Otomatik Akademisyenlik mi geliyor?

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ

Çukurova Üniversitesi,

Ülkemiz üniversitelerinin yasa ve yönetmenliklerden önce gelen sorunu yetişmiş akademisyen ordusunun nasıl şekilleneceğidir. Bu konuda yapılan bütün iyi niyetli çabalara rağmen halen istenilen kalitede ve seçicilikte bilim adamı sınıfı oluşturulamadı. Kanımca ülkemizde şu anda tartışılan YÖK yasasının altında da bu olgu bulunmaktadır. Temelde üniversitelilik bilinci oluşmadığı için iktidarlar güçlerini sağlamlaştırmak ve bir tek gücün kendisi olduğunu topluma kabul ettirmek için bilimin gücünü elinde tutmak istemektedir. İnsanlığın birkaç bin yıllık tarihinde bilim iktidar çatışması sürekli olmuştur. Bugün yeniden yapılandırılmaya çalışılan yeni YÖK yasasında en çok tartışma konusu olan YÖK kimlerden oluşmalı, rektör kim olmalı, meslek liseleri mezunları nasıl üniversiteye yerleştirilmeli anlayışının altında aslında güç çatışması yatmaktadır. İktidarlar kendi istediği adamları üniversitelere yerleştirerek gücü kontrol edeceklerini düşünüyorlar. Ancak gelişmiş ileri ülkelerde tarih hep statükocuların değil dinamiklerin değirmenine suyun aktığını göstermiştir. Ancak statükoculuğun yenilmediği diğer bir ifade ile düşünsel çelişkinin işlenmediği ülkelerde ise durum aşikardır.

Bütün dünyada bilim insanı sınıfının oluşturulmasında bilgi, liyakat, zeka, yeteneklilik yanında yüksek motivasyon ve yaratıcılık gibi meziyete sahip kişilerin yüksek seçiciliği aranırken bizde daha çok kişisel tercihler, adam sendecilik, mümkün olduğunca bağlı olduğu otoritenin isteklerine karşı boyun eğen kişiler daha çok tercih edilme eğilimi göstermektedir. Üniversite akademisyen kadrolarının oluşturulması konusunda YÖK yasası özelikle doçentlik ve profesörlük için bazı önemli ve sınırlayıcı önlemler almasına rağmen yine de istenilen düzeyde çağdaş bir yapılanma sağlayamamıştır. Yeni YÖK yasasında belirtilen aşağıdaki maddeler ile dinamik bir üniversite anlayışının tersine sanki öğretmen ataması yapılıyormuş gibi otomatik öğretim üyeliği atanması esası getirilmeye çalışılmaktadır. Sayın Bakan Hüseyin Çelik Bey yeni yasa ile üniversite öğretim üyeliği konusunda basına yansıyan demeçlerinde “Üniversiteler kapalı sistem özelliği göstermektedirler. A üniversitesine B üniversitesinde doktora yapanlar alınmamaktadır. Üniversite ilanlarına bir göz atıldığında alınacak kişilerin özellikleri tanımlanmış gibidir. Ayrıca kadro işi tamamen rektörlerin kişisel inisiyatifine ve oy kaygısına kalmış bir durumdur. İstediklerine kadro verilmekte, istemedikleri yıllarca bekletilmektedir. Tasarı ile merkezi sınav getirilmekte ve başarılı olanlar görevlendirilmektedir” demektedir. Sayın Bakanın şikayet ettiği konular doğru ancak bunun çözüm yolu aşağıdaki maddelerde ifade ettiği gibi olmamalıdır.

Yasa önerisinin 27, 29 ve 30 ve maddelerinde işlenen Yardımcı doçentlik, Doçentlik ve Profesörlüğe alınma ve atama ilkeleri üniversite mantığı ile bağdaşmamaktadır. Araştırma Görevliliğinin sınav ile belirlenmesi herkes tarafından kabul edilmektedir ancak Yard. Doçentlik gibi bilim adamlığının önemli aşaması nasıl sınav ile belirlenecektir? Her anabilim dalı için ayrı ayrı mı sınav yapılacak? Yoksa merkezi bir sınav mı yapılacak?. Sonra üniversiteler arasında eğitim niteliği yönünden derin farklılıklar varken Boğaziçi üniversitesinden bir aday ile Sütçü İmam Üniversitesinden bir aday nasıl yarışacak? Bu sorun nasıl giderilecek?.

Mevcut öneri ile Yard. Doçentlik için yapılacak bir merkezi sınavla ilgili bilim disiplinin adının belirtilmeden sadece Bilim alanı adı ile yapılacak ilana kişinin spesifik disipline yönelik uzmanlık yeterliliğinin ölçülmesi konusunda ne denli sağlıklı yapılacağı kuşkusu taşımaktadır. Ayrıca örneğin bölümün A ve B disiplinlerinde birer kadro talebine karşı sınavı C bilim disiplininde doktorasını tamamlamış iki aday kazandı nasıl çözümlenecek? Bölümlerin bilim disiplinleri nasıl oluşacak?

Ayrıca sınavı kazanamayan araştırma görevlerilerinin durumu ne olacak? işine son mu verilecek? şimdiden çok sayıda kişi doktorasını bitirmek üzere ne olacak bunların durumu? Akademisyen olamayan kişiler hangi araştırma kurumunda istihdam edileceklerdir?. Bu konu son derece önemlidir.

