinin önemli bir kısmı maalesef bir sonraki seçimi kazanmak için belediye başkanları gibi davranıyorlar ve üniversite yöneticileri zamanının büyük çoğunluğunun belediyecilik faaliyeti ile geçiriyor (Oktay Ekinci Cumhuriyet’teki ÇED Köşesinde (26 Ocak 2005). Üniversite yöneticileri ülkemiz üniversitelerinde gelişen yanlış gidişatı değiştirecek bir çaba içinde değillerdir.

Ülkemiz üniversite yönetim modeli yönünden bugün batıdaki gelişmiş üniversite modellerinden farklı bir yapılanma arz etmektedir. Yönetim organlarının belirlenmesi, öğretim üyesi yetiştirme politikası, Lisans üstü eğitim ve lisans eğitimi konularında sistematik olmayan bir yapılanma göze çarpmaktadır. Bilim ve akademik kadrolara ilişkin bilim politikası olmadığı için belirli üniversitelerde belirli görüşlerin kümeleşmeleri oluşmaktadır.

YÖK İle Birlikte Eğitim Felsefesi Ortadan kaldırıldı

Türk üniversitelerinin en büyük talihsizliği YÖK yasası ile merkezileştirilmiş yönetim anlayışı yanında evrensel normda ilişkiler yerine ulusal düzeye çekilmiş ve kabuğuna sıkıştırılmış bir yapı kazanarak üniversitelilik bilincinden uzaklaşmış bir yapı kazanmıştır. Başta üniversite yönetim özerkliği yanında düşünce özgürlüğünü kısıtlanması ve benzeri uygulamalar üniversitelerin dokuları ile uyuşmamıştır.

Üniversitenin öğretiminin temel felsefesi olan docendo documus, “öğreterek öğreniriz” ilkesi, YÖK ile birlikte medrese ilkesi olan “magister dixit”, hoca dedi ki’ye teslim edilmiştir diyor Uluğ Nutku (Yeni Adana 21 Şubat 2003, Bilimsel Bakış). Sayın Nutku diyor ki “YÖK ile birlikte yönetimsel hiyerarşi, akademik hiyerarşinin tepesine dikilmiş ve bilimde dikta rejimi yaşanmıştır”. Bu anlayış kurumları kişilerle kaim duruma getirmiştir. Ancak kurumun uzun vadede işlevi ve fonksiyonu kurumlaşmayı engelleyen bir anlayışa neden olmaktadır.

O halde 21. yy’ da nasıl bir üniversite istiyoruz?

  Bunun yanıtını Haldun Özen’in “Özerk Demokratik Üniversite Programı, Yeni Çözüm Yayınları, İstanbul, 1988) yapıtında bulmak olasıdır. Gerçek bir üniversite, bir bilgi üretme ve mevcut bilgiyi gerçekleme (verification) ortamı istiyoruz. Öğrencinin eşit hakları ve sorumlulukları olan bir üniversite; soru sorabilen, kaynakları ve yayınları yasaksız bir üniversite; öğretim üyesinin akademik özgürlüğünün yanı sıra, öğrencinin de akademik özgürlüğü olduğuna inanan bir üniversite; bilgi aktarmanın ancak bilgi üretmeye bağlı kaldığı sürece anlam kazandığının bilincinde olan ve “üniversite sorunu her şeyden önce, bilimin ve bilimcilerin özgürlüğü sorunu” diyebilen öğretim üyeleri; ülke sorunlarını, evrensel bilgi ve deney birikiminin ışığında ülke gerçekleri temelinde çözecek bilgi üretiminin yapılabildiği bir eğitim, öğretim ve çalışma ortamı olmalıdır. Avrupa Üniversiteler Birliği Türkiye Üniversitelerinin kalit notunu 5 üzerinden 2 olarak belirlemiştir (Doğan Heper 7/7/2005 Milliyet). Daha öncede Türkiyenin özerklik punaı 8  üzerinden 1.5 olarak açıklanmıştı.

Son günlerde değişik üniversitelerden çok anlamlı e-postalar alıyorum. Son derece ilginç fikirler geliştiriyor arkadaşlarımız.  Türk insanının zeka ve yaratıcılığına fırsat verilmesi durumunda çok önemli işler yapabileceğine ve alternatif çözüm yolları üretebileceğine olan inancım bir kez daha artı.

Neden Türkiye Üniversiteleri Dünyadaki İlk 500 Arasına Giremiyor -3

Son günlerde basına yansıyan 15 yeni üniversitenin açılmasına YÖK ve üniversitelerin tepkileri ile hiç de üniversiteler olarak tasvip etmediğimiz, üniversitelerin kamuoyu nezdinde zemin kaybettirilmesine yönelik tartışmalar hedef şaşırtılarak “üniversiteler neden ilk 500 sıralamasında değiller” tartışmasını yeniden alevlendirmiştir. Daha önceki iki yazımda belirttiğim nedenleri sistematik olarak önem sırasına göre işlemeye devam edeceğim.

Üniversitelilk Bir Şüreç Gerektiriyor

Kanımca sorunun temeli üniversite kelimesinin kavramının tam olarak anlaşılmamasından kaynaklanıyor. Bunun da nedeni, temelde toplumsal olarak bilim kültürümüzün gelişmediği, bilimin toplum yaşamına katkısının doğrudan görülmemesi olarak gösteriliyor. Üniversitelilik bilinci yeterince anlaşılmadığı için yeni fakülte ve üniversitelerin açılması gündeme gelmektedir. Üniversite gerçek üniversite gibi fonksiyon üstlenmediği için de neden ilk 500 sıralamasında yokuz sorusu kolayca soruluyor. Çünkü bugün bir çok üniversitemizin misyonu ve vizyonu tam olarak belirlenmemiş. Sorun çözmeye yönelik amacı ve hedefi olmayan bir üniversitenin bilim, sanat ve kültür üretme şansı olmadığı gibi dünyada kendine bir yer edinmesi de beklenemez. Üniversitelik süreci uzun erimli bir olgu olup bugünden yarına da gelişmez ve değişmez. Bunun da köklü ve uzun süreli çözümler gerektiren bir yapıda işlenmesi gerekmektedir.

Üniversitelilik Temel Bir Bilim Politikası Gerktiriyor

Bugün 70-80 yıl önceki durumdan daha da geri olduğumuz söylenebilir. Genç Cumhuriyetin en azından bir ideolojisi vardı ve bu ideolojinin temel felsefesi her yönü ile bağımsız toplumu muasır medeniyetler seviyesine çıkarmaktı. Bunun için işe eğitim birliğini sağlayarak başladılar. Nüfusunun tamamına yakını köylülerden oluşan bir yapıda, köylüleri çiftçileştirerek üretime katmayı hedeflediler. Üretime katılan köylülerin eğitimi için Köy Enstitülerini kurdular ve köylüleri okur yazar yapmayı hedeflediler. Cumhuriyetin Kemalist ideolojisi üniversiteleri de Darülfünun’la başlayan gelişmeyi 1930’lu yıllarda yani yasa ile yarı özerk hale getirdikten sonra maddi ve manevi anlamda destekleyerek ülkenin yetişmiş insan gücü ve bilim yapmasının kapılarını aralamış oldu.  Ancak daha sonra ülkemizin bilinen süreç sonucu eğitim yörüngesi değiştirildi. Cumhuriyeti kuran felsefenin ve ideolojin amaca ulaşması engellendi.

1.  Toplum olarak bilimin önemini kavramış durumda değiliz. Sokaktan birine sorulduğu zaman üniversitenin işlevini üst düzeyde meslek öğreten bir kurum olarak görmektedir.

2.  En büyük öğretmen anneler halen yüksek oranda eğitimsiz. Üniversite öğretim üyeleri ile yapılan anket sonucuna göre öğretim üyelerinin büyük çoğunluğunun geldiği aile yapısının okuma oranı düşük

3.  Okul öncesi ana okul eğitimi yetersiz.

4.  İlk öğretim bugün tabir caizse evlere şenlik, durumu iyi olan çocuğunu alıp özel okullara vermekte, diğerleri için ise “altta kalanın canı çıksın” anlayışı hakim. Daha önce de yazdım, devlet okullarının fiziki yapısı bile minik çocukların ruhunu karartacak durumdadır. Duvarlardaki tek tük resimler de savaşları çağrıştırıyor. Bunların dıştan görünüşü bile sıkıcı ve kasvetli.

Test Çözmekle Olmuyor

Orta öğretim aynı durumda, eğitim vermek yerine test usulüne göre düzenlenmiş bir eğitimle sınava yarış halinde katılım sağlanmaktadır. Öğrencinin okuma, anlama, düşünme ve çözümlemeye zamanı yok. Ders sonrası hafta sonu sürekli dershaneden dershaneye, özel derse koşmaktan öğrencilerin dersi öğrenme hevesi bitmiştir. Hal böyle olunca zamanın önemli bölümü öğrenilmeden geçmiş oluyor. Türkiye UNICEF’e göre 52 ülke içinde matematikte sıralamada 44’üncü olmakla çok kötü durumdadır (Cumhuriyet 2.12.2002). Yine Fen eğitimi sıralaması yönünden de 38 ülke arasında 33’üncü sıradadır. Bilindiği gibi ÖSYM sonuçlarına göre matematik ortalaması 3,5 ile en kötü durumdadır. Yine ÖSYM sınavında 60 bin kişi sıfır puan almaktadır. Üniversiteye öğrenci hazırlayan öğretmenlerin girdikleri sınavlarda benzer şekilde çoğu öğretmenin yetersiz olduğu görülmektedir. Tamamen olayın bir zincirin halkaları gibi bir biri ile ilintili oldukları görülmektedir. İlk öğretimden üniversite sonrası eğitime kadar bir bilim felsefesi ve politikası etrafında işlenmesi ülkemizin bilişim çağını yakalamasına yardımcı olacaktır.

Eğitim Sistemi Ezberci

Eğitim sistemi ezbere yönelik olduğu için sorma, sorgulama, kaşlılaştığı sorunu acaba başka türlü de bir çözüm yolu olamaz mı diye düşünme yaratıcılığı da gelişmiyor. Sistem bir bütün olarak sınava dayalı başarı üzerine kurgulandığı için daha çok devlet memuru zihniyeti ile adam yetiştiriyor. Üniversitelerde her türlü tartışma ve eleştirel düşünme geliştirmediği için sisteme ağırlıklı olarak “medrese” anlayışına uygun itaat ve biat eden sadakatli eleman yetişmektedir. Bu elemanların üniversitede yabancı dil sınavını şu veya bu şekilde geçmeleri, bir iki makale yazarak akademik kariyer almaları bilim adamı yetiştirildiği anlamına gelmiyor. Maalesef YÖK sistemi ile birlikte ülkenin dinamik insanlarının kümelendiği üniversite ortamlarında Gazeteci Taha Akyol’un dile getirdiği (17 Haziran 2005 Milliyet) “Üniversite"ye hiç yakışmayan ama her devirde devlet eliyle dayatılmış düşünme biçimi!” bugün üniversitelerdeki işlevsiz yapılanmanın esas nedenidir. Üniversiteler maalesef bu gelişmeleri görememiş ve bugün kısır döngülerin arasında sıkıştırılıp kalmış ancak mevcut sistem, anlayış ve kadroları ile geleceğe ufuk açması da biraz zor görülüyor.

Üniversitelerin birincil görevi olan bilim yapacak nitelikte yaratıcı üretken, iletişimi bilen, bilgiye ulaşan insan yerine daha uysal, söz dinleyen devlet memuru anlayışlı insan yetiştirmektedir. Bugün dünyanın geldiği noktadaki bilimsel devrimlerin yaratılması memur zihniyeti ile değil, özgür ve bağımsız düşünebilen anlayışla sağlanabilmiştir.

Ülkemizin Bilim Adamı Yetiştirme Politikası Yok

Ülkemiz üniversiteleri ise batılı ölçekte dikkate alındığında ne gerçek anlamda bilimsel araştırma yapabilmekte ne de ciddi eğitim ve öğretim verebilmektedir.

Prof. Dr. Bahattin Baysal, Cumhuriyet Bilim ve Teknik ekinde (sayı 939) aynı konudaki yazısında bu kategoriye göre en yüksek puanı alarak ilk sıraya oturan Harvard üniversitesinin 1933-1953 yılları arasında rektörlüğünü yapmış olan Prof. James Conant’ın üniversitesini nasıl değiştirdiğini anlatmaktadır. -Akademik kadro oluşumunda son derece objektif ve işe uygun kişi alınmaktadır. Prof. Dr. Bahattin Baysal, Harvard üniversitesinin öğretim üyeleri seçiminde ABD’deki en iyi öğretim elemanlarını aldıklarını belirtiyor.  Ve üniversiteye alınan öğretim üyelerinin 8 yıl denemeden sonra kalıcı statüye alındığı veya üniversiteden dışlanmaya başlandığını belirtiyor.

Üniversitelerin Bilim ve Teknoloji Geliştirme Felsefesi Yok

Ülkenin bir bilim politikası olmalıdır. Ve üniversite politikası veya bilim politikası hükümetler üstü olmalıdır.  Hükümetlerin değişmesinden bilim politikası etkilenmemelidir.

Ülkenin Bilim kültürü ve felsefesi yok. Felsefe bilen bir toplum değiliz. Ortaöğretimde bilim felsefesi öğretilmesi kaçınılmaz gibi görünüyor. Geçmişte ülkemizde orta öğretimde uygulanan olgunlaşma sınavlarında sorulan sorular felsefi kökenliydi ve yaşamı anlamaya yöneliktir.

Ülkemizde bilim ve teknoloji arasındaki bağlantı sağlıklı bir şekilde kurulamadı. Bilim olmadan teknolojinin olmayacağı tam olarak anlaşılmadı. Bugün uzay teknolojisi bilimsel araştırmaların sonucunda oluşmuştur. Ülkemiz bu bağlamda teknolojiyi geliştirmek için bilimsel çalışma yapmak ve Ar-Ge çalışmaları yerine teknoloji satın almayı benimsemiştir. Bu konuda hem batılılar ülkemizi teknoloji satın almaya ikna etmişlerdir, hem de yöneticilerimiz 1945 sonrası politikalarda bu konuda öngörüsüz kalmış ve ileriye yönelik yatırım yapamamışlardır. Doğal olarak sürekli teknoloji satın alınmıştır. Maalesef tarım-hayvancılık ve gıda alanında yöneticilerimiz bilimsel araştırmalara para ayırmak yerine dışarıdan alırız felsefesini benimsemişlerdir.  Teknoloji gelişimi uzun süreli ve pahalı bilimsel çalışmalara dayandığı için teknolojiyi geliştiren ülkeler sahip oldukları teknolojiyi pahalıya satmaktadırlar. Zaman zaman ülkemiz teknolojideki gelişmeklere bağlı olarak satın almada zorluklar yaşadığını biliyoruz. Üniversitelerin bir kısmının altyapı sorunu bulunurken bir kısmı da birer teknoloji mezarlığına dönüşmüştür. Bazı birimlerde sürekli teknoloji ithali nedeniyle kurumda çok sayıda atıl cihaz yaşanmaktadır.

Bilimsel Yayın Kalitesi Sorunu

Bilimsel Yayın Sıralamasında Sayısal Olarak İyiyiz Ancak Nitelik Olarak Değil

Ülkelerin bilimsel yönden gelişmişlik ve eğitim düzeylerinin en önemli ölçütlerinden biri de ürettikleri SCI kapsamına giren bilimsel yayın sayısıdır. SCI endeksli yayınların son yıllarda uluslararası alanda prestij ölçüsü olması nedeniyle bilim çevreleri tarafından dikkatle izlenmektedir. Ancak artık yayın sayısı kadar yayınların kalitesi daha çok dikkate alınır bir ölçü olarak kabul edilmektedir. Bugün ülkelerin toplam yayın ve kitap sayısı daha çok ülkenin bilimsel altyapısı, bilimsel araştırmaya ayırdığı kaynak ve destek ile doğrudan ilişkilidir.

SCI’ de yer alan makaleler genelde İngilizce olması ve anadili İngilizce olan ülkelerin yayın yapmasına büyük bir üstünlük kazandırmaktadır. Yinede ülkelerin makale sayısı sıralanması o ülkelerin bilimsel gelişmişliği ve bilime bakışı ve bilim politikalarıyla ilişkilendirilmektedir.

Bilimsel makaleler genelde gelişmiş ülkelerde teknolojiye dönüştürüldüğü için toplum bilimin önemini doğrudan hissetmekte ve etkisini teneffüs ettiği için toplumsal olarak yaşam kalitesi arttığı için bilime değer vermekte, bilimi yaşamın bir parçası olarak görmekte ve sahip çıkmaktadırlar. Ayrıca bilimde gelişmiş ülkeler bilimsel ürünlerini ve eğitimden yüksek gelir sağladıkları için de bilime önem vermektedirler.

Üniversiteler Düşünce Tembelliğini Aşmalıdır

YÖK öncesi sınırlı sayıda makale yazılmakla beraber bunların kalitesi yüksek iken sonraları bu kalitenin düştüğü görülmektedir. YÖK öncesi sınırlı sayıdaki üniversitede akademik aşama için aranmayan makale sayısı yavaş yavaş aranmaya başlanmış ve Türkiye'deki üniversitelerin daha yeni yeni bilimsel makale yapmaya başlamıştır. YÖK öncesi profesör olmak için herhangi bir kriter aranmıyordu. Şimdi yeni yeni 2000 yılından sonra akademik aşama için YÖK baskısı ile makale zorunluluğu getirilmiştir. Ancak akademik yükselme için dosya hazırlama da amacından saparak bilimsel kaliteyi yükseltmek yerine tam tersine dejenere etmiş ve verimsizliğe dönüşmüştür.

Birer özgürlük alanı olarak üniversitelerde başta akademik özgürlük olmak üzere her alanda bilim insanları ve öğrenciler beyin fırtınası yaratabilmelidir. Üniversiteler bugün kim ne derse desin düşük verimlilik düzeyinde çalışmaktadır. Kesin olmamakla beraber ülkemizin 53’ü kamu ve 24 vakıf üniversitelerinde toplam 70 bin akademisyenin görev yapıyor ve bunlardan uluslararası dergilerde makale yayımlayan öğretim üyesi sayısı her yıl 3-4 bin arasında değişiyor. Diğerleri sorusunun cevabı açık. Daha önce de belirttim, öğretim üyesi başına düşen makale sayısı 0.10 düzeyinde bulunmaktadır. Acaba 0.90’nının bilimsel makale üretmemesinin gerekçesi nedir? Bunu sorgulayabilecek miyiz?

Son yıllarda üniversitelerin bilimsel yayın sayısının arttığı bir gerçektir fakat bu artış tamamen ülkenin bilim politikası ve altyapı iyileştirilmesinin bir sonucu olarak değil, daha çok akademik aşamadaki zorunluluk, TÜBİTAK teşviki (az da olsa maddi destek) ve yurtdışında doktora öğrenimi görüp yurda dönen genç araştırıcıların geçmişten getirdikleri birikim sonucudur. Türkiye’nin bilimsel aktivitesini yükselten bu artış istekli ve sürekliliği olan bir durum arz etmemektedir.

CBT dergisi 951 sayısında 2003 yılında 12.057 makale ve 2004 yılında ise 14.387 makale üreterek bir yıl ara ile 2330 makale fazla üretildiği görülmektedir. Ülkemiz SCI’ce taranan dergilerde yayınlanan ülke adresli yayınlar sıralamasında 1981 yılında 344 yayınla 41. sırada iken 2004 yılı itibarı ile 14.387 ile 22-24 sıra aralığında yer almaktadır. Ancak buna rağmen dünyadaki ilk 500 üniversite sıralamasına hiçbir Türk üniversitesi girememiştir. Ancak daha önce de belirttiğim gibi ülkemiz bilimsel yayınların çoğunlukla akademik yükselme amacıyla yapıldığı görülmektedir (Ortaş 2003, Gelişmeyen Bilim Ortamında Artan Bilimsel Yayın Sayısı. CBT sayı 828 2003). Bu sayıların artışı sevindirici, ancak kalite açısından bir o kadarda üzücü nitelikteydi. Geçmişteki göstergeler geçmişte yapılan yayınların daha çok uluslararası alanda itibar gördüğünü göstermektedir. Batıdaki gelişmiş ülkeler ile karşılaştırıldığımızda alınan patent sayısı ve üretilen bilimsel makalelerdeki bilginin teknolojiye dönüşmesi yönünden arada yüzlerce defa fark bulunmaktadır.

Fakat her şeye rağmen kısa sürede 46. sıradan 22-24. sıraya gelmiş olmak insanımızın İngilizce okur yazarlık düzeyinin arttığının bir göstergesi olarak iyi karşılıyorum, ancak yetersiz. Daha fazla kişinin yayın yapması gerekir. Ancak şimdiden bazı önlemlerin alınması ile eldeki yetişmiş insan gücü ile zamanla daha iyi bilimsel araştırmalar yapılarak daha fazla atıf alabilen makaleler yapılabilir.

CBT dergisi 951 sayısında üniversitelerde öğretim üyesi başına üretilen makale sayısı ile üniversitelerin sıralaması alt üst olmuş ve birden çok farklı bir tartışma başlamıştır. Bu sadece yabancı endeksler açısından böyledir. Yazıların etkisi olup olmadığını hiç göstermediği gibi, kitap ve benzeri çok değerli çalışmaları da dikkate almamaktadır. Onun için, diğer bütün yayınları da içeren daha doğru endeksler oluşturmalıyız. Böylece daha doğru göstergelere ulaşabiliriz. 

Ancak yine de durumun, çok iç açıcı olmadığı anlaşılıyor. Birkaç üniversitede son birkaç yılda yapılan yayınların isim listelerinde hep belirli isimler ön plana çıkmaktadır. Bütün göstergelerde öğretim üyelerinin önemli bir kısmın yayın yapmadıkları görülmektedir. Yapanların da genelde benzer ve aynı kişiler olduğu görülmektedir. Üniversitelerin bugün içinde bulunduğu bu verimsizliğin bir gelenek haline geldiği ve gelecek kuşaklara da yanlış örnek teşkil ettiği görülmektedir. Üniversite ortamında bir iki yayın yapmanın bilim adamı olmak için yeterli olduğu yüksek düzeyde kabul gördüğü anlaşılmaktadır. Bu konunun enine boyuna masaya yatırılıp tartışılması ve bazı radikal önlemlerin alınması gerekir. Bu konuda kendisini yenileyen üniversitelerin önümüzdeki dönemde dünyada daha saygın yerlere gelecekleri muhakkaktır. Tersi de doğrudur. 

Araştırmaların Kalitesi Yetersiz

Türkiye üniversitelerinin belki de en ciddi sorunu bilimsel araştırma yapma anlayışı, metot ve değerlendirme sorunu olarak görülmektedir. Bu da yine üniversitelilik bilinci, kaliteli öğretim üyesi potansiyeli vs gibi bir çok faktöre bağlı olarak gelişmektedir. Ülkemizde her türlü zorluğa rağmen bazı verilerin elde edildiği, genç araştırıcıların akademik aşama için yayın yapmaya kendilerini zorladıkları sevindirici. Ancak üniversitelilik bilincinin yetersizliği neyi nasıl yapacakları, nasıl ölçecekleri ve nasıl değerlendirecekleri konusunda ciddi anlamda gelişmiş üniversiteler ile kıyaslandığında eksiklerimiz bulunmaktadır.

Bilimsel Araştırmaları organize etme, yöntem ve ölçme, değerlendirme yönünden pek de iyi durumda sayılmayız. Ülkemizde Yapılan araştırmaların bilimsel bakış açısına uygun hazırlanmadığı ortaya çıkmıştır. Mersin Üniversitesinden Doç. Dr. Adnan Erkuş ülkemizde üretilen bilimsel çalışmaların yöntem, istatistik ve ölçme yanlarının zayıf olduğunu belirtiyor

Erkuş, (2005) ve Erdoğan, (2001) üç büyük üniversitemizde, üç alanda yapılan tezlerin psikometrik açıdan ele alındığı 93 yüksek lisans ve doktora tezinin çoğunda karşılaşılan durumu şöyle özetlemektedirler. a)Veri toplama amacıyla kullanılan uyarlama ya da özgün ölçme araçlarının, gerek uyarlama gerek geliştirilme süreçlerinin çok kötü olduğu; güvenirlik ve geçerliklerinin ya hiç irdelenmediği ya da uygun olmayan yöntemlerle irdelendiği;

b)Verilere ve denencelere (hypothesis) uygun analizlerin ya yapılmadığı ya da yanlış analizler yapılıp rapor edildiği saptanmıştır” diyor. Karakuş daha öce sunulan çalışmalarının ışığında bu ve benzeri çalışmalarda çalışmada yer alan çok sayıda makalenin;

Araştırmanın amacı nedir?

