Türkiye’nin Neden Güçlü Tarım Fakültelerine, Enstitülerine ve Üniversitelerine İhtiyacı Var

İnsanlık tarım devrimi ile doğadan avcılık yoluyla gıda toplayarak beslenme şeklinden giderek kendisinin ürettiği ve biçimlendirdiği gıdalar ile beslenen bir yeni üretici döneme geçmişti. İnsanlığın ilk eğitimi tarımsal üretimi gerçekleştirmeyi yeni kuşaklara öğretmekle başlamış ve günümüze kadarki değişimlerin dinamiğinde hep gıda talebinin güvence altına alınması yaşamsal öncelikte olmuştur.

Tarım devrimi bir paradoksu da birlikte getirdi, nüfusun artması. Tarım devrimi bir yandan nüfusun artmasını sağlarken, öte yandan hızla katlanarak artan nüfusun talep ettiği gıda ihtiyacı toprak ve su üzerinde çok yönlü baskı-tehditler oluşturmaya başladı. Başta Afrika ve Asya’da bugün yüz milyonlarca aç, gizli aç ve beslenme sorunu yaşayan insanların durumu Birleşmiş Milletler-Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) ve Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından raporlanmaktadır.

İnsanlığın kısa tarihi geçmişinden günümüze kadar tarımsal üretim metotlarındaki bilimsel gelişmeler ve eğitimler 7.8 milyar insanın ihtiyaç duyduğu gıdayı sağlamayı sınırlı ölçüde de olsa sağlayabildi. Ocak-2020 tarihinde başlayan kovit-19 salgını ile uzun süreliğine evlerine kapanmak zorunluluğunda olan insanlar gıdanın önemini/kıymetini daha fazla hisseder oldu. Salgın ile birlikte, su, temel besin maddelerinin sağlanması, gıda güvenliği ve sürdürülebilir yaşam ile ilgili sorunların daha uzun erimli bilimsel olarak ele alınması daha çok konuşulur oldu. Özellikle bağışıklık sistemi güçlü olan insanların hastalığı daha çabuk yendiği konusunda doktorlardan gelen bilgi ve istatistiklerden sonra tarım-beslenme-sağlık ilişkisinin birlikte ve bütünlüklü olarak düşünülmesi, bu konularda araştırma ve eğitimin önemini ve gerekliliğini daha çok hissettirdi

Bitki İlaçtır-İlaç Bitkidir, Yaşam Tarımsal Üretimden Geçiyor

Merkezinde insan olan tarımsal kaynaklı beslenme, insanın içgüdüsel ve zorunlu ihtiyaçlarının olmazsa olmazıdır. İnsan bünyesi yer küredeki 25 kadar besin elementini değişik düzeyde ve formlarda oluşturduğu bileşiklere gereksinim duyarak canlılığını sürdürmektedir. İnsan besinlerini bitki ve hayvansal kaynaklı olmak üzere ağırlıklı olarak da topraktan doğrudan veya indirekt olarak alabilmektedir. Toprak, su ve güneşe bağlı besinler zinciri ve tarım; canlıların ve insanın yaşamsal sürdürülebilirliğinde temel bir yer tutmaktadır.

Sürdürülebilir Yaşam, Gıda Güvencesi ve Dengeli Beslenme İçin; Güçlü bir Tarım Eğitimi

İnsanlara besin maddeleri ve ham madde sağlamak amacına yönelik olarak, bitkilerin ve hayvanların biyolojik üretim yeteneklerinin planlı ve yönlendirilmiş biçimde kullanımı olarak tanımlanan tarım bütünlüklü bir çalışma alanıdır.  Topraktan insana beslenme zincirinin en kritik noktasını yetersiz ve dengesiz beslenme oluşturmaktadır. Birçok insan belki yeterli besin alabilmekte fakat dengeli beslenememektedir. Bu durum doğrudan insan sağlığının bozulmasına, yaşam standartlarının düşmesine, ömrünün kısalmasına ve üretkenliklerinin zayıf kalmasına neden olmaktadır. Bugün dünyadaki bazı toplumların gelişmişliği ile besinlerden ve proteinden yararlanma düzeyi doğrudan ilişkilendirilmektedir. Bu bağlamda tarım ile sağlık iç içe geçmiş olup bilimler arasında köprülerin sağlanması gündeme gelmektedir. Sürdürülebilir yaşam, gıda güvencesi ve yeterli tarımsal üretimin sağlanması yanında sağlıklı ve kaliteli gıdaya erişebilmek için üretimden-tüketime ve insan sağlığına kadarki sürecin temel araştırmalar ile sağlanmasının zorunluluğu bir kez daha kaçınılmaz görülüyor.

Gıda güvencesi yaşamın hemen her alanına dokunan ve içine alan bir konu olup, bilimsel olarak temel biyoloji, kimya, fizik, jeoloji, biyoteknoloji, nanoteknoloji, yapay zekâ, uzay bilimleri, matematik, istatistik, sosyoloji, ekonomi, antropoloji ve diğer alanları ilgilendirmektedir. Günümüzde artan nüfus artışının tarım alanlarını daraltması, iklim değişimleri, çevresel sorunlar yanında gıdanın ve tohumların güvenliği ve sürdürülebilirliği gibi biyoloji, ekonomi, sosyal bilimleri ilgilendiren konularını da kapsamaktadır. Bu denli geniş bir alanı ilgilendiren tarım, gıda güvencesi ve sürdürülebilir yaşam konularının eğitim-öğretimi ve bilimsel araştırmalarının derinlemesine işlenmesi gerekiyor.

Tarım Eğitimi Öğrencilerin Akademik Alt Yapısını Güçlendirmek İçin Yeterli Değil

Tarım, gıda, çevre ve sağlık konularının temelden araştırıldığı ve eğitiminin yapıldığı kamu destekli ve tam zamanlı bir tarım üniversitesi kurulması veya mevcut Ziraat Fakültelerinden bir veya ikisinin desteklenerek güçlendirilmesine ihtiyaç duyulmaktadır. Çoğu liselerimizden gelen öğrencilerin akademik yetersizlikleri yanında, yabancı dil, iletişim, bilgi okur-yazarlık, analitik yorumlama, öğrenme becerileri, eleştirel okuma ve düşünme yetkinliklerini kazanmadıkları için ziraat fakültelerimizde nitelikli eğitim yapılmadığı gibi geleceğin akademik kadroları da bugünden zayıf kalacağı anlaşılıyor. Mevcut YKS sınav sistemi sonuçlarına göre tarım eğitimini kavrayacak akademik temel bilgilere sahip öğrencilerin alındığı bir eğitim kurumuna ihtiyaç duyulmaktadır. Sınavlarda birkaç fen ve matematik sorusu çözen ve 300 bininci sıradaki öğrenciler ile tarım gibi yaşamın temelini oluşturan bir bilim disiplinin sürdürülebilirliği mümkün görülmemektedir.

Ülkemizde mevcut olarak 34 Ziraat Fakültesinde araştırma ve eğitim yapılmaktadır. Her yıl yaklaşık 5000 ziraat mühendisi mezun olmakta ve toplamda 100 binin üzerinde ziraat mühendis bulunmaktadır. Ancak sorun sayıda değil niteliktedir. Çünkü biliyoruz ki, öğrencilerin ve de mezunların büyük bir çoğunluğu dünyadaki gelişmeleri takip edebilecek ve uluslararası bir kuruluşta çalışabilecek nitelikte değildir. Bu durumu maalesef lisansüstü sınavlarda, iş-meslek sınavlarında ve uluslararası kuruluşların başvurularında görüyoruz.

Yüksek Nitelikli Ziraat Mühendisi ve Tarım Araştırmacısı Yetiştirmek İçin Bazı Sistem Önerileri

Başta tarım eğitim-öğretimi olmak üzere her alanda 21. yüzyılın dinamikleri ve yetkinliklerini mutlaka kazanmış ve bağımsız araştırma-eğitim yaparak gelecekte dünyadaki eşdaşları arasında yer alacak kurumlara gereksinim duyulmaktadır. Bunun için birkaç yol olabilir;

  •  İhtiyacı duyulan ve ilerideki akademik kadrolarını da oluşturacak şekilde farkındalığı yüksek, akademik alt yapısı iyi öğrencileri bünyesine kazandıracak bir tarım üniversitesi ve/veya tarım ihtisas fakültesi/fakülteleri oluşturulması bir yoldur.

Özel yasa ile yetkin öğrenci ve akademik kadrolardan oluşacak dünya çapında nitelikli bir tarım üniversitesi kurulabilir. Maalesef böyle bir öneri mevcutların üniversite özelliği taşımadığı anlamına gelmektedir ancak realitenin de buna yönelik bir yaklaşım olduğunu kabul etmek gerekir. Mevcutları bu duruma düşüren bir sistemde daha iyisini oluşturacak bir iradenin gerçekçi bir öneri oluşturmayacağı eleştirisi de yine paradoksal ve haklı bir soru oluşturmaktadır. Ön plana çıkan zor bir durum da mevcutları yok sayan yeni bir yapılanmanın eşitsizlik oluşturma, rekabet anlayışına yol açma tehdittir.

  •  Diğer bir çözüm yolu; tüm ziraat fakültelerinin ve tüm üniversite ve araştırma yapılanmasının çağın ve geleceğin ihtiyaçlarına göre yeniden düzenlenmesidir ki bunun üzerinde hep birlikte acilen düşünmek zorundayız.

  •  Üçüncü bir yol ise mevcut farklı fakültelerin kadrosuna bağlı en iyi araştırmacıları bir araya getirecek (kadroları kendi üniversitelere bağlı olarak) ulusal düzeyde ortak, hatta uluslararası ortaklı Yüksek Tarım Araştırma Enstitüsü(leri) oluşturulabilir.

Yüksek Tarım Araştırma Enstitüsüne lisansüstü öğrenci kabulünde fizik, kimya, biyoloji, matematik, bilim tarihi, bilgi kuramı ve metodoloji becerileri ile tarım disiplininde yetkin olmak gibi nitelikli asgari şartlar koyulabilir. 21 yy yetkinlikleri kazanması için bir yıllık uygulamalı staj programları yanında öğrencilerin birer dünya vatandaşı olacak nitelikte yetiştirilmesi, uluslararası işbirliği ve deneyimlerin paylaşılması, çiftçi önceliklerinin dikkate alınması, sosyal girişimcilik becerilerinin kazanmış olması da aranabilir. Veya bu ön şartları karşılamak üzere hazırlık sınıfları oluşturulup bu barajı aşamayanlar elenebilir. Prensip olarak bütün akademik birimlerin bu şekilde ciddi bir nitelik kriterine sahip olması en büyük beklentidir. Bütün bu önerilerin, ülkenin geleceğin nasıl kurgulanması gerektiği perspektifinde hazırlanacak bilim politikasına uygun olarak karar verilmesini gerektiriyor. Konunun bugünden tartışılması ve hazırlıkların yapılması ülkenin gelecekteki sürdürülebilir yaşam koşullarının altyapısının hazırlanması için zorunludur.

Sonuç olarak; son virüs salgını ve ileride olası yaşanacak iklim değişimleri gıda güvencesini sık sık gündeme getireceği için alanda nitelikli bilim kuruluşlarına gereksinim her şeyden daha önde görülüyor. Bu bağlamda sağlıklı sürdürülebilir yaşam geleceğimizi güvenceye almak için Türkiye’nin eğitim, bilim ve araştırma politikası mutlaka belirlenmelidir. Tarım konusunda temel ve uygulamalı araştırmalar yapan uluslararası ölçekte nitelikli öğrenci ve akademik kadroları yetiştirecek bir Tarım Üniversitesi veya ortak bir Yüksek Tarım Enstitüsü kurulmalı, aynı zamanda mevcut Ziraat Fakülteleri de güçlendirilmeli, mühendis ve araştırmacı yetiştirme nitelik ve kapasiteleri iyileştirilmelidir.