Özerk ve Demokratik Üniversite Talebi Nasıl Sağlanır?

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ,  Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr

Günümüzde Özerk ve Demokratik Üniversitenin Sınırları

Bu soruya cevap verebilmek için öncelikli olarak ne aradığımızı veya tersinden ne aramadığımızı bilmemiz gerekir.

Öncelikle bazı soruların sorularak zihinlerin berraklaşması gerekir.

Üniversiteler neden özerk kuruluşlar olmak istiyorlar? Devlet, özel şirket veya başka bir kaynak her türlü kolaylığı sağlasa dahi özerklik talebi olacak mı?

Ne demek demokratik üniversite?

Üniversite ortamında bilim anlayışı ile demokrasi anlayışı bağdaşıyor mu?

Bilimde demokrasi olur mu?

Demokratik üniversite talebi ile özerklik bir arada olur mu?

Olursa sınırları nereye kadar olmalıdır?

Niteliği olmayan sonsuz özgürlük mü? Yoksa nitelikli derinlikli bir özgürlük mü?

Üniversite Özerkliğinin Sınırı Olmalı mı?

Üniversite özerkliğinde sınır değil, derinlik önemli.

Üniversite için her türlü konuda akıldan, düşünceden, gözlemden eleştiriden destek alan bir derinlik daha yararlı olacaktır.

Üniversite kamuya karşı, topluma karşı, öğrenciye, doğaya karşı sorumlu olmalı, sürekli bu konularda kendisini sorgulamalı ve ölçütler koymalıdır.

Üniversite özerkliği, üniversitenin doğru tanımlanması ile anlaşılır. Ülkemizde üniversite üzerinden yapılan tartışmalar üniversitenin tanınmadığını göstermektedir.

Üniversite Nedir?

Üniversiteler; adı üstünde evrensel kurumlar olarak; felsefi tartışma ortamında akıl sürecini duygusal sürecin önüne alarak kişilerin olayları görerek ve tartışarak farkına varılabilirliğini sağlayan, akla gelmeyenleri görme, belli kalıplar içinde düşünmeme, yenileri bulma (Yaratıcılık) anlayışının bulunduğu, bilimsel üstünlüğün, akademik yeteneğin, yönetim yetkinliğinin ağır bastığı özerk ortamlardır.

Günümüzde bilim ve teknolojiye verilen önem, iletişim teknolojisi ve bilgi ekonomisi ile paralellik oluşturmaktadır. Toplumların dinamik motorunun bilimsel eğitim olduğu gerçeği artık herkesçe kabul edilmektedir. Bilginin en çok da gözlem ve aklın rehberliğinde tartışma kültürüne sahip üniversite gibi akademik ortamlarda sağlandığı biliniyor.

Üniversiteler Toplumun Aynasıdır

Bir yazar "Üniversite, toplumun tüm çelişkilerini yansıtan küçük bir aynadır" demişti. Günümüzdeki üniversite işleyişinin toplumun genel işleyişinden çok faklı olmadığı sosyolojik bir olgu olarak her alanda yansıması görülmektedir.

Doğal olarak iktidar erki ve para veren güç de ihtiyaç ve beklentileri doğrultusunda bilimi ve bilgiyi kullanmak istemektedir. Sanırım bu çatışma sürekli olacaktır.

Evrensel nitelikte olan üniversitelerin özerkliği, akademik özerklik üniversite gündeminde tutularak uzun erimli üniversitenin gerçek üniversite niteliğine kavuşması sağlanmalıdır.

Üniversitenin özerkliği birçok faktöre bağlı. Üniversiteler tüzel kişiliğe sahip olmak zorundadırlar.

Türkiye üniversiteleri kendi modellerini oluşturma, demokratik yapı kurma ve topluma örnek olma konusunda maalesef tam bir facia içinde bulunmaktadırlar. Özellikle son YÖK başkanı ve Cumhurbaşkanının değişimi ile iyice iktidara yanaşarak yönetici seçilme sürecinin içine girerek iyice zora girmişlerdir. Son olarak basına yansıyan Maliye Bankı ile bürokratı arasındaki diyalog ve üniversitelere verilecek mali destek ile “üniversitelerin susturulacağı” veya “YÖK başkanı isterse konuşmasın” türündeki ifadeler YÖK başkanının nezdinde üniversiteleri yaralamış, özerk üniversite anlayışının çok da dikkate alınmadığı, tam tersine YÖK yasındaki tanımı ile bir devlet dairesi olarak görülmesidir. Üniversitelerin ileride daha büyük sorun yaşamaması için mutlaka gerçek anlamda özerk konuma getirilmelidir. 

Üniversiteler, yeniliğin merkezi olmak, gerçeğin peşine düşmek, gerçeği aramak olan görevini unutmuş, yeniden nasıl seçilirim sevdasının peşine düşer olmuşlardır. Bu anlamda farklı, aykırı görüş ileri sürenleri dışlanıyor, her türlü olanaktan mahrum bırakılmaya çalışılmaktadır. Bu bağlamda üniversiteler adeta “bilimsel düşüncenin” dışına çıkarak neredeyse siyasallaşma sürecine girer noktasına gelmişlerdir.