Araştırmada aranan nedir?

Araştırma hangi konularda ve hangi donanım ile yapılacaktır

Araştırma sonucu ne bulundu?

Araştırma bulguları aranan soruya cevap veriyor mu?

Bulguların bilimsel önemliliği nedir?

Gibi soruların cevapları ile sık sık karşılaşmaktayız. Bugüne kadar bir çok tez danışmanlığı ve jüri üyeliklerinde bulundum. Görebildiğim en ciddi eksiklik “ne aranıyordu, ne bulundu; bulunan sonuç ne ifade ediyor”. Burada şu ünlü söz akla gelmektedir. Ne aradığını bilmeyen ne bulduğunu hiç anlamaz.

İdası Olmayan Çalışmalar 

Maalesef çalışmalarımızın çoğunun amacı ve hipotezinin olmadığı açık ve net. Yetersiz araştırma yanında amacı, hedefi iyi belirlenmemiş, hangi sonunu çözeceği net olmayan araştırmaların yapıldığı görülmektedir. Yapılan araştırmada elde edilen verilerin değerlendirilmesi, yabancı dilde yazılıp yayınlanması ise ayrı bir konu. Yayın yapan hocalarımız bilir. Bir yayın hazırlandıktan sonra en az iki ile üç yıl içinde yayınlanabil maktadır. Ülkemizde daha çok vaka, uyarlama, yapılan araştırmanın ülkemiz koşullarında olabilirliğinin denenmesi esasına dayandığı için genellikle ikinci ve üçüncü sınıf araştırma olarak kabul edilmektedir. Araştırıcılarımızın çoğunun yabancı dilde yazma yeteneğinin düşük olması, kendi alanında yayınlanan makalelerin az okunması, doğal olarak elde edilen verilerin kaliteli yayına dönüşmesini sınırlamaktadır. Hal böyle olunca ülkemiz hem yayın sayısı hem de kalitesi yönünden daha düşük düzeyde kalmaktadır.

Bilimsel araştırma stratejilerimizin yeniden gözden geçirilmesinde yarar vardır.

Neden Türkiye Üniversiteleri Dünyadaki İlk 500 Arasına Giremiyor -4

Personel Politikası Eksikliğinin Üniversitelere Olumsuz Etkisi

Bilindiği üzere Türkiye’nin üniversite eğitimi ve araştırma tarihi, gelişmiş batı ülkeleri ile kıyaslandığında çok yenidir. Bu inişli çıkışlı süreçte hem üniversitelere ve bilgiye karşı bir sempati olup, hem de bilgiden ve bilimden korkulmuştur. Türkiye Cumhuriyeti kurulduğu tarihten bu yana 493, 2252, 2476, 2291, 4936, 115, 1750 ve nihayet 2547 sayılı Yüksek öğretim yasaları hazırlanmış, ancak bu yasalar bilim arayışı yerine daha çok “olağanüstü” bir yön verme arayışıyla şekillendirilmiştir. Üniversite özerkliği, maaş yetersizliği, öğretim üyesi eksiklikleri her zaman sorgulanmış, ancak uzun soluklu bilim politikasına dayalı bir çözüm üretilememiştir.

Yasaların hiç biri, ülkenin uzun erimli bilim politikasını ve yol haritasını oluşturacak kadroları yetiştirememiştir. Bugün hükümetin YÖK’e yönelik eleştirilerinin başında gelen “neden ilk 500 sıralamasına giremediniz” veya “neden daha fazla üniversite açılmasını istemiyorsunuz” soruları sorunun kısa vadeli değil, uzun süreli bir politika eksikliğine dayandığını ortaya koymaktadır.

Bugün üniversitelerin ilk 500 sıralamasına girememesinin nedenleri arasında (1). Nitelikli bilim adamı sayısının azlığı, (2). Mali yetersizlik ve 3. Bilimsel bakış açısının yeterince olgunlaşmaması gibi bilim politikalarına bağlı unsurlar sayılabilir. Bu sorun bugün değil dünün sorunu olup, bugünde siyasilerin kısır çekişmeleri ve üniversite dinamiklerini kontrol etme anlayışı yüzünden bir türlü aşılamamaktadır. Umarım AB tarama sürecinin Bilim ve Eğitim ile başlaması ile bu konu sistematik bir yapıya kavuşur (Neo-liberal arayışlar, eğer özel üniversite tartışmalarına kilitlenmese) .

Ülkemizde Araştırıcı Sayısı Yetersiz

Söz konusu ilk 500 sıralamasına giren üniversitelerle bunların bulunduğu ülkelerin araştırmacı sayısına milyon kişi başına bakıldığında bizde araştırması sayısının çok düşük olduğu görülecektir. Toplam araştırmacı sayısı yönünden AB standartlarına göre düşük düzeydeyiz. Görünürde bazı birimlerde öğretim üyesi sayısı yüksek olabilir. Belki dünyanın hiçbir ülkesinde olmadığı kadar profesör var, ancak araştırmacı ve yardımcı personel (Ar-Gör, Uzman, teknik personel, ara eleman, işçi) yönünden çok orantısız bir durum görülüyor.

Türkiye’nin ilk 500 sıralamasına girmemesi konusunda yapılan tartışma esnasında üniversiteler, son üç yıldır kendilerinin olmazsa olmaz fidanlıkları olarak bilinen araştırma görevlisi alamadıklarını belirtiyorlar ki hepimiz ciddi anlamda yardımcı araştırıcıya gereksinim duymaktayız. Hele hele laboratuar ağırlıklı çalışan birimlerde bu gereksinim elzem düzeydedir. ODTÜ rektörü sadece kendi üniversitesinin 500 Ar-Görevlisine ihtiyacı olduğunu belirtiyor. Bugün bütün dünyada bilimsel araştırmaların çoğunlukla Yüksek lisans ve Doktora tezlerinden çıktığını kabul edecek olursak, çok sayıda araştırıcının üniversitelere gelmesi ve bunarlın içinden en iyilerinin seçilerek yukarıya çıkması en temel yöntemdir. Bu konuyu daha önceki kısımda belirttim. Ancak şimdiki tehlike bir taraftan amacı ve niteliği belirlenmeden yeni üniversite açmaya kalkarken, diğer taraftan üniversitelerin fidanlıklarının yok edilmesi büyük bir paradokstur.

Öğretim Üyesi Dağılımı Dengesizliği

Bugün bir çok bilim dalında yeterli öğretim üyesi bulunmaz iken bazı bilim dallarında ihtiyaçtan fazla bir birikimin olduğu görülmektedir. Başta bazı Tıp Fakülteleri olmak üzere bazı alanlarda çok sayıda öğretim üyesi bulunurken araştırma ağırlıklı laboratuvarlarda ve eğitim ve sosyal bilimlerin bazı birimlerinde yeterli araştırıcı kadrosu bulunmamaktadır. Üniversitelerin norm kadro esasına göre personel politikasının belirlenmesi artık kaçınılmaz boyuta gelmiştir. Maalesef bugün üniversitelerde akademik kadrolar artık bilgiden çok adamına göre verilmektedir. Sık sık duyulduğu gibi bazı üniversitelerde kadro rektörlerin iki dudağının arasında kalmıştır. Açıkçası birimlerin ihtiyacı, planlama ve talepler bir kenara itilmiş; kim bana oy verir anlayışı maalesef üniversitelerdeki verimliliği ve kaliteyi düşürdüğü gibi kadro dengesizliği de yaratmıştır. Bugün kadro piramidi tersine dönmüş, profesör sayısı araştırma görevlisi sayısının üzerine çıkmıştır. Bazı birimlerde son yıllarda uygulanan politikalar sonucu neredeyse araştırma görevlisi bulunamaz duruma gelmiştir. Bazı hocalar da hayatlarında hiç araştırma görevlisi şansına sahip olamamıştır. Bu durum üniversiteleri, hızla yaşlı ve üretken olmayan bir duruma sürüklemiştir. Daha önce de belirtmiştim, bilimsel çalışmaların dinamiğini profesörler değil genç araştırıcılar sağlamaktadır. Bu konunun çözümü ülkenin ciddi bir bilim politikası ile sağlanabilir. AB sürecinde umarım başta profesör atanması olmak üzere köklü bir bilim adamı yetiştirme programı ve düzenlemesi sağlanır ve profesör atanması üniversitenin kendisine bırakılmaz. Mevcut yasa ile rektörlere verilen yetki maalesef yanlış kullanılmış olup sonuçları ortadadır. 

Üniversite Dinamikleri Yok Ediliyor

Ülkemizdeki toplam 70 bin civarındaki öğretim görevlilerinin kaçının uluslar arası nitelikte bilimsel araştırma yaptığını bilmiyorum. Maalesef ülkemiz üniversiteleri radikal, farklı bakan ve eleştirel insanlara çok tahammül etmediği için nitelikli bilim insanlarını bünyelerinde tutamamıştır. Nihayet 115 sayılı yasa ve 2547 sayılı yasa ile üniversitelerdeki dinamikler (yazar çizer nitelikli bilim adamları) 1402’lik duruma düşmüşlerdir. Ayrıca uygulanan yetersiz maaş ve çalışma koşuları yönünden ülkemiz ciddi bir beyin göçü ile karşı karşıya kalmıştır. Bu kişilerin üniversitelerden uzaklaşması; üniversite geleneklerinin kaybolmasına, bunun yerine daha durağan, statükocu ve uyarlamacı anlayışların yerleşmesine ortam hazırlamıştır.

Bugün de üniversiteleri sürükleyecek ve ufuklar açacak dinamikler her nedense sistemin dışında adeta inaktif durumdadırlar. Bir başak ifade ile çok sayıda iş yapacak insan doğru yerde doğru zamanda değerlendirilememektedir. Yine çok sayıda kişinin de atıl durumda bulunduğunu görmek ve duymak hepimizin canını sıkmaktadır.

Genç nüfusu ile öğünen ülkemizin en zeki ve nitelikli gençliğinin bir araya geldiği üniversite ortamında gençlerin ülkeleri hakkında fikir üretmeleri istenmemiş. Başta rektörler olmak üzere düşüncesini açıklayan gençler en ağır şekilde cezalandırılmışlardır.

Ne yazık ki ülkemiz bir bütün olarak elindeki gençliğinin dinamizmini kaybettiği gibi geriye kalanın bir kısmı arabesk, bir kısmı tarikatlarla, geriye kalanı da ne aradığını bilemeden akıp giden suda sağa sola çarparak ilerliyor.

 
Ara Eleman ve Yardımcı Hizmetler Karşılanamıyor

Üniversitelerin bir diğer sorunu da yetişmiş ara eleman sorunudur. Bir taraftan binlerce işsiz üniversite mezunu, bir taraftan da laboratuvarlarda, arazide ve büroda çalışacak hizmetli eleman bulma sorunu söz konusudur. Bir çok laboratuvarlar teknik eleman yetersizliği nedeniyle ya hocalar veya varsa yüksek lisans öğrencileri tarafından yönetilmektedir.  Hizmetli sınıfından emeklilerin yerine yenisi ikame ettirilmediği için büro ve laboratuvarlar işleri tarafımızdan yapılmaktadır. Diğer yandan mevcut personel de, doğru yönetilemediği veya üniversitelerin şimdiki miskin atmosferden dolayı çok verimsizdir.

Teknik Personel Sorunu Had Safhada

Son yıllarda tasarruf tedbirleri nedeniyle emekli olan personelin yerine bir tek eleman bile alınmamaktadır. Bugün bir çok laboratuvar teknik personel yetersizliği veya yokluğu nedeniyle kapanma ile yüz yüzedir. Arazi işi olan birimlerde sıradan işin bile hocalar tarafından zorunluluktan yapıldığı bilinmektedir. Veya araştırmalarını kendi olanakları ile dışarıdan ücret ödeyerek yürüttüğünü biliyoruz. Bugün çalışma odamız, laboratuvar ve arazinin temizlenmesi tarafımızdan sağlanmaktadır.

Ara eleman ve teknik personele kadro açılmaz iken üniversite mezunu 10.000 kişinin polisliğe alınması anlaşılır gibi değil. Son yıllara artan suç oranına bağlı olarak artan polis sayısı ve bir o kadar da özel güvenlik gücüne rağmen suçların önlenememesi göstermektedir ki, suçu oluşturan bataklığı kurutmak yerine sivrisinek ile uğraşılmaktadır. Basına yansıdığı kadar ile bugün devletin kolluk kuvveti sayısı kadar özel güvenlikçi bulunmaktadır ancak buna rağmen halen her gün kapkaç ve suç sayısı artmaktadır.

Tabii ki bu ülkenin polise de ihtiyacı bulunmaktadır. Ancak başka bir amaç için eğitilen kişinin polis olmaya yönlendirilmesi doğru değildir. Öncelikli olarak planlı bir toplum olup ülkenin ihtiyacına göre alan belirlenmesinin yapılması gerekir. Suç ve suçlu ile mücadele eğitim ve uzun süreli bir süreçte kazanılacak bir uğraşıdır. Ziraat mühendisi boşta polis yapalım, veteriner boşta polis yapalım derseniz hem mesleğe saygısızlık olur hem de gençlere güvensizlik verilir. Ayrıca bunların üniversitelerdeki eğitimleri için harcanan para boşa gider.

Ünlü bir özdeyişe göre “eğitilmişlerin sayısı arttıkça cezaevlerinin sayısı azalır”. Bu anlayıştan hareket ederek, daha çok eğitime ve bilime önem vermek zorundayız. Buna da başta siyasilerin inanması gerekir. Bu konuda bir karalılık sergilemeleri gerekir. Gönlümden geçen, 10 000 üniversite mezunu kadar kişinin üniversitelerde araştırma labaratuvarlarında yardımcı personel, araştırma görevlisi ve teknik personel olarak istihdam edilmesidir. Üniversite mezunu kişinin kendi alanındaki bir işte görevlendirilmesi işe yatkınlığı nedeniyle çok daha yararlı olacaktır. Bugün yardımcı araştırmacı ve teknik personel yetersizliği nedeniyle atıl vaziyette duran pırıl pırıl gençlerin laboratuvarların çalıştırılması ve araştırmaların sağlıklı yürümesi için mutlaka kalifiye, iyi yetişmiş teknik personelin üniversite labortuvarlarında istihdam edilmesi gerekir (örneğin Çin nerdeyse bir buçuk milyar insanı hiçbir sorun yaşamamdan istihdam ediyor).

Özet olarak yeni eğitim ve öğretim yılının açıldığı bugünlerde sorunlarımız geçmiş yıllara göre azalmamış aksine çok daha artmıştır. Her taraftan sıkıştırılmış olan üniversiteler; gerek kendi eksiklikleri, gerekse devletin ilgisizliği ile iyice çıkmaza girmiş durumdadırlar. Üniversitelerin şiddetli derecede artan araştırma görevlisi ve akademik ve teknik personel yetersizliği, var olanların da hüküm süren genel atmosferin etkisi ile yılgınlaşması ve üretken olamaması ülkemizin geleceğini bir bütün olarak etkilemektedir.

Üniversitelerin artık iyi eğitilmiş, vizyon sahibi,  hızlı düşünebilen ve düşünce üretebilen, gösterişten çok iş yapmaya yatkın ve geleceği yakalayacak, duyarlı, çok yönlü düşünebilen insanlar yetiştirmek üzere harekete geçirilmesi gerekir. Geleceği ancak vizyonu ve ufku geniş, ekip çalışmasına değer veren, eleştirel, çalışkan ve yaratıcı bilim insanları ve yöneticileri ile yakalayabiliriz. Ancak bu şekildeki kadrolarla ilk 500 sıralamasına ve AB’ye girebiliriz. Yoksa AB kapılarında, üye kabul edilmek için, daha çok yalvarırız.

 Neden Türkiye Üniversiteleri Dünyadaki İlk 500 Arasına Giremiyor -5

Bilim Yapmak Anlık İş Değil

Türkiye gibi sanayi devrimini yaşamamış, başta matbaa ve diğer teknikleri çok geriden izlemiştir. Cumhuriyetle birlikte yaratılan coşkulu aydınlanma devrimini de maalesef tamamlayamamış ve şimdilerde sürecin geriletildiği somut rakamlarla ifade edilmektedir. Bugün gelişmiş ülkelerin biricik varlıkları temel bilim felsefeni kavratan aydınlanma devrimini tamamlamış olmalarıdır. Aydınlanmasını tamamlamamış ülkelerde bir anda bilimsel olarak bilgi çağına ulaşması beklenmemelidir. Bugün iyi öğretim üyesi ve ortamlarda yüksek nitelikte eğitim verilebilir, aranan bazı teknolojik ürünlerin kopyası yapılabilir.

Ancak bilim ve teknikte yeni bir olgu yaratmak ve geliştirmek maalesef mümkün değildir. Bilim ve teknik bir bütünlük sorunudur, bir bütün olarak toplumun bilimi benimsemesi gerekir. Halktan ülke yönetimini oluşturan üst düzeye kadar bilimin önemini kavramaları gerekir. Bugün devletimizin bilime verdiği önem, genel bütçeden bilim ve teknolojiye ayrılan pay ile ölçülmektedir. Bugün itibarı ile ülkeyi yönetenlerin önceliği halen bilim ve teknoloji değildir.

Bilim, teknoloji ve sanat bir anda olacak bir şey değil, bu bir süreç ve nazik bir süreç. Bunun sağlanması bir alt yapı sorunudur. Çok iyi eğitilmiş, kendisini aşmış, düşünür, yaratıcı nitelikteki insanların sayısının artması ve bunarlın üniversitelerde yer bulması ile sağlanır. Bugünkü üniversite ortamlarında verilen eğitim ezberci ve öğretmen merkezlidir. Çıktıları teknisyen niteliktedir. Üniversiteye alınan elemanların çoğunluğu birkaç yayınla akademik aşamayı tamamlayarak üniversitede akademinin en üst aşamasına geldiğini sanıyorlar. Üniversitelerin temelini oluşturan akademik unvanlar, bir gece yarısı yasa ile verilir oldu. Akademik kadro alımı, rektör merkezli kadrolaşma ile sıradan devlet memuru alımı gibi olmaya başladı. Bununla birlikte bilim haysiyeti neredeyse aşındırıldı, verilen doktora payeleri, kayırmacı akademik payelere dönüştü ve sonunda üniversitelerin saygınlığına gölge düşürüldü.

Eğer bir günde bilimsel gelişme kolay olsaydı sanırım bir çok ülke anında bazı sıçramalar yapabilirsi. İran, Irak, Libya ve diğer bazı ülkelerin bir şeyler yapmak istediğini en azından silahlanmaya yaptıkları yatırımdan anlıyoruz. Bir anda bilim yapmayı hedefleyen ülkelerin bilim ortamı yaratmadan yapacakları iş ancak Afgan savaşçılarının sırtlarında dünyanın en gelişmiş stinger füzelerini kullanmalarına beziyor. Nasıl yapıldı bunun arkasındaki teknolojinin geçmişi nedir. Hangi bilim disiplinlerinin düşünceleri bunda rol oynuyor bilgisi sorgulanması hiç akla gelmemektedir.

Ülkemizde de sık sık deniliyor ki neden bizim üniversiteler bir şey yapamıyor. Yapması mümkün değil bu doğan bir çocuğun üç gün sonra konuşmamamı ve dişlerinin çıkmamamı gibi bir olaydır. Bu bir evrim sürecidir. Sonra düşünmek öyle kolay bir şey olsa herkes düşünür. Herkes düşündüğünü sanır da düşünce üretmek onu dönüştürmek kolay değil. Alt yapı ister, özveri ister, zekâ ister.

Hatta her şeyi ile tam donanımlı laboratuarları bile donatsanız, yine kısa sürede sonuç alamazsınız. Bilim yapmak ve üniversite ortamı yaratmak bir süreç işidir. Çünkü ülkemizin böyle bir bilim yaratma geleneği yok. İnsan çevresi ile vardır. Bulunduğunuz çevrenin bir şey yaratması gerekir, bunun geleneği olmalı, insanlar birbirinden bilgi alışverişi yapması gerekir. Üniversitelilik kültürü bugün maalesef ülkemizde gelişmedi. Tek tek kişiler başarılı olabilir ancak genelde olay bir bütünlük içinde işlediğinde olayın tamamen sistem bağlı olduğu daha net görülmektedir.

Yarın sevdiğimiz biri YÖK başkanı veya rektör olmasa bütün sorunlar çözülecek mi? Üniversiteler bir anda ilk 500 sırasına girecek mi? Uçak yapacak mıyız? İlaç yapacak mıyız? Hayır. Bilim bir süreçtir. Zamanla gelişir ve ürün verir. Bir meyve ağacının dikilip meyve vermesi gibi bir şeydir.

Ülkemiz üniversiteleri maalesef evrensel boyuta üniversite olamadılar. İyi niyetle Sayın Nimet Öztaş’ın başlattığı Türkiye’de bilim politikası çalışmaları ve TÜBİTAK'ın vizyon 2023 projeleri dışında ciddi bir adım atılmadı. İyi niyetli kişilerin çabaları ile bir yerlere gelmeye çalışıyorlar ancak temel zihniyet değişmedi. Bizde halen bilimin temel nüveleri kabul edilmiyor. Mühendislik fakültelerinin bir kısmında mühendislik ve teknoloji tarihi okutulmuyor. Geçmişini bilemeyen geleceğe yol alabilir mi? Üniversitelerimizin bir kısmı temel bilim politikası oluşturmak, hedef koymak, nitelikli öğrenci ve bilim insanı yetiştirmek yerine, küçük ölçekte devletin hamisine büründüler. Bir kısmı, bir takım küçük belediyecilik işleri ile iş yaptığını sandı. Ancak bugün geldiğimiz nokta ortada.

YÖK Sistemi Kendisini Derinden Sorgulaması Gerekiyor

Bir sistemin başarısı, sistemin kendisini aralıklarla sorgulamasından geçer. Kendini sorgulamayan, zayıf ve kuvvetli yanlarını bilmeyen ve kendisinin üçüncü kişilerce nasıl değerlendirildiğini bilmeyen mutlaka başarısız olacaktır.

Üniversitelerimizin acil olarak yapmaları gereken şey, kendilerini yeniden bir iç hesaplaşmadan geçirmeleri ve bir bütün olarak kendi tarihlerini analiz etmeleridir. Buraya nasıl geldik ve durumumuz nedir diye kendilerini sorgulamaları gerekir. Bugün üniversiteler olarak dünyanın neresindeyiz, eksiğimiz ve fazlamız nedir, eldeki mevcut kadrolarımızın durumu nedir, bilimsel potansiyeli nedir gibi soruları sormalı ve kendilerini masaya yatırmaları gerekir. Öncellikle üniversitelerin hedeflerini açık olarak belirtmesi ve belirli alanlarda ileri araştırma yaptırarak sesini duyurması gerekir. Yeni bir yasa hükümetten önce üniversiteler tarafından, ama gerçekten üniversiteler tarafından yapılmalıdır.

Üniversite yönetimlerinin hiyerarşik yapılanma yerine bilim insanının özgürlüğünü ön plana alan, akademik özerkliği koruyan ve geliştiren yöntemler üzerinde durulmalı ve olası yeni YÖK yasası da buna göre şekillenmelidir. Akademik özerklik ve özgür olunmayan ortamlarda insan ve doğa yararına bilgi üretilemediği gerçeği; yüzlerce yıllık batı üniversite tarihlerinin bize öğrettiği en önemli derslerin başında gelmektedir. Tabii bunda başta üniversitelerin kendi içinde en azından bilimsel işleve uygun hareket etmeleri gerekir. Kendisi özgür olamayan bir kurum, nasıl özgür bireyler yetiştirebilir? Özgürleşmenin olmadığı ortamda, demokrasi ve doğru yönetim anlayışı gelişmez.

  Neden Türkiye Üniversiteleri Dünyadaki İlk 500 Arasına Giremiyor -6

Türk Üniversiteleri ilk 500 Sıralamasına Girebildi mi?

Üniversitelerimiz İlk 500’e Girebildi mi?

"Neden ilk 500 sıralamasında Türk Üniversitesi yok" konusu epeyce basında tartışılmıştı, ancak üniversitelerimiz bu konuda kişisel görüşlerin ötesinde resmi olarak sesiz kaldılar. Doğal olarak imkanların yetersizliği sıkça gündeme geldi. Ancak 14 Ağustos 2007 tarihinde bir çok gazete "En iyi 500 üniversite listesinde beş Türk Üniversitesi" başlığı ile ABD'nin ünlü haber dergisi Newsweek'in dünyanın en kaliteli 500 üniversitesi ile "World's Top Universites" adlı çalışmayı sundu. Listede Türkiye'den İstanbul, Sabancı, İTÜ, Bilkent ve Çukurova üniversiteleri var. Ayrıca 'Dünya üniversiteleri' başlığıyla yayımlanan makalede "eğitim kalitesi ve prestijleri ele alınmıştır" denilmektedir.

Dünya sıralamasında 500 içinde beş Türk üniversitesi bulunması anlamlı, kendilerini kutluyorum, ancak neye göre ve hangi kriterlere göre bu sıralamayı yaptığının belirtilmemesi beraberinde kuşkuları da getirmiştir. Amerikan Newsweek dergisinin gündeme getirdiği yükseköğretimdeki global yarış başlıklı yazıda "sıralamanın ABD'den THES (Times Higher Education Supplement) ve Çin'den Shanghai Jiao Tony University'nin yaptığı sıralamalara uzmanlardan alınan görüşlerin eklenmesiyle dünyanın en prestijli ve kaliteli 500 üniversitesi belirlendi" denilmektedir.

20 Kasım 2007  tarihli basına yansıdığı üzere merkezi İspanya'nın Milli Araştırma Konseyi'nin (CSIC) üniversiteler üzerinde yaptığı "Webometrics Dünya Üniversiteler Sıralaması" sonuçlarına göre ise Bilkent ve ODTÜ ise kıl payı ile sıralamanın sonalarında ilk 500’ de yer alabilmişlerdir.

Objektif Kriterlere Göre Sıralama Yapılması Gerekir

Çin'in Shanghai Jiao Tony University'nin yaptığı çalışma konusu akademisyenler tarafından da kritik edilmişti ancak kendine göre kriterleri bulunuyordu. Bu konuda bir dizi (5 sayı peş peşe, çözüm önerileri dahil iki yazı daha ileride bilginize sunulacaktır) yazı yazdım. Ancak THES (Times Higher Education Supplement) listesinde ise pek kriter görülmüyor. Ülkemizdeki bir çok üniversite anında olaya tepki vererek sübjektif bir değerlendirme yapıldığını belirttiler (Sabah Gazetesi 15 Ağustos 2007). Konuyu değişik boyutlarda elektronik ortamda araştırdım ve yurtdışında bazı bilim adamlarına sordum. Bazı öğretim üyeleri konu üzerinde yaptıkları araştırma ve edindikleri izlenimleri ile dikkate alınacak bir olay olmadığı, ekonomik kaygılar ile yapılmış sübjektif bir değerlendirme olduğu yönündeydi. İlgili Internet sitesi (http://www.topuniversities.com/book/) özel bir site öğrenci değişim programı ve işbirlikleri konusunda reklam ve bilgi sunan bir site izlenimini veriyor. Sitedeki bilgileri yetersiz ve ikna edici değil. Bir çok öğretim üyesinden aldığım izlenim, acaba ABD kaynaklı bu haberlerin altında öncekilere benzer "bir bit yeniği var mı?" diye sormaktadırlar.

Webometrics Yöntemle Dünya Üniversitelerinin Internet Üzerindeki Performansları Yönünden de Pek İyi Sayılmayız

Merkezi İspanya'da bulunan İspanya'nın kamu araştırma kuruluşu sayılan Milli Araştırma Konseyi'nin (CSIC) üniversiteler üzerinde yaptığı "Webometrics Dünya Üniversiteler Sıralaması" sonuçları açıklandı (http://en.wikipedia.org/wiki/Webometrics_Ranking_of_World_Universities). Çeşitli ülkelerde faaliyet gösteren 13 bin üniversite üzerinde yapılan üniversitelerin Internet performansı araştırmasına göre hazırlanan çalışmanın Temmuz 2007 dönemi sonuçları, Türk üniversiteleri sıralamada Bilkent Üniversitesi 475. ODTÜ 482. ve Boğaziçi ise 525. sırada yer almaktadır. Diğer üniversitelerimizde 789 puan ile İTÜ; Ankara Üniversitesi, 852; Hacettepe Üniversitesi, 915; Ege Üniversitesi, 1002; Anadolu Üniversitesi, 1068; Gazi Üniversitesi, 1145; Dokuz Eylül Üniversitesi, 1277 ve  Çukurova Üniversitesi 1521 sırası şeklindedir.

Çalışma, 2004 yılından bu yana, Milli Araştırma Konseyi bünyesinde faaliyet gösteren araştırma grubuna bağlı çalışan "Cybermetrics Lab" tarafından yürütülüyor. İspanyol araştırmacılar, geliştirdikleri Webometrics yöntemle dünya üniversitelerinin Internet üzerindeki performanslarını ölçmeyi amaçlıyor.  Sıralamada, Google, Yahoo, Lieve Search ve Exalead arama motorlarındaki üniversiteye ait sayfaların sayısı, üniversite sitesine yapılan benzersiz dış bağlantıların toplam sayısı, sitede yayımlanan Adobe Acrobet (.pdf), Adobe PostScript (.ps), Microsoft Word (.doc) ve Microsoft Powerpoint (.ppt) dosyalarının toplam sayısı ve Google Scholar'da yer alan makalelerin ve akademik alana ait yayınların aldığı referansların sayısı ölçüt olarak kullanılıyor. Üniversitelerin Internet sayfalarının içeriği, görselliği de inceleniyor.

Kendimiz Kendimizi Değerlendirmeliyiz

Yine de ülkemiz üniversiteleri adına sevindirici. Başta öğretim üyelerimizin bireysel başarıları dahil olmak üzere emeği geçen herkesi kutluyorum. Ancak ABD'de öğrenci değişim ticareti yapan bir sitenin ötesinde, kendi gerçeklerimiz ile yüzleşerek gerçekten bilim yapan bir üniversite olarak yerimizi kendimizin belirlemesi gerekir diye düşünüyorum.

Eğer geçmişle kıyaslandığında üniversitelerimiz ilerlemiş ise, o zaman ekilen biçilmiş demektir. Başkasının beni nasıl gördüğü önemli, ancak benim gerçekten kendimi nasıl gördüğüm daha öneli. Kendim herkesten önce aynanın karşısına geçip kendim ile yüzleşmem gerekiyor. Ben kendimi biliyorsam ve güveniyorsam, kuru kuru övünmenler ve yermeler pek beni etkilemez.

Başarı Kurumsal Destekten Çok Bireysel Başarının Sonucudur

İlke olarak güzel, sevindirici ve gurur verici. Ciddiyeti ne olursa olsun, sonuçta üniversitemizle birlikte 5 üniversitenin dünyanın en iyi 500 üniversitesi arasında adının geçmesi sevindirici. Önümüzdeki yıllarda listede ODTÜ, Boğaziçi, Hacettepe, Ankara, Ege Üniversiteleri, Dokuz Eylül, Uludağ ve Gazi gibi köklü üniversitelerin adının da geçeceğini sanıyorum. Daha önce Çin'in Shanghai Jiao Tony University tarafından yapılan çalışmada listeye bir dönem yalnızca İstanbul ve Hacettepe üniversitelerinin girdiği belirtilmişti. Şimdi Hacettepe Üniversitesi yok. Sanırım kuşkularda buradan başlıyor. Listeden adı sanı duyulmamış üçüncü dünya ülkelerinin üniversitelerin olması kaygıyı iyice artırmaktadır.

Maalesef son yıllarda yeterli akademik kadroların ve bütçenin sağlanamaması nedeniyle üniversitelerin zor günler geçirdiğini biliyoruz. Diğer taraftan YÖK'ün başta akademik atamalarda aradığı kriterlerin belirginleşmesi, TÜBİTAK'ın makalelere teşvik vermesi ülkemiz üniversitelerinde uluslar arası makale sayısında belirgin bir artış sağladığı da izlenmektedir. Ayrıca kurumsal destekten çok üniversitelerde çok sayıda bilim adamının yoksulluk sınırında maaş almalarına rağmen bilim yapma konusundaki çabalarının yansımaları sonucu ülkemiz üniversiteleri kendilerini uluslararası alanda kabul ettirmeye çalışmaktadırlar. Açıkçası üniversitelerin kurumsal çaba ve katkılarından çok akademisyenlerin bireysel çabalarının ülkemizde daha çok taktir edilmesi gerektiğini düşünüyorum.

Ne Yaptık da Bu Başarıyı Elde Ettik

-Kendi kendimize sormamız gereken sorular şunlardır:

-Öğretim üyemize, öğrencimize ne kadar üniversite ve çalışma ortamı hazırladık?

-Alt yapıya ne kadar önem verdik?

-Kaç öğretim üyemizi teşvik ettik?

-Kaç projeye destek sağladık?

-Kaç konferansı destekledik?

-Kaç öğretim üyesini yurtdışına gönderdik?

-Bilimsel çalışma yapan öğretim üyelerine ne oranda destek olduk?

-Başarılı öğretim üyesine ne tür destekler çıktık?

-Üniversitenin ödül sistemi ne orada objektif değerlendiriliyor?

-Başarılı kaç öğretim üyemizi daha çok üretmek için isteklendirdik?

-Üniversitelerimizin basın yayın organlarında sürekli adının geçmesini sağlayan kaç kişiye teşekkür ettik?

Bir başka açıdan sorularımızı soracak olursak, üniversitelerimizin misyonu ve vizyonuna uygun ne tür tedbirler aldık da üniversitelerimizde

-Uluslararası dergilerde yayınlanan makale sayısında artış oldu,

-Yayınlanan makalelere yapılan atıfların sayısı arttı,

-Her yıl basılan ulusal ve uluslararası nitelikte kitap sayısı arttı,

-Daha fazla uluslararası konferans düzenlendi,

-Daha fazla öğretim üyesi yurtdışında ülkemiz temsil etti,

-Daha fazla ulusal ve uluslararası ölçekte proje üretildi,

-Daha fazla öğretim üyemiz toplumu aydınlatmak için değişik ortamlarda fikir üretti,

-Daha fazla patent ve buluş yapıldı,

-Daha fazla öğrencimiz gelişmiş üniversite tarafından burslu olarak doktoraya kabul edildi,

-Daha fazla üniversite ile ikili işbirliği sağlandı,

-Daha fazla öğretim üyeniz başka üniversite tarafından konuk öğretim üyesi olarak davet edildi,

Bütün bu ölçütlerde Üniversitelerimiz bir iyileşme sağladı mı? Veya bu iyileşmeyi sağlayacak ciddi bir girişimde bulunuldu mu da üniversitelerimiz ilk 500 üniversite arasına girdi?

Türkiye'nin Bilime Katkısı Nicel Ağırlığı İle Ters Orantılı

Türkiye Dünyanın en büyük 21 ekonomi ve 17 büyük nüfusa sahip belirli konularda ağırlığı olan bir ülkedir.

Geçmişinde önemli bir imparatorluk bulunan, yönetsel ve dünyadaki büyük ordulara sahip olması ve askeri tecrübesi bulunan, dünyanın önemli bir coğrafyasında bulunuyor. Ancak eğitim kalitesi, ürettiği değerler yönünden az gelişmiş ülkeler kategorisinde yer almaktadır.  Bilimsel makale üretme sayısı bakımından ilk 20 sırada yer almamıza rağmen (son üç yılda da geriliyoruz) dünya bilim makalelerine katkımız  %1'in altında ve ülkemiz adresli makalelere yapılan atıf sayısı ise daha da düşük düzeydedir.

Türkiye Üniversiteleri Yerini Korumak Zorundadır

Newsweek dergisinin haber yaptığı THES sıralamasındaki değerlendirme her ne kadar sübjektif olarak yapılmış olsa da iyi niyetle kendimize bir bakış açısı kazandırmak ve gelecekte gerçekten dünyada belirli bir sıralamada olmamız açısından bize bir sorumluluk yüklemiştir. Bugün ilk 500 sırlamasına girip de yarın oradan çıkarılmak zor ve kötü bir imaj yaratır. Bundan sonra Anadolu tabiri ile "attan inmek" daha da zor olacaktır. Onun için bu sıralamanın bizlere yüklediği sorumluluğu ciddiye alarak kendimizi daha iyi yerlere ve ileriye taşımak için daha çok nitelikli ölçütleri olan, bilime ve liyakate dayalı ciddi bir çalışmaya girmemiz gerekir. Bunu yapmaya mecburuz. Unutmayalım, bilim taktir görmediği yeri terk eder. İyi bilim adamı da bilim yapacağı asgari koşulları arar.

İlerlemek İçin Üniversitenin Nitel Bazı Tedbirleri Alması Gerekir.

-Öğretim üyesi alımında ciddi uluslararası ölçütleriniz var mı?

­­­-Öğrenci almada söz sahibi misiniz?

-Daha fazla yüksek lisans ve doktora için alt yapı ve kaynak ayırabiliyormusunuz?

-Üniversite kaynaklarından yararlanma konusunda (proje desteği, Ar-Gör alımı, Öğretim Görevlisi ve elemanı alımında, lojman desteği) hakkaniyet ve ölçütlere riayet sağlanıyor mu?

-Başarılı bilim adamlarına maddi ve manevi destek sağlanıyor mu?

-Üniversite organlarının şekillenmesinde liyakate önem veriliyor mu?

-Teknoloji ve patent üretiminde neredeyiz?

-Sosyal sorunların çözümünde alternatif modeller geliştirebildik mi?

-Sağlıkta, tarımda yeni buluşlara imza atabildik mi?

-Üniversitelerde toplumsal modeller (örneğin demokratik bir yapı) oluşturabildik mi?

-Aydınlanma sürecine, insanların kafalarının genişlemesine, sorma becerisine bir katkımız oldu mu?

-Kısacası özerk bir üniversite ortamına kavuşabildik mi?

Türkiye'nin Yeri İlk 100 Üniversite Arası Olmalı

Dünyadaki en iyi üniversitelerinin ilk 500 üniversite sıralamasında zar zor giriyor olması açıkçası üzücü. En azından ilk 100 sıralamasında bir veya iki üniversitesinin bulunması beklenir. Türkiye'deki bir üniversitenin ilk 100 sıralamasında olması da doğal karşılanır. Ancak bugünkü üniversite profili, koşular ve alt yapı imkanları buna elvermiyor. Üniversite öğretim üyesi (özellikle Ar-Gör ve Yarımcı Doçentler) ve çalışanı bugün açlık sınırında maaşla yaşamak zorunda bulunmaktadır. Batılı meslektaşlarınıza durumu anlattığınızda böyle bir ortamda bilimin yapılması da bir şekilde mucize gibi geliyor kendilerine.

Türkiye'nin Potansiyeli Var, Bilim Yapma Ortamının İyileşmesi Zorunlu

Ancak bu sübjektif durum ile avunmadan, ülke olarak bu konuyu siyaset üstü bir anlayışla ele alıp kendimize yakışır yere gelmek için ne yapacağımızı ve ne tür tedbirler almamız gerektiğini belirlememiz gerekir. Artık günü kurtarmayı bırakıp uzun erimli çağdaş Türkiye için bilim yapma ortamı ve koşullarını sağlamaya çalışalım.

Benim izlenimlerime göre ülkemizde sıralamasını söylemek kolay olmamakla birlikte ilkler arasında uluslararası nitelikte bilim ve eğitim yapacak kapasitede üniversite bulunmaktadır. 

Ülkemizde daha önce de belirttiğim gibi halen uluslararası nitelikte bilim insanı bulunmaktadır, çok sayıda bilim insanı da Türkiye'deki yetersiz ortamdan dolayı beyin göçü ile yurtdışına çıkmıştır. Konunun yeniden ele alınması ve ülkemize yakışır bir durum ile dünyadaki yerimizi almamız sağlanmalıdır. Bunu yapacağımıza inanıyorum ve bilim insanımıza güveniyorum, yeter ki destek görsün ve isteklendirilsin.

Ancak sübjektif de olsa sıralamaya giren üniversitelerimizi kutluyorum, başarının diğer gelişmiş üniversitelerimizi de kapsamasını diliyorum. Başkasının kriterleri değil, kendi kriterimizi oluşturarak, kendimize güvenerek daha başarılı bilimsel çalışmalara diyelim.

Bilgisiyle, eleştirisiyle, aydınlanmasıyla, sanatsal duyarlılıklarıyla, patentleriyle kendi ölçütlerini kendisi geliştirebilen ve insanlık tarihinde yerini alabilen Türk ve dünya üniversiteleri dileğiyle.

Neden Türkiye Üniversiteleri Dünyadaki İlk 500 Arasına Giremiyor -7

31 Ağustos 2006 tarihli yazısında sayın Heper ilk 500 sıralamasına girememsinin nedenleri yanında “Üniversiteler batıyor desek yanlış mı olur?” diyor. Ve ekliyor “Yok mu üniversitelerimizi "lise"likten kurtaracak?”.

Ne Yapılabilir?

Milli gelirden araştırmaya ayrılan pay artırılmalı

Ülkenin gelişmesi ve geleceği ile bilimsel gelişmişlik arasında bir paralellik vardır.  Bugün biricik dünyamızda bu gelişmişlilik ile bilim arasındaki paralellik açık bir gerçek. Osmanlı bu konuda belki bilime önem vermemenin bedelini en ağır biçimde ödemiştir. Osmanlı bilime değer verdiği dönemlerde ileri bir durumdaydı, sonradan batının bilimde gelişmesi ve Osmanlı bu sürecin gerisinde kalmasının bedelini de koca imparatorluğun yıkılması ile sonuçlanmıştır.  Bugün doğu ülkeleri Çin, Kore, Hindistan son yıllarda bilime verdikleri önemli destek sayesinde sıçrama yaratarak önemli mevzi kazanırken ülkemiz halen yerinde saymaktadır.

Söz konusu ülkeler çok sayıda seçkin bilim insanını batıya göndermiş ve bunlar teknolojideki son gelişmeleri öğrenerek ülkelerine dönmüş ve planlı ortamlarda bilim kuruluşlarında çalışırken. Ülkemiz plansız ve programsız çok sayıda insanı yurtdışına göndermiş, kimi başarısız olmuş, kimi çok başarılı olduğu için batılıların beyin göçüne takılmışlar, yurda dönenlerin bir kısmı yöneticilerin sekter tutumları nedeniyle iş yapma posizyonlarında tutulmamışlar, bir kısmı da sınırlı olanaklarla araştırma yapma yolları aramışlardır.

Bütün bu gelişmeler ve olumsuzluklar bir araya gelince olması gereken budur. Yadırganacak bir durum yok. Yapılması gereken ise uzun soluklu ve zor bir süreçtir.

Batı ile aramızdaki temel farklılıklardan birisi bilimsel araştırmalarla önem verirken bizde hepsinden sonra gelir. Ülkemizde ne zaman ekonomik göstergeler kötü görünse ilk akla gelen üniversitelerin ödeneğinde kesintilere gidiliyor, araştırma görevlilerinden kesilmektedir. Aslında tam tersi olması gerekir diyor Erdal İnönü (2005). 

Gelişmiş bütün üniversitelerde devlet desteği yanında araştırma için çok farklı fonlardan destek sağlanarak araştırma yapılmaktadır. Gelişmiş ülkeler GSMH’nın yüzde 2-3 kadarını bilim ve teknolojiye ayırırken ülkemizde bu oran binde altı gibi komik bir durumdadır. Ancak ülkemizde ise her yıl biraz daha küçültülerek bütçeden arta kalan üniversitelere verilmektedir. İlk defa devlet 450 trilyon TL’yi TÜBİTAK emrine verdi ve 2010 yılına kadar gelişmiş ülkeler seviyesine çıkacağını öngörüyor.

Üniversiteler Arasında Rekabet Yaratılmalıdır

Ülkemizde bugün 53'ü devlet 23’ü vakıf üniversitesi olmak üzere 76 üniversitemiz var. Üniversiteleri arasında tatlı bir rekabet var. Ancak bu rekabet uluslar arası alanda kendisini kabul ettirme yarışı değil. Bu rekabet şimdilik devlet katında toplam yayın sayısı üzerinden yapılmaktadır. Bunlardan hangisi ilk sırada? Bunun ölçüsü nedir? Kim birinci sırayı belirliyor, bunun cevabı yok. Bana göre bu sorunun cevabını şimdilik ÖSS sınav sonucuna göre öğrencilerin tercihleri belirliyor. Tabii bunu da belirleyen o üniversitenin yöneticileri ve öğretim üyelerinin çabaları, öngörüleri, kamuoyunda yaratıkları etkiler birinci derecede etkili olmaktadır. Ancak bu yeterli değil. Mezunların işe girebilme durumu (öğrencilerinin ulusal ve uluslararası alanda işe girebilme becerisi), yayın sayısı, yayın düzeyi, makalelerin pratikte kullanılabilme durumu ülkemizde pek izlenen ve işlenen konular arasında değildir. Artık günümüzde, uluslararası hakemli dergilerde yayın yapmak değil, onun başkaları tarafından da refere edilmesi önerilmektedir. Ayrıca bazı ülkeler ve bilim adamları için, teknolojiye dönüşmeyen, hayata yansımayan, yaşam kalitesini artırmayan bilimsel makaleler dikkate alınmıyor.

Belirttiğim gibi öğrenciler tarafından üniversiteye girişte genellikle mesleğe veya alana yönelik olarak kıyasıya bir yarış var. Ancak bu yarış sınav bitimi ile sonlanmaktadır. Üniversitelerin kendi aralarında en iyi öğretim üyesini alma, araştırma projeleri için yarışı neredeyse yok denecek kadar cılızdır. Bütün gelişmiş ülkelerde öğrenci ve öğretim üyesi alımında ciddi bir yarış bulunmaktadır.

Zaman zaman basına yansıyan üniversitelerin yayı sıralamasına bazı üniversitelerimizin yöneticileri itiraz etmektedirler. Bu sıralamada devlet üniversiteleri bazında mı bakılmalı yoksa vakıf üniversiteleri ile birlikte bakılması mı daha doğru?  Bu konuda Üniversitelerarası kurul, YÖK, TÜBİTAK ve TÜBA kendi aralarında bir koordinasyon oluşturmalı diye düşünüyorum. Son yılarda birden kurulan ve hiçbir bilimsel geleneği olmayan vakıf üniversiteleri ülkenin iyi yetişmiş bilim insanlarını bünyelerine toplayarak birden ön sıralara geçtikleri bilinmektedir. Tabii ileriye yönelik nasıl bir gelişme olur şimdiden kestirilemez.

Belirli Alanlarda Kendimizi Gösterebiliriz

Türkiye’nin bilim ve teknoloji alanında gelişmesi çok kısa sürede mümkün olmayabilir. Ülkemiz her alanda olmasa bile bazı alanlarda kendisini dünyaya kabul ettirebilir.  Ekoloji, doğa ve ilaç sanayisi alanında dünyaya öncülük edebilir. Örneğin ekolojik olarak çok farklı bir Coğrafyada bulunmaktayız. Ülkemizde çok sayıda endemik bitki türü bulunmaktadır. Bunlardan önemli bir kısmının tıbbi bitkiler olduğu söylenmektedir. Bu bitkilerin araştırılması önemli farklılıklar yaratabilir. Güneş enerjisinden yararlanma teknolojisi geliştirilebilir. Başka alanlar üzerinde beyin jimnastiği yapılabilir. Örneğin halen batı tıbbı İbni-Sina’nın bitki kökenli tedavi yöntemini okutuyor, bizde bilmiyorum belki okutuluyor ancak eğitim ve öğretim plan ve programlanmasının sağlıklı yapıldığı kanısında değilim

ODTÜ sinden Prof. Dr. Türken Gürkan (7 mayıs 2005 tarihli CBT sayı 946) BTYK’nun aldığı karalara ilişkin olarak önümüzdek dönemlere ilişkin olarak öncelikli konuların belirlenmesini ve taha rafin planalnmaının yapılması önermektedir.

Beyin Göçü Geri Dönderilmelidir

AB ülkeleri son yılarda bilgi toplumunun gereği yanında ABD’nin aratan bilimsel rekabetinde istenilen ölçüde performans göstermemsi sonucu yeniden bir değerlendirme yapma gereksinimi duymaktadır. Temelde rekabet, yaratıcılık, yenilikçilik, verimlilik gibi değerleri içeren yeni modeler üzerinde yoğun bir şekilde çalışmaktadırlar. Bu konuda 199 yılında Bologna Bildirisi ile Avrupa Birliği yüksek öğretimi için 2010 yılı hedefleri ortaya koydular ve bunun gereği için sürekli yenileme faaliyetleri yürütmektedirler.

AB ülkelerinin son yılara başta üniversitelerin özerkliğinin yeterince işletilememesi, öğretim üyesi maaşlarının düşüklüğü nedenlerinden dolayı yaklaşık yarım milyon bilim insanı ABD’de çalışması gibi nedenlerden dolayı rekabeti artırmak için üniversitelerinde daha fazla özerklik ve ücret politikaların yeniden gözde geçirmektedirler.

Aslında Avrupa üniversitelerinin de durumu ABD üniversiteleri karşısında pek parlak değildir. 25 Eylül 2004 tarihli Ekonomim derisi Avrupa üniversitelerinden Oxford ve Cambridge üniversitelerin ilk 10 sırada olduğunu belirtiyor. Ve Entelektüel temek kaynağın olan üniversitelerin iyi durumda olmadığını belirtmektedirler. Ve bugün neredeyse yarım milyon Avrupalı bilim adamı ABD’de çalışmaktadır.

Fransız Milli Eğitim Bakanı diyor ki Harverd ve ya Standford gibi üniversitelerin klonları olmak istemiyoruz. Ve yabancı öğrencilerin çekim alanı olmak istediklerini belirtiyorlar. Cambridge üniversitesi Avrupa’nın Silikon Vadisi olması düşünülmektedir.

Yavuz ve Ferhan Odabaşı Avrupa Birliği Yolunda Üniversitelerde başlıklı yazılarında (CBT 934- 12 Şubat 2005) ülkemiz ABD ve AB ye beyin göçünü hızlandırmak istemiyorsa esnek, özgür ve özerk, verimli performans odaklı bir yapıya hızla geçmesi zorunlu görünüyor. Bu yapısal değişim “bilgi aktaran üniversiteler” bilgi üreten üniversiteler” durumuna getirmesini sağlayacaktır.

Geriye beyin göçü için milli bir politikanın oluşması gerekir. Buyurun ülkenize geri dönün demekle kimse gelmez. Başta Çin olmak üzere Uzakdoğu ülkeleri bezi teşviklerle binlerce bilim adamını geri getirerek ülkelerinde bilimsel şahlanışı yakalayabilmişlerdir. Ülkemizde bilim politikasının işlevliğini gören araştırıcılar maddi ve manevi beklentileri asgari ölçüde karşılandığı zaman eminim ki bir çok insan evinde kendisini daha rahat ifade etiği yere dönecektir. 

Bilim Adamı Yetiştirme Programları Başlatılmalı

Prof. Dr. Özer Bekaroğlu 15 Aralık 2006 tarihli CBT 1030 sayısındaki Açık Köşe de “Türkiye’de batı standartlarında 50 bilim adamı bulamasınız!” diye yazıyor. Türkiye'nin Bekaroğulu OECD ülkeleri ile Türkiye’yi karşılaştırarak Türkiye'nin sanayi ve araştırmacı alyt yapı konusunda uzman araştırıcı yetiştiremediği gibi alt yapıyada sahip olmadığını beliertiyor. Hepimizin de bildiği gibi Tıp ve Mühendisliğin belirli alanlarında yurtdışında uzun süreli kalmış sınırlı sayıdan başak ciddi anlamda dünya ölçeğinde yarışacak bilim insanımızın olmadığını kabul etmemiz gerekir. Bu anlamda Bilim ve Teknoloji politikasına uygun bilim adamı yetiştirme programı başlatılamılıdır. Bilim Eğitimi için üniversitelerin Yüksek Lisans ve Doktora programalrını yürüten Enstitüler işlevsel hale gelmemelidir. Bugünkü hali ile öğrenci kayıt takibi yaptırmaktan öteye geçememektedirler.

Geleceğe yönelik yetişmiş bilim adamı projesi hayata geçirilmeli. Bunun için gelişmiş belirli sayıdaki üniversite ağrılıklı olarak akademi niteliğinde çalışacak şekilde organize olması sağlanmalıdır. Bu eğitim programı gerçeği araştırmak, derinleştirmek için bilgi toplamayı düzenlemeyi, çoğaltmayı, yaymayı metodolaojik olarak öğretecek şekilde teorik ve pratiği ile sorun çözme mantığına göre işlemelidir.

Üniversite atmosferi ve kültürü oluşmadan yeni kurulan üniversitelerin kadrolarının bilim kültürü ile yetişmesi için ayrı bir programın başlatılması gerekir.

Eğitim Sistemi Bilimsel Çerçeveye oturtulabilir

Eğitim sistemimiz ana okulundan zincirleme olarak üniversiteye kadar ezberci ve gittikçe kişiyi geliştirmek değil daha çok kalıplar arasına almayı hedeflemektedir. Otoriter eğitim modeli ile gelişen öğrenciler ve bilim insanları da başarılı olamamaktadırlar. Eğitim öğrenciye farklı bir bakış açısı kazandırmıyor. Sorgulama ve bilgi dönüşümünü sağlayacak yapıda değildir.

Ülkemiz eğitim sistemi soru sorma veya sorgulamayı pek sevmiyor. Eğitim siteminin öğrenci merkezli olması nedeniyle öğretmen sınıfta aktif ve dikte eden, öğrenci ise pasif ve not alan bir konumda ilköğretimden üniversite öğretimini tamamlamaktadır. Bu şekilde yetişen ve bilim adamı olmaya aday araştırıcının çok da başarılı bir bilim yapması beklenemez. Eğitim sistemi sistematik değil. Toplumsal kültürümüzün de bir parçası olarak sistematik düşünmekte ve hareket etmekte yetersiz kalınmaktadır.

Üniversiteler Düşüncelerin Açıkça Sergilendiği Özerk Kurum Konumuna Getirtilemedi

Üniversitelerde bilimin tartışıldığı birer kurum değillerdir. Ülkemiz üniversitelerin başta seminer, konferans, sempozyum ve kongre düzenleme konusunda çok da verimli oldukları söylenemez. Kendi içinde eğitim öğretim ve araştırmada sık tartışıldığı söylenemez.

Doğru Yönetim Anlayışı geliştirilmesi Gerekir.

Üniversitelerin uluslar arası standarlarda faaliyet gösteremesinin önemli nedeni de insan faktörü olup temelde yönetim anlayışna dayanmaktadır. Üniversite üst yönetimi Anabilim dalı, Bölüm başkanı, Dekani ve Rektör adayları için  belirli kriterleri netleşmesi gerekir. Evrensel akademik kriterlere göre belirli süreler için seçilecek nitelikli adayların üniversiteyi tabandan tavana yönetmesi mutlaka yeni bir Yüksek Öğretim yasası ile sağlanamamalıdır. Üniversitelerimizde üniversitelik bilinci gelişmiş, proje üretebilen, akademik ve bürokratik süreci bilen, iş bitiren, kaynak bulabilen ve mevcut kaynağı iyi kullanabilen (cimri olmayan), yabancı bir dili çok iyi derecede bilen, akademik ve bilimsel olarak kendini ispatlamış, temsil kabiliyeti olan sosyal ve iletişim kurabilen, birleştirici, karizmatik özelliği olan kişiler tarafından yönetilmesi durumundan üniversiteler devlet dairesi görüntüsünden çıkabilir.

Yöneticilerimizin Önceliği Bilim ve Teknoloji Olmalıdır

Politikacılar bilime güvenmiyor ve değer vermiyor. Yöneticilerin sık sık futbol kulüplerini ziyaret etmeleri, uluslar arası karşılaşmalarda madalya alan sporcuların kamuoyunda kahramanlar gibi karşılanmasına rağmen, daha nitel olan başarılı bilim insanları hiçbir zaman dikkate alınmamıştır.

Ülkeyi yönetenler maç izlemek için büyük törenlerle yurtdışındaki karşılaşmaları izleme ye gittikleri bilinmektedir. Kulüplerin gelişmesi için büyük paralar harcanır ancak bilim ve üniversiteleri için hiç de bu kadar çaba sarf edilmez.

Toplumun bilim ve teknolojiye olan ilgisi yetersiz. Ülkenin öncelikli alanının ne olması konusu çok fazla işlenmemektedir.

Bugün üniversitelerde yaşanan sorun temelden YÖK yasasından kaynaklanıyor. Rektörler verilen sınırsız yetkileri iyi niyetli yöneticileri dahi olumsuz yönde etkilemiştir. Üniversite yöneticileri alanları olmadığı halde holding bütçesine yakın bütçeleri yönetmek zorunda kalmaktadır. Üniversitelerin her türlü inşaat, alım satım ve ihale işlemleri rektörleri neredeyse belediyecilik yapmaya zorlamaktadır. Rektörler verilen yetki ve trilyonluk bütçeler ve bina yapımından tutun da kaldırım yapımına kadar ilgi ve alanı olmayan işlerle iştigal edilmesi beraberinde beklenilmeyen sorunları da yaşatmaktadır. İstanbul Üniversitesi rektörü Prof. Dr. Mesut Parlar kendisini bir holdingin başkanı olarak görerek bu yetkinin üniversite rektöründen alınmasını ve rektörlerin bilim ile ilgilenmeleri gerektiğini belirttiler.

Son günlerde yaşanan ve neredeyse devlet krizine dönen olayın temelinde dün yapılan yanlışların yattığı hiç mi hiç sorgulanamıyor. Bugün üniversitelerden bunun hesabı sorulmaktadır. Üniversiteler olarak bugün yaşadığımız sorunlar uzun zamandır yapılan yanlış politikaların bir sonucudur.

Öğretim Üyesinin Bireysel Sorumluluğu ve Yükümlülüğü Bulunmaktadır

  Güngör URAS- Milliyet-23.03.2005 tarihli “500 üniversite sıralamasına Türkiye giremiyor” başlıklı yazısında “Üniversitelerimizin 500 üniversite listesine girememesi, "Efendim, üniversite hocalarına iyi para verilmiyor", "Efendim, üniversitelere bütçeden yeterli para ayrılmıyor" şeklinde parasal nedenlere bağlanamaz” diyor ve diyor ki: YÖK bahane edilemez. “Sorun sadece ödenek sorunu olsaydı büyük harcamalarla ve iddialarla kurulan, öğretim üyelerine yeterli ödeme yapılan vakıf üniversiteleri listede yer alırdı” diyor. “Sorunun temelinde akademik kadroların zayıflığı, tembelliği vardır. Üniversiteyi üniversite yapan akademik kadroların becerisi, gücü ve çalışmasıdır” diyor.

Güngör URAS aynı yazıda diyor ki ”İlköğretim, matematik, lise karşılaştırmalarında durumumuz kötü. Üniversitelerimizin durumu ortada diyor ve ekliyor “İyi de biz küresel rekabete ne ile gireceğiz? Tek rekabet gücümüz "ucuz işçilik" mi olacak? Biz sadece "Atatürkçü ve laik eğitim" diye bir şey tutturduk gidiyoruz. Seksen yılda ne Atatürkçülüğü ne de laikliği öğretebildik. Bu iki hedefin arkasındaki ilimi, bilimi umursamadık. Atatürkçü ve laik öğretmenlere, profesörlere, eğitim sistemine toz kondurmadık. Yetersizliklerini sorgulamadık... Sonuç ortada... Ne olur kimse eğitim sistemimizi, öğretmenlerimizi, profesörlerimizi (ben de üniversitede ders veren bir profesörüm) suçsuz çıkarmaya, başka suçlu aramaya kalkmasın...”

Sayın Uras kadar olmasa da ben de sistemin zaafları, devletin bilime ilgisizliği yanında kendimizi sorgulamamız gerekir diye düşünüyorum. Ülkemiz işgal altındayken kimse Mustafa Kemal Atatürk’e vatanı kurtarma görevi vermişti. Durumdan vazife çıkardı ve ülkemizi kurtardı. Bizlerde her şeye rağmen ülkemizde bilimin gelişmesi için hem üreteceğiz hem de eksikleri gündeme taşıyacağız.

Şahıs olarak özel üniversiteye karşı olmama rağmen bazı vakıf üniversitelerinin verimlilik durumu, planlama, üniversite politikaları devlet üniversitelerinden daha iyi durumdadırlar. Birer gelişmiş üniversite gibi sistematik çalışmaktadırlar.

Bizim Kriterimiz Ne Olmalıdır

Üniversitelerin temel görevlerin arasında bilim sela araştırma yaparak bilgi üretmek, ürettiği bilgiyi eğitim yolu ile toplumu ileriye taşıyacak nitelikte yetişmiş insan gücü yetiştirmek ve toplumu aydınaltmaktır. Bu bağlamada üniversitelerin niteliklerinin bir birinden ayırt edilmesinde dünyada değişik yönetemler uygulanmaktadır.
Evresel ölçekte bilim ve eğitim yapması gerken üniversitelerin ve akademisyenlerin bilimsel başarılarının belirli ölçülebilir kriterlerinin geliştilmesi gerekir.

Bugün dünyada tartışmasız kabul gören göstergelerin başında

1. Sürekli ve yaygın atıf alan yayın sayısı,
2. Üretilen bilimsel projeler
3. Mezunlarının uluslararası alanda diğer üniversitelerde akademik yüksek lisans ve doktora karşılığı aldığı burslar
4. Mezunlarının ALES, TUS ve diğer mesleki veya akademik sınavlardaki başarıları (öğrencilerin üniversiteye % kaçlık dilimden alındığı ve % kaçlık dilimle sınavlardan başarılı çıktıkalrının belirlenmesi.
5. Üniversitede üretilen buluş, geliştirdiği ürün, formül, patentleri,
6. Üniversitenin veya üyelerinin aldığı ödüller ve burslar,
7. Öğretim üyelerinin yönettiği yüksek lisans ve doktora tezleri yolu yetiştirdiği bilim adamı,
8. Üniversitede, yayınlarına kitap, ansiklopedi ve tezler ve bunlara yapılan atıflar,
9. Uluslararası bilimsel kuruluşlarda ve danışma kurulunda bilim adamlarının görevleri ve sayıları
10. Bilisel dergi ve kitaplarda editörlük, hakemlik gibi görevler
11. Uluslar arası bilimsel toplantılara çağrılı tebliği alan öğretim üyelerinin sayısı
12. Ulusal ve uluslar arası ölçekte bilim adamlarının toplumsal projelere katkısı, radyo, TV, günlük gazete dergi yazıları, sosyal faliyetler 

Üniversitelerde Yapılması Gerekenler

Mevcut YÖK yasasının merkezi yapılanması ve rektör merkezli kadrolaşma üniversiteleri temelden verimsizleştirmiştir.

Ülkenin bir an önce bilim politikası belirlenmeli,

Bu konuda Üniversitelerin Stratejik planlama ve AUB’ne uyum çalışmaları ile Blogna sürecine dahil edilme arayışları önemli bir gelişme.

Üniversitelerin en alt birimlerine kadar katılım/özerklik sağlayıcı Yüksek Öğretim Yasasının çıkarılması sağlanmalı,

Üniversiteler özerkleşmeli ve ülkenin bir bilim ve teknoloji politikasının hazırlanmalı,

Bu politikaya dayalı insan kaynakları planlaması yapılmalı,

Bilimsel, idari ve mali özerklik sistemi mutlaka sağlanmalı,

Akademik kurul başta olmak üzere kurullar çalıştırılmalı,

Bilim etik kurulları oluşturulmalı,

Eğitim insanın kendi ve çevresinin bilincine vardıracak tarih bilincini içeren bir modele uygun hazırlanmalı, Üniversitelerde bilim tarihi ve felsefesi zorunlu dersler olmalı,

Bilimsel başarıya dayalı bir personel politikası olmalı,

Üniversitelerin kendi alanlarının en iyilerini almaları için çaba sarf edilmeli ve bilim adamı yetiştirme programları başlatılmalı,

Bir bilim kültürünün sağlanması için üniversite ortamları üniversitelilik bilincine uygun hale getirilmeli,

Araştırmaya ayrılan bütçe kaynakları AB standartlarına çıkarılmalı,

Emek ve bilgiye dayalı bir maaş ve personel politikası benimsenmeli,

Tam gün esasına dayalı bir eğitim öğretim sağlanmalı,

Hesap verilebilirlik sağlanmalı,

Öğretim görevlisi, araştırma görevlisi, öğrenci ve çalışanlara da üniversite yönetiminde söz halkı tanınmalı,

Üniversite eğitimi, parasız olmalı ve fırsat eşitliği sağlanmalı.

Her üniversitenin kendi kriterlerini geliştirerek dünyadaki yerini kendisi belirlemlidir.

http://www.sjtu.edu.cn/english/index/index.htm

İlk 500 sıralamsına girebilmek için

. her üniversitenin artaık birbirne benzeyen müfreadat ve araştıma anlayışındıan vaz geçmesi gerekir.

En küçük biriminden en büyüğüne kadar birimler hangi alanda ileri iseler o alanda kendilerini geliştimeli ve o alanalara yatırım yapmalıdır. Böylece var olan potansiyel gelişmiş olur. Örneğin bir yerde a konusunda iyi ise o alanın desteklenmesi ve daha çık bilimsel veri üretmesi gerekir. Gerekirse oralrda merkzler şekilinde örgütlenmesi sağlanamlıdır. Başka üniversitelerde tek tek bilim aladamalrıda o merkezlere teşvik edilerek dünyada söz sahibi oalcak komua getirlmesi sağlanamlıdr.

Son yıllarda dünyada en iyi üniversiteleri belirleme süreci başladı. Değişik ülklerde değişik kriterlerde kendi ülkelsindeki en iyi üniversiteleri belirlenmektedir. Dünya’nın en iyi 500 üniversitesi www.arwu.org/ adresinde yayınalndı. ARWU’nun açılımı 2003 yılında Dünya Üniversiteleri Akademik Başarı sıralamsı başlığı ile (Academic Ranking of World Universities (ARWU) ) Center for World-Class Universities ve Institute of Higher Education of Shanghai Jiao Tong University, China, tarafından her yıl düzenli olarak Dünyanın en iyi üniversitelerini beş sınıfta değerleneiriyor. Her zamanki sıralama genelde ABD, İngiltere, Japonya, İsviçre ve Kanada üniversiteleri dünya çağındaki etkinliklerini sürüdrüyorlar. 2009 yılı ilk 500 sıralamsına Türkiye’den İstanbul Üniversitesi sıralamada 424 sırada Asya Pasifik grubunda girdiği görülüyor. Önce İstanbul Üniversitemizin bu sıralamaya girmesinde emeği geen herkese teşekkür ederim. Komşumuz Yunanistan Atina ve Selanik üniversiteleri ile iki üniversiteyi ilk 500 sıralamsına almayı başarmıştır. Atina Üniversitesi ilk 230 üniversite içinde yer alabilmektedir. İran da Tahran Üniversitedi ilk 500 sıralamsında yer alamktadır.

ARWU sıralmayı değişik disiplinlere göre de yaparak ahngi bilim disiplinlerinde hangi üniversiteler iyi durumda. Özellikle doktora yapacak öğrenciler için bu sıralama önemli olabilir. 

Çin’in Shanghai Jiao Tong University tarafından yapılan http://whichuniversitybest.blogspot.com/  sıralamada konu hakkında daha geniş bilgi sunulmaktadır. Dünya devletlerinin önemli üniversiteleri bulunmaktadır. Good Universities Guide Ranking ile üniversiteler hakında çok geniş bilgi verilmektedir. Değişik ülkelerin en iyi tıp, mühensizlik, ekonomo, yaşam ve tarım bilimleri fakülteleri bulunmaktadır.

Sitede Türkiye'nin ismini görememek üzücü.

Değerlendirme kriterleri incelendiğinde ülkemiz ile ilgili bazı soruların sorulması zorunlu olmaktadır.

Ülkemiz dünya üniversitelerinin son dönemlerde yaşadığı değişimleri inceliyor mu? Gelişmelerin seyrine göre herhangi bir önlemi var mı? Ülkemizin gelişmeler karşısında almasını düşündüğü tedbir değişiklik var ?

Ülkemizin ağırlığına yakışır ve ihtyaç duyduğu ileri teknoloji için dünya çağında bir üniversitesinin olması konusunda ne düşünüyor?

Soru şu neden Dünya Çapında bir üniversitemiz yok? Sorusunu kendi aramızda soruyoruz. Ancak bizden çok bu soruyu sorması gereken merciler nedense sesiz kalıyorlar.

Uzun süredir bilimsel toplantılar ve çalışmalar nedeniyle bulunduğum dünyanın değiş ülkelerinin üniversite eğitim sisitemlerini inceliyorum. Bugüne kadar edindiğim gözlemlerim dünyada ilk 200 sıralamasına üniverste kazanıran ğlkelerde ve üniversitelerin bazı temel özellikleri şöyle: Genelde bu üniversiteler kendilerine göre bir vizyon ve misyon sahibi yönetici ve öğretim üyelerine sahiptirler. Üniversitenin lisans öğrencisi kadar hatta daha fazla lisans üstü öğrencisi var. Üniversitelerde öğrenci sayısı ile üniversitenin potansiyli ile parelleik gösteryor. Üniversitede yabancı öğrenci ve öğretim üyesi hatırı sayılır düzeydedir. Öğretim üyesi/öğrenci dengesi kesinlikle sabit tuluyor. Öğrenci afı denilen bir mekanizma hiç bilinmez gibi. Öğrenci başına belirli bir bütçe öçeği belirlenmiş ve bütçe eksine göre eğitim ortamı hazırlanmaktadır. Öğretim üyesi kadrosu son derece seçici ve çıta çok yüksek. Öğretim üyesi yetiştilmisinde ve ünivertede akademik yüksletmede kesinlike yerellikten kaçınılmaktadır. Aynı üniversitede akademik aşamaya pek müsaade yapılmamaktadır. Özellikle Amerikan üniversitelerde çıta ve kriterler ve sürürülebilirliği sürekli canlı tutulmaktadır. İyi öğrenci ve öğretim üyesini bünyesine katmak için ek önelem almaktadırlar. İyi bilim adamalrı desteklenmekte hatta üniversitede kalması için maaşları dahi labartuvar, teknik personel ve araştıram görevlisi desteği sağlanmaktadır. İyi korunduğu için üniversiteler kalitelerini ve usluslararsı etkinliklerini korumaktadırlar. En önemli gözlem üniversite ve eğitim üzerinde kesinlikle devletin ve siyasi erkin hiçbir etkisi yok. Üniversite yöneticilerinin belirlenmesinde kesinlikle bilimsel kriterler dikkate alınmaktadır. Gerek seçim ve gerkse atamlarda belirli kriterlere göre adayların bilimsel dosyaları üzerinde yapılmaktadır. Bu konuda bazı ülkeler kendilerini aşarak dünyanın neresinde olsursa olsun en iyi bilim insanalrını bilim yöneticisi olarak seçebilmektedir.

Bu kuraların işletildiği üniversiteler bilim teknoloji ve toplumsal hizmetlerde başarılı ve seçkin üniversitelere sahiptirler.

 

---

Paylaş
Paylaş