Dünyadaki İlk 500 Üniversite arasında Neden Bir Türk Üniversitesi Yok

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ

Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr

Sık sık dünyanın en iyi üniversitesi hangisi gibi sorular gündeme gelmektedir. Geçen yıl Time dergisi dünyadaki en iyi 100 ve Çin'in Shanghai Jio Tong Üniversitesi her yıl 21 farklı kıstası kullanarak yaptığı dünyanın 500 üniversitesinin sıralamasında herhangi bir Türk üniversitesinin bulunmaması üzerine üniversite içi ve dışındaki bazı çevrelerce cılız bir tartışma başlamıştır.

Uzun zamandır ülkemizde de bu tartışma yapılıyor, ancak tartışmayı bilimsel temelde doğru yere oturtmak ve sonuç almak için önce teşhisin doğru yapılması gerekir, sonra da çözüm önerilerinin geliştirilmesi gerekir. Tabii aranan 6 kategori bazıları için sübjektif olabilir, örneğin Science ve Nature’da makale yazmış olmak şart mı? gib. Veya anadili İngilizce olmayan bir bilim insanının uluslar arası atıf alan dergilerde istediği gibi sonuçlarını yorumlayarak ifade etmesi kolay değil. Nihayet dünya sıralamasının ilk onu Amerikan ve İngiliz üniversiteleri almaktadır. Söz konusu ölçütler çerçevesinde yapılan değerlendirmede Harvard, Stanford, MIT, Oxford, Chambridge, Caltech, Sorbon gibi Üniversiteleri girebilmektedir. 

Ölçüt olarak öne sürülen Nobel veya benzeri ödüllerin alınması hangi politik ve stratejik süreçlerden geçmekte. Nobel kimlere veriliyor? Üçüncü dünya ülkelerinden yapılan patentler engelleniyor mu? Bu ve bunun gibi süreçlerle mücadele için ülkelerin çok ciddi bilim politikalarının olması gerekir. Bir başka ifade ile bilim adamlarının arkasında ülkelerinin siyasi, ekonomik belki askeri güçleri bulunmaktadır.

Sonra dünyada taranan bilimsel makalelerin büyük çoğunluğu İngilizce yayın yaptığı için de ana dili İngilizce olan ülkeler doğal olarak yarışı bir adım önde başlatmışlardır. Bunlar tartışılabilir. Ancak bugün suyun başında oturan; ekonomisi, askeri gücü, güçlü bilimsel geçmişi ve alt yapısı yanında dünyaca benimsenen dil sayesinde belirli batılı ülkelerin bu alanda kendi kurallarını dünyaya empoze ettikleri de bir gerçek. Bu nedenledir ki dünyanın doğusundaki bir çok ülke bu kategoriye girmemektedir. Ancak yine de bu bahanelerin arkasına sığınmadan kendi durumumuzu iyi analiz edip, geçmişten ders alıp geleceğe emin adımlarla ilerlememiz gerekir. Bunu da yapmak zorundayız.

Bir diğer soru da gelişmiş üniversiteler bu kategoriye nasıl girebiliyorlar?

Olay bir bütün ve ülkenin bilim ve teknolojiye verdiği öneme bağlı olarak geliştirdikleri bilim politikasına bağlıdır. Olayın birkaç boyutu bulunmaktadır.

Önce kendimizi iyi tanımamız gerektiğine inanıyorum. Eğer kendi bilimsel geçmişimizin tarihi sürecini doğru algılayabilirsek eminim hem olayı soğukkanlı değerlendiririz, hem de geleceğe yönelik daha akılcı planlar ve politikalar üretebiliriz.

Batı ile kıyaslandığında ABD ve Avrupa'daki bin küsur yıllık üniversitelerin köklü bir geçmişe sahip ancak Türkiye'de ise Darülfünun'la başlamış ve 1930’lı yıllardan sonra ise yeni üniversiteler kurularak ilk defa Anadolu’ya doğru genişletilmeye çalışılmıştır. Ülkemizde sancılı geçen ve bir türlü oturmayan üniversite sistemi başlangıçta Almanya’dan gelen hocaların etkisi ile bir taraftan öğrenci, diğer taraftan bilim adamı yetiştirmeye başlamıştır. Bilindiği gibi üniversitelilik bilinci bilim ve teknoloji yaratma bir gelenek ve ortamın yansıması ile oluşur. Ancak peş peşe yaşanan darbe girişimlerinden en fazla nasibini alan üniversiteler gerçek anlamda bir ortam oluşturamamışlardır. Ülkemizde YÖK yasasının Anayasadan önce hazırlanmış olması bu konuda ne söylenmek istendiğinin en açık ifadesidir. Bu bakımdan ülkemiz üniversitelerinde halen bu gelenek oluşmadı.

Üniversiteler, genç, fikir sahibi ve yüksek kapasiteli insanların bulunduğu ortamlarda değişik fikirlerin ve bakış açılarının doğması aykırı bulunmuş ve bir tür sindirme ile üniversiteler, fikirlerin tartışıldığı yerler olmaktan çıkarılıp doğru kabul edilen fikirlerin öğretildiği yerler olarak toplum nezdinde küçültülerek etkinliği düşürülmeye çalışılmıştır.