Akademik Kadroların Oluşturulması Hakkında Görüş

Otomatik Akademisyenlik mi geliyor?

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ

Çukurova Üniversitesi,  asportas@cukurova.edu.tr

Her ne kadar 1981 yılında yürürlüğe giren 2547 Sayılı Yükseköğretim Kanununun (YÖK) yasası 35 kez değişiklik geçirmiş ise de hala çağdaş anlamda bir yüksek öğretim yasasından uzak olduğu yönündeki görüşler ağırlık kazanmaktadır. 22 yıllık süre içinde sürekli tartışma konusu olan YÖK yasası bugün yüksek öğretimle ilgili çevrelerce ve kamuoyunca tartışılmakta ve Dünya eğitim normlarına uygun yeni bir yasanın çıkarılmasını gerektirmektedir. Ancak Milli Eğitim Bakanı tarafından önerilen yeni YÖK yasası da beklenilen ölçüde yüksek öğretimin sorunlarına köklü çözüm getirmekten uzak görülmektedir.

YÖK üyelerinin belirlenmesinin siyasi erkin etkisine bırakılması, ÖSYM’nin işleyiş şekli yasa taslağına yapılan en büyük eleştiriler olarak görünmektedir. Ancak üniversitelerin eğitim ve insan gücü yetiştirmesi açısından yeni yasa ciddi kaygılar oluşturmaktadır. Yeni yasa 2547 sayılı YÖK Yasasındaki merkeziyetçi yönetim anlayışını yumuşatarak korumakla birlikte AB uyum yasalarının ademi merkeziyetçi anlayışı ile uyuşmamaktadır. Ayrıca bu yasa tasarısı birbirinden farklılık gösteren üniversiteleri tek bir şablonla tek düze hale getirmeye çalışmaktadır. Batılı standartta, üniversitelerin kendi inisiyatiflerini kullanmasına ve yerel, yapısal vb özelliklerine göre farklılaşabilmelerine olanak sağlayabilmelidir.

  Taslaktaki modern batı üniversitelerinde görülmemiş bir seçme yöntemi olan merkezi sınav ile yükseköğretim kurumlarına öğretim üyelerinin alınması gelmektedir ki bu üniversitelilik bilincinden çok okulluluk anlayışına daha denk düşmektedir. Ülkemiz üniversitelerinin yasa ve yönetmenliklerden önce gelen en önemli sorunu bilim adamlarının yetiştirilmesidir. Gösterilen bütün iyi niyetli çabalara rağmen Türkiye’de halen istenilen kalitede ve nitelikte bilim adamı yetiştirilememiştir. Temelde üniversitelilik bilinci oluşmadığı için iktidarlar güçlerini sağlamlaştırmak için bilimin gücünü elinde tutmak istemektedir. İnsanlığın birkaç bin yıllık tarihinde bilim kuruluşları ve iktidarlar çatışması sürekli olmuştur. Bugün yeniden yapılandırılmaya çalışılan yeni YÖK yasasında en çok tartışma konusu olan YÖK üyeleri kimlerden oluşmalı, rektör kim olmalı, meslek liseleri mezunları nasıl üniversiteye yerleştirilmeli anlayışının altında aslında güç çatışması yatmaktadır. İktidarlar kendi istediği adamları üniversitelere yerleştirerek gücü kontrol edeceklerini düşünüyorlar. Ancak gelişmiş ileri ülkelerde tarih hep statükocuların değil, dinamiklerin değirmenine suyun aktığını göstermiştir.

Bütün dünyada bilim ordusunun oluşturulmasında (gelecek yüzyılların ordusu artık bilim gücü olacaktır) bilgi, liyakat, zeka, yeteneklilik yanında yüksek motivasyon ve yaratıcılık gibi meziyetlere sahip kişilerin yüksek seçiciliği aranırken bizde daha çok kişisel tercihler, adam sendecilik, mümkün olduğunca bağlı olduğu otoritenin isteklerine karşı boyun eğen kişiler daha çok tercih edilme eğilimi göstermektedir. Üniversite akademisyen kadrolarının oluşturulması konusunda YÖK yasası özelikle doçentlik ve profesörlük için, bazı önemli ve sınırlayıcı önlemler almasına rağmen, yine de istenilen düzeyde çağdaş bir yapılanma sağlayamamıştır. Yeni YÖK yasasında belirtilen aşağıdaki maddeler ile dinamik bir üniversite anlayışının tersine sanki öğretmen ataması yapılıyormuş gibi otomatik öğretim üyeliği atanması esası getirilmeye çalışılmaktadır. Sayın Bakan Hüseyin Çelik Bey yeni yasa ile üniversite öğretim üyeliği konusunda basına yansıyan demeçlerinde “Üniversiteler kapalı sistem özelliği göstermektedirler. A üniversitesine B üniversitesinde doktora yapanlar alınmamaktadır. Üniversite ilanlarına bir göz atıldığında alınacak kişilerin özellikleri tanımlanmış gibidir. Ayrıca kadro işi tamamen rektörlerin kişisel inisiyatifine ve oy kaygısına kalmış bir durumdur. İstediklerine kadro verilmekte, istemedikleri yıllarca bekletilmektedir. Tasarı ile merkezi sınav getirilmekte ve başarılı olanlar görevlendirilmektedir” demektedir.

Sayın Bakanın bu konuda yaptığı şikayetler doğru, bu bağlamda üniversitelere verilen kendi bilim insanı kadrolarını usta-çırak ilişkisi içerisinde yetiştirme yetkisi maalesef bazı birimlerde yanlış kullanılmıştır. Genelde hepimizin şikayet ettiği ancak çoğumuzun başvurduğu, nepotist yaklaşımlar, adam sendecilik, “gelene ağam, gidene paşam” anlayışından dolayı hak edenin yerine adamını alma gerçekleşmiştir. Ancak bunun çözüm yolu kimin üniversite öğretim üyesi olacağının merkezi ÖSYM sınavı ile değil, daha çok  bilimsel liyakat ölçütleri ile sağlanması gerekir. Bütün dünyada bilimsel liyakat ölçütleri belli olmasına rağmen nedense bizde bu ilkeler bir türlü benimsenmemiştir.

Bilimsel liyakat ölçütleri önerilen yeni taslakta tanımlanmamıştır. Modern üniversite anlayışında bilimsel liyakatin birincil ölçütü bilim adamının uluslararası ölçekte yürüttüğü araştırma faaliyetleri ve bunların ürünleri yanında bilim adamının meslektaşları tarafından hakkında oluşan kanaatin rapor edilmesi ile belirlenmektedir.

Yasa önerisinin 27, 29 ve 30 ve müteakip maddelerinde konu edilen Yardımcı doçentlik, Doçentlik ve Profesörlüğe atama ilkeleri üniversite mantığı ile bağdaşmamaktadır. Araştırma Görevliliğinin sınav ile belirlenmesi kısmen kabul edilmektedir ancak Yard. Doçentlik gibi bilim adamlığının önemli aşaması nasıl bir sınav ile belirlenecektir? Her anabilim dalı için ayrı ayrı mı sınav yapılacaktır? Yoksa merkezi tek bir sınav mı yapılacak?. Sonra üniversiteler arasında eğitim niteliği yönünden derin farklılıklar varken Boğaziçi üniversitesinden bir aday ile Sütçü İmam Üniversitesinden bir aday nasıl yarışacak? Bu sorun nasıl giderilecek?.

Önerilen yasanın Madde 27"de konu edilen Yardımcı doçentliğe atama ile ilgili olarak ilan edilen kadrolara yerleştirmelerde "OSYM tarafından yapılacak merkezi bilim sınavına göre adayların tercihleri doğrultusunda yapılır" denilmektedir.

Mevcut öneri ile Yard. Doçentlik için yapılacak bir merkezi sınavla ilgili bilim disiplinin adının belirtilmeden sadece Bilim alanı adı ile yapılacak ilana kişinin herhangi bir disipline yönelik uzmanlık yeterliliğinin ölçülmesi konusunda ne denli sağlıklı yapılacağı kuşkusu ortaya çıkmaktadır. Diyelim ki A ve B disiplinlerinde birer kadro talebine karşı sınavı C bilim disiplininde doktorasını tamamlamış iki aday kazandı, bu sorun nasıl çözümlenecek? Bölümlerin bilim disiplinleri nasıl oluşacak?

Ayrıca sınavı kazanamayan araştırma görevlerilerinin durumu ne olacak? İşine son mu verilecek? Doktorasını bitirmek üzere olan çok sayıda kişi ne olacak? Üniversitede yer bulamayan kişiler hangi araştırma kurumunda istihdam edileceklerdir?. Bir de şu veya bu şekilde doktorasını tamamlayan, ancak akademisyen olacak nitelik taşımayanların durumu ne olacak?  Bu konu son derece önem taşımaktadır.

Genelde akademisyenlik bütün dünyada üniversite geleneği ve kurumsallığı çerçevesinde usta-çırak ilişkisi içerisinde işlenir. Akademisyenlik bir yaşam biçimi olarak her alanda genel bilgi birikimi yanında kendi konusunda derinlemesine bilgi ile donanmış, aydınlanmış, kişisel ihtiraslarını aşmış doygun, bilimsel zeka yanında duygusal zeka ile bezenmiş kişilerden oluşur. Son yıllarda üniversiteler bir iş bulma kapısı olarak gözükmekte ve öğretim üyelerine bir öğretmen gözü ile bakılmaktadır. Bu da üniversitelilik bilincinin henüz oluşmamış olmasından kaynaklanmaktadır. Üniversite hocasının birinci işi bilimsel çalışmalar yapmak, bilgisini ve görgüsünü sürekli yenileyerek gelecek kuşaklara aktarmak yanında toplumun gelişimine katkıda bulunacak aydınlatıcı ulvi görevle yapmaktır. Yoksa 8-17 saatleri mesaisi içerisinde kendisine verilen işi yapan, birilerinin bir makalesinin üzerine ismini yazdırtarak olacak bir şey değildir. Halkın da görmek istediği bilim adamı tipi, konusunu bilen, üretken ve aynı zamanda, toplumsal bilinci gelişmiş, aydınlanmış ve dünya ile bütünleşmiş kişiliklerdir. Bu bağlamda akademisyenliğe soyunan kişiler bu bilinci ve sorumluluğu taşımak zorundadır.

Batılı anlamda üniversite anlayışının ülkemize yansımasının 70 yıllık bir geçmişi var. Bu anlayıştan hareket edilerek herhangi bir liseye bir öğretmen Kamu Personel Sınavını kazandığı zaman ataması yapılabilir, ancak öğretim üyesinin sıradan atama ile değil, yaratıcılığı, motivasyonu, zekası ve  bilimsel liyakati dikkate alınarak yapılması gerekir. Bu anlamda yeni YÖK yasasında bu ilkeler dikkate alınarak öğretim üyesi yetiştirme sorunu batılı ölçütler içerisinde değerlendirilmelidir. Bu bağlamda öğretim üyesi alımında sorumlu olan yöneticilerimiz ve hocalarımızın uzun vadeli ülkemizin bilimsel kalitesinin yükseltilmesi için hak eden nitelikli eleman seçimine dikkat etmeleri gerekmektedir.

  Bir diğer konu da taslakta belirtildiği gibi Yardımcı doçentlik bir şekilde "devamlı bir kadro" haline getirilmeye çalışılmakta olup bu durum akademik kaliteyi yükseltme iddiasından vazgeçmek anlamına gelmektedir. Bugün mevcut yasada da belirtilen ölçütlere göre ilerleme kaydedemeyen Yard. Doç. Adaylarının tamamı yabancı dil barajına takılanlardan oluşmaktadır. Ancak üniversite kalitesi için mutlaka akademisyenliğin her kademesinde belirli aralıklarla performansları değerlendirilmelidir. Örneğin TÜBA Yard. Doçentlik süresini “altı yıl ile sınırlandırılmasını” önermektedir (http://www.tuba.gov.tr/yok.html).

Diğer bir sorun da taslağın Madde 8/b 14’de belirtildiği şekilde Üniversitelerarası Kurulun. "Doçentlik sınav jürilerini tüm profesörler arasında eşit dağılım gözeterek"

belirlemesi akademik liyakat ölçütleri ile bağdaşmamaktadır. Bilindiği gibi 1980’li yıllarda çıkarılan yasa ile liyakat ilkesi (hiçbir uluslar arası bilimsel yayını olmayan, ciddi bir proje yürütememiş) uygulanmadan çok sayıda kişi profesör olmuştur. Bu bağlamda akademik liyakat koşulunu yerine getirmeyenlerin akademisyen adaylarını değerlendirmesi çok sakıncalı olabilir. 

Doçentliğe ve Profesörlüğe yükseltme de halen yürürlükte olan yükseköğretim sisteminin uluslararası bilimsel yayın performansı açısından belirli önkoşulları esas alan değerlendirme kriterleri geliştirilerek uygulanmalıdır. Doçentlik ve profesörlük jürilerinde görev almak için gene mevcut sistemde belirlenmiş olan kıstaslar korunmalı ve bu kıstasları yerine getirmeyen profesörler değerlendirme jürilerinde görev almamalıdır.

Madde 29'da Doçentlik atanması kısmında ise "çalışmakta olduğu yükseköğretim kurumunda doçentlik unvanını alanlar için bu kadroların ilanında, fakülte ve yüksek okulların talebi aranmaksızın, adayın rektörlüğe başvurusunu takiben en geç bir ay içinde boş kadrolar ilan edilir" denilmektedir.

Madde 30’da profesörlüğe yükseltilme ve atanma "Bir üniversitede; fakülte veya yüksek okulların talebi üzerine boş bulunan profesörlük kadroları rektörlükçe bir ay içinde ilan edilir. Boş kadro bulunmadığı taktirde, kadro için gerekli düzenlemelere adayın rektörlüğe başvurusunu takiben on beş gün içinde başlanabilir ve bu işlemler en geç altı ay içinde sonuçlandırılır " denilmektedir.

Madde 29 ve 30 üniversite etiği ve işleyişi ile bağdaşmamaktadır. Bilindiği gibi TSK’nde aşağıdan yukarıya doğru sürekli en iyiler seçilerek taşınırlar. Anabilim dallarının talebi, ihtiyaç ve kişinin yapacağı katkı beklenilmeden otomatik olarak yapılacak bir atama akla başka sorunları getirir. Anabilim dalının talebi, Bölüm Akademik kurulunun ve Fakülte yönetim kurulunun onayı doğrultusunda, üniversite senatosu kadro ilan eder ve bilimsel liyakati olan konunun uzmanı kişilerin olumlu görüşü ile kadroya atanır. Yoksa otomatik öğretim üyeliği akademik kaliteyi yükseltme, rekabetçi yaratıcılık iddiasından vaz geçmek gerekir ki bu üniversitelerde durağan memur anlayışı olan “salla başını al maaşını” anlayışını meşrulaştırır. 

Madde 36- Öğretim yardımcıları; belirli süreler için görevlendirilen araştırma görevlileri, uzmanlar, çeviriciler ve eğitim-öğretim planlamacılarıdır. Araştırma görevlileri; Merkezi yabancı dil sınavında başarılı olan araştırma görevlisi adayları; Üniversitelerarası Kurulun ilgili bilim/sanat dallan için esaslarını tespit ettiği çerçevede ve OSYM tarafından yapılan bilim sınavı sonucuna göre üniversitelerce belirlenen kontenjanlar dahilinde ve tercihleri doğrultusunda yerleştirilirler” denmektedir.

Bütün dünyada öğretim üyesi kadrosunun oluşturulması, yukarıda belirtildiği çok yönlü ve zorlu bir süreç içermektedir. Akademisyen olmak isteyen genç üniversitelilerin ilk yıllarından itibaren bilimsel çalışmalar yanında yaratıcılık ve kendini ifade yeteneği, dil bilgisi, matematiksel zeka ve duygusal zekaya sahip olması gerekir. Fen Bilimlerinde başarı ile okulu bitiren kişi, çalışmak istediği alanda projelere katılır, bilim yapabilme potansiyeli proje lideri tarafından belirlenince akademisyenliğe aday olunur. Kadro durumu ve koşullara bağlı olarak aşağıdan yukarıya doğru sürekli sınanarak tırmananlar arasında en iyiler ve kendine güvenenler sürekli başarılı olur, diğerleri ayıklanır.

Batının modern üniversitelerinde Akademisyenlik şu süreçlerden geçmektedir: Üniversiteyi belirli bir derecenin üzerinde bitiren gençler LES benzeri bir sınavdan geçerek ve referansa bağlı olarak Yüksek Lisansa kayıt yaptırabilir. Bunlardan burs bulanlar veya proje asistanlığı alanlar yüksek lisans veya doktora derecesi için bilimsel projelerde çalışırlar.

Doktorasını tamamlayan araştırıcı o zamana kadar gösterdiği performansa bağlı olarak danışman hocasının da yardımı ile kendisine yeni projeler bulur ve bu projelerde doktora sonrası unvanı ile (post-doktor) maaşını da alacak şekilde birkaç yıl bu şekilde çalışır. Doktorasını tamamlamış kişi birkaç dönemlik doktora sonrası sürede ürettiği ve yönettiği projeler ile kendisini ispatlayarak akademik hayata geçişin yollarını aramaya çalışır. Bu arada yayınlar yapar, kongrelere katılır ve kendini ispatlayan kişiler kendisi ile ilgili ilan edilen kadrolara baş vurarak öğretim üyesi olmaya çalışırlar. Batı üniversitelerinde bu bağlamda bilimsel kongrelere olan ilgi çok yüksektir. Bölümler genç öğrencilerini kongreye katılmaya teşvik ederek kendini ispatlamasını bir şekilde 'görücüye çıkması' sağlanır. Genelde de batı toplumunda öğrencilerin özgüvenleri geliştiği için yeni bir ortamda bulunmayı tercih ederler. Bu şekilde kendini yetiştirmiş, kendine güvenen kişiler üniversite yönetimi ile pazarlık da yapma şansına sahiptirler. Büyük üniversiteler iyi yetişmiş üretken elemanları iyi öğrencileri kapmak için verdiği mücadeleyi iyi akademisyen kapmak için de vermektedir. Üniversiteye alınan kişi sözleşmeli olarak işe başlar ve performansına bağlı olarak üniversitedeki kariyerini sürdürür. Bugün modern batı üniversitelerinin dinamikliği genelde bilim adamlarının kadro sorununu bir başka üniversitede ya da ülke de rekabetçi bir ortamda aramasına borçludurlar.

Bizde projeyi, öğrencinin tezini ve yapabilirse makaleyi hoca yazar, öğrenci  ismini iliştirir. Sonunda akademik kadroyu da hoca bulacağı için, hocaya bağımlı ve onun dediğinden dışarı çıkamayan yeni nesil bir “hoca” türer. Ülkemizde ne yazık ki halen hiçbir kongreye gitmemiş, kendi bilim topluluğunun eleştirisine uğramamış, kendi konusunda hangi alanların tartışıldığını bilmeyen çok sayıda öğretim üyesi bulunmaktadır.

Bu sorun ülkemiz üniversitelerinin en ciddi sorunudur. Ülkemizin çağdaş üniversite düzeyini yakalayabilmesi için mutlaka bilim adamı yetiştirme sorununu batılı anlamda çözmesi gerekir. Bugün ABD, Almanya ve İngiltere’de üniversiteye bilim adamı nasıl alınıyorsa bizim de benzer şekilde bilim adamalarımızı yetiştirmemiz ve atamamız şarttır.

Ordunalyüs Prof. Dr. Sulhi Dönmezer 15 Ekim 2003 tarihinde TRT-2 programında hayatını nasıl Araştırma görevli olduğunu anlatırken okul birincisi olarak mezun olduğu okulun dekanı bir gün  evine okulun hademesi aracılığı ile resmi mektupla öğrencisini fakülteye çağrı, kendisini kutlar ve üniversitede asistan olarak kalmasını teklif eder.  Doçentlik sınavında herkesin katıldığı ve soru sorduğu uzun soluklu bir sınavdan geçtiğini belirtmektedir. ABD de ihtisasa giderken danışman hoca önce sosyoloji ve sonrada psikoloji öğrendikten sonra kendisine gelmesi istenmektedir.

Ordunalyüs Prof olmak için kürsü başkanlığına aday gösterilen kişi mesleğin en iyileri yayınları ve idareci yeteneği yüksek olan herhangi bir üniversiteden başvurabilir. Ordinaryüs profesörlerden kurul Jüri kararı fakülte kuruluna iletilir odan geçen karar bu sefer senatodan geçer. Son derece zor ve kriterleri yüksek olan seçicilik iyi adam seçmeyi tercih etmektedir. Öğretim üyesi mutlaka toplumun yapısını ve psikolojisini bilmesi gerekir.

Gerçek anlamda bilim adamlarımızı yetiştirirsek şimdi şikayet konusu olan bir çok sorun kendiliğinden çözülmüş olur.