Genelde akademisyenlik bütün dünyada üniversite geleneği ve kurumsallığı çerçevesinde usta-çırak ilişkisi içerisinde işlenir. Akademisyenlik bir yaşam biçimi olarak her alanda genel bilgi birikimi yanında kendi konusunda derinlemesine bilgi ile donanmış, aydınlanmış, kişisel ihtiraslarını aşmış doygun, bilimsel zeka yanında duygusal zeka ile bezenmiş kişilerden oluşur. Maalesef son yıllarda akademisyenlik bir iş bulma kapısı olarak algılanmaktadır. Bazılarına göre de akademisyenlik sanki bir öğretmenlikmiş gibi algılanmaktadır. Bu da üniversitelilik bilincinin olmamasından kaynaklanmaktadır. Üniversite hocasının birinci işi bilim yapmak ikinci, işi de bilgisini ve görgüsünü sürekli yenileyerek gelecek kuşaklara aktarmaktadır.

Bütün dünyada öğretim üyesi kadrosunun oluşturulması, daha önce de yazdığım gibi çok yönlü ve zorlu bir süreç içermektedir. Akademisyen olmak isteyen genç üniversitenin ilk yıllarından itibaren bilir ki iyi çalışması yanında yaratıcılık ve kendini ifade yeteneği, dil bilgisi ve matematiksel zeka ve duygusal zekaya sahip olması gerekir. Fen Bilimlerinde başarı ile okulu bitiren genç çalışmak istediği alanda projelere katılır, bilim yapabilme potansiyeli proje lideri tarafından belirlenince akademisyenliğe aday olunur. Kadro durumu ve koşullara bağlı olarak aşağıdan yukarıya doğru sürekli sınanarak tırmananlar arasında en iyiler ve kendine güvenenler sürekli başarılı olur, diğerleri ayıklanır.

Batının modern üniversitelerinde Akademisyenlik şu süreçlerden geçmektedir: Üniversiteyi belirli bir derecenin üzerinde bitiren gençler LES türü bir sınavdan geçerek ve referansa bağlı olarak Yüksek Lisansa kayıt yaptırabilir. Bunlardan burs bulanlar veya proje asistanlığı alanlar yüksek lisans veya doktora derecesi için projede çalışırlar.

Doktorasını tamamlayan araştırıcı o zamana kadar gösterdiği performansa bağlı olarak danışman hocasının da yardımı ile kendisine yeni projeler bulur ve bu projelerde post-doktor olarak aynı zamanda maaşını da alacak şekilde birkaç dönem bu şekilde çalışır. Doktorasını tamamlamış öğretim üyesi birkaç dönemlik doktora sonrası sürede ürettiği ve yönettiği projeler ile kendisini ispatlayarak akademik hayata geçişin yollarını aramış olur. Bu arada yayınlar yapar, kongrelere katılır ve kendini ispatlayan Akademisyenlik yapma potansiyeli olan adaylar kendisi ile ilgili ilan edilen kadrolara baş vurarak uzun ve yüksek seçicilikle üniversiteye alınır. Batı üniversitelerinde bu bağlamda bilimsel kongrelere olan ilgi çok yüksektir. Bölümler genç öğrencilerini kongreye teşvik ederek kendini ispatlamasını bir şekilde 'görücüye çıkması' sağlanır. Genelde de batı toplumunda öğrencilerin özgüvenleri geliştiği için yeni bir ortamda bulunmayı tercih ederler. Bu şekilde kendini yetiştirmiş, kendine güvenen akademisyen maaş dahil laboratuvar olanakları konusunda üniversite yönetimi ile pazarlık da yapma şansına sahiptir. Büyük üniversiteler iyi yetişmiş üretken elamanları iyi öğrencileri kapmak için verdiği mücadeleyi iyi akademisyen kapmak için de vermektedir. Üniversiteye alınan kişi sözleşmeli olarak işe başlar ve performansına bağlı olarak üniversitedeki kariyerini sürdürür. Bugün modern batı üniversitelerinin dinamikliği genelde bilim adamlarının kadro sorununu bir başka üniversitede aramasına borçludurlar. Batıda akademisyenin kendini yetiştirmesi sağlanır. Bizde projeyi hoca yazar, öğrencinin tezini hoca yazar, makaleyi hoca yazar ve ismini iliştirir. Sonunda hocaya bağımlı ve onun dediğinden dışarı çıkamayan bir hoca türemiş olur. Ülkemizde halen hiçbir kongreye gitmemiş, kendi bilim topluluğunun eleştirisine uğramamış, kendi konusunda hangi alanların tartışıldığını bilmeyen çok sayıda öğretim üyesi bulunmaktadır.

Bu sorun ülkemiz üniversitelerinin en ciddi sorunudur. Ülkemizin bilgi toplumunu yakalayabilmesi için mutlaka bilim adamı yetiştirme sorununun batılı anlamda çözmesi gerekir. Bugün ABD, Almanya ve İngiltere’de üniversiteye bilim adamı nasıl alınıyorsa bizimde benzer şekilde bilim adamalarımızı seçmemiz bir zorunluluk.

Halkın da görmek istediği bilim adamı tipi, konusunu bilen, üretken ve aynı zamanda, toplumsal bilinci gelişmiş, aydınlanmış ve dünya ile bütünleşmiş kişiliklerdir.