Özerk üniversitenin amacı bilimsel anlamda iyi yetişmiş, yoksa kendine güvenen, özgür, yaratıcı, üretici bir gençliği yetiştirmek olmalıdır. Aynı şekilde üniversite özgürlüğü ortamında, öğretim üyelerinin de kendi özgün düşünceleri ve tarzlarıyla ve rekabet ortamlarıyla kendini gerçekleştirerek bilimsel kaliteyi yukarıya taşımasına fırsat verilmedir. Özerk üniversite ortamında hem öğretim üyelerin hem de öğrencilerin coşkulu katılımı ile üniversitenin kalitesi de artacaktır.

Bu bağlamda üniversiteler maalesef özerklik bilincine sahip olmadıkları gibi tam tersine özerkliği savunmak suç olmaya başladı. Üniversiteler her yönü ile sıkıştırılmış iken, son yıllarda bir de bütün olarak üniversitenin enerjisi giyim kuşam sorunu ile heba edilmektedir. Sonuç olarak üniversiteler hiç de taraf olmadıkları bir konuda itibarlarını zayıflatmış olmaktadırlar.

"Doğruların" iktidar veya yetkili otorite tarafından belirlendiği, resmi doğruları eleştirenlerin, tabularına karşı çıkanların dışlandığı veya cezalandırıldığı ortam özerk üniversite ortamı olamaz. Bu anlayışı benimseyen de bilim kişisi olamaz.

Üniversite Ortamı Nasıl Bir Yerdir?

Gerçek anlamda üniversiteler evrensel doğruların arandığı, gerçek bilgi ve hakikatin araştırıldığı, özgür düşüncenin egemen olduğu kurumlardır.  Bu anlamda bilim kişisi her türlü otoriteye karşı hakikati arayan ve bu faaliyetini yürütürken ikbal peşinde koşmayan kimsedir.

Üniversiteler, her türlü korkudan ve fiili baskıdan endişe taşımaksızın bilginin özgürce araştırıldığı “özgürlük adaları” veya bilginin “kurtarılmış bölgeleri”dir. Üniversitenin mensupları olan akademisyenler de görüş ve düşünce ufukları evreni kuşatan bilgi arayıcılarıdırlar. Bilim kişisinin işi “evrensel” düzeyde hakikati aramak ve gerektiğinde her türlü zorluğu göze alarak yüksek sesle konuşabilen kişidir. Bilim kişisinin bilimsel etkinliklerini yürütürken ülke, bölge, din, dil, siyasi, etkilerden uzak kendisini bir dünya vatandaşı olarak görmesi gerekir. Bu bağlamda gerek ülkemizde ve gerekse dünyanın diğer ülkelerinde olduğu gibi kurtarılmış bilim adaları olan üniversiteler yerellikten çıkarılıp evrensel anlamda özerk kurumlar olarak kalmalıdırlar.

Üniversiteler Sorumluluk Gerektiren Kurumlardır

Hemen akla gelen soru özerklik devletten bağımsız mı olmaktır? Özgürlük devletten bağımsızlık ya da devlete karşı olmak biçiminde algılanmamalıdır. Ama devlet de dahil her tür belirlenimden özerk olmak, kendi konusunu, içeriğini, araştırmalarını, felsefesini serbestçe oluşturabilme anlamındadır. Özerklik, keyfilik ya da sorumsuzluk demek de değildir ve böyle algılanmamalıdır.

Üniversiteler Tüzel Kişilik Sahibidirler

Fakülteler tüzel kişiliğe sahiptir, ancak günümüzde fakülteler işlevsiz bırakılmışlardır.

 Üniversitelerin yönetimi katılımcı ve demokratik bir yapıya kavuşturulmalıdır. Üniversitelerde yönetim, üniversite bileşenlerinin özgür irade ve seçimleri ile oluşturdukları kurullar ve/ya seçtikleri yöneticiler aracılığıyla gerçekleştirilebilir.

Üniversitelerin önemli bir işlevi de tam gün çalışma süresidir. Son yıllarda iyice sistematiği bozulan üniversite çalışma disiplini mutlaka sağlanmalı. Üniversitelerde tam gün çalışma esası getirilmelidir. Üniversite bileşenleri tüm enerjilerini kendi çalışmalarına yönlendirebilmelidir. Tam gün çalışma, öğretim elemanlarının bilgilerini ve uzmanlıklarını toplumsal çevreleriyle paylaşmalarına engel değildir. Öğretim üyeliği unvanı akademik unvan olup üniversite dışında başta ticari olmak üzere bireysel çıkar amacıyla kullanılmamalıdır. Konu üniversitelerin itibarının yıkılmasına neden olmuştur.

Özerk üniversite anlayışı ancak özgürlük bilincine, bilim namusu ve entelektüel dürüstlüğe sahip, hiçbir cemiyete ve kulübe mensup olmayan, hiçbir tabuya ve resmi doğruya itibar etmeyen bilim insanlarının varlığı ile gerçekleşir.

Üniversite’nin Görevi

•  Dünyaya geniş açıdan bakabilen, özgür düşünen, düşüncelerini ifade edebilen, bilgi üreten ürettiği bilgi ile toplumun yaşamını kalaylaştıran kurumlardır.

•  Üst düzeyde eğitim, öğretim ve araştırma yaptırmak, topluma bilimsel düşünme yeteneği ve becerisine sahip yetişkin bireyler hazırlamaktır.

•  İleri düzeyde bilim yaparak bilgi üreten kurumlardır.

•  Üniversiteler: Bilinenlerin değil bilinmeyenlerin araştırıldığı ve tartışıldığı alanlar olarak bilinirler.

•  Toplumun sorunlarını çözmek ve refah düzeyini yükseltmek için toplumun hizmetinde kurumlardır.

•  Her alanda toplumsal sorunları araştırmak, toplumu aydınlatmak. 

Üniversite Doğa ve İnsandan Yana, Onlara Karşı Sorumlu Kurumlardır.

Üniversite; insan, toplum ve doğa yararına gerçeği araştıran ve derinleştiren, bilgiyi derleyen, düzenleyen, çoğaltan ve yayan bir bilim kurumudur.

•  Üniversite kamuya karşı, topluma karşı, öğrenciye, doğaya karşı sorumlu, sürekli bu konularda kendisini sorgulamalı ve ölçütler koymalıdır.

•  Üniversiteler bilimsel hiyerarşinin akademik hiyerarşiden üstün tutulduğu Bilim Yuvalarıdır

•  Üniversitelerde makam ve mevkiye bakılmaksızın bilimsel hiyerarşi akademik hiyerarşiden üstün tutulmak zorundadır.

Üniversiteler Aydın İnsan Yetiştiren Kurumlardır

Üniversite sadece bir meslek okulu değildir. Geleceğin yetişkin “Aydın” nitelikli insanlarının kendilerini ifade edebildiği ortamlar olmak zorundadırlar.Bu bağlamda sosyal bilimler de çok önemlidir. Toplumu ileriye taşıyacak, dönüştürecek, sağlıklı düşünebilen insan yetiştirmek için bilim tarihi, felsefe, uygarlık tarihi, insan bilimi üniversitelerde öğrencilere kazandırılmalıdır. Maalesef üniversiteler gerek ortam ve gerekse eğitim programları itibarı ile aydın insan yetiştirme ortamlarından uzaktırlar.

Üniversite Eleştiri ve Topluma Yön Verme Görevini Yapmalıdır

Üniversite bilgi üreten kurum olarak topluma yön vermelidir. Üniversite toplumun her sorunu ile ilgilenmeli ve her alanda eleştiri görevini yapmalı. Toplum üniversiteyi yönlendirmemeli, üniversite toplumu yönlendirmelidir. Eğer toplum üniversiteyi yönlendirecekse o zaman üniversiteye gerek kalmaz, doğal olarak toplum da ilerlemez. Üniversite bu bağlamda toplumun önünde olmalıdır. Diğer bir ifade ile üniversite dışı güçlerin etkisinde bir üniversite değil, bilimin, sanatın ışıldattığı eğitimliler topluma hizmet sunmalıdır.

Özerk Katılımcı Üniversite Nedir, Nasıl Sağlanır?

Özerklik, kendi kendini idare eden, kendi işini kendi belirlemek olarak de algılanabilir. Üniversite özerklik de kendi kendini yöneten üniversite olarak algılanıyor.

Üniversite için özerklik, Üniversitelerin her türlü otoritenin etki alanı olmaktan çıkarılmalı ve tüm kurumlardan bağımsız ve özerk olarak kendi karalarını kendileri oluşturmalıdır. Evrensel düzeyde özerk üniversite ve özgür akademik ortamın sağlanabilmesi, şeffaf, hesap verebilir ve liyakate dayalı, yerinden yönetilen üniversite modeline bağlıdır.

Yükseköğretim Yasası, bilim özgürlüğünü güvence altına almalı. Üniversiteler özerk, katılımcı, laik, demokratik ve çağdaş bir yapıya kavuşturulmalı; iktidarın siyasi müdahale alanı olmamalı.

Özerklik denetimsizlik ve kuralsızlık anlamına gelmemektedir. Mutlaka kamu kaynakları tarafından desteklenmesi gereken üniversitelerin kısa ve uzun erimli başta kendi iç denetiminden geçmesi üniversitenin sağlığı için yararlıdır.

Üniversitelerin Temel İşlevleri: (1) araştırma, (2) eğitim, (3) öğretim, (4) kamu hizmeti veya toplumu aydınlatma görevi olarak bütün dünyada kabul görmüştür. Ancak pratikte otoriteler genelde üniversitelerin belirlenmiş kalıplar içinde bilim ve eğitim yapmasını, ancak toplumu eğitme ve aydınlatma işlevine girmesini pek istememektedir. Hiçbir işlev tek başına üniversitelerin görevini tanımlamak için yeterli değildir. Birinin eksik kaldığı bir üniversite gerçek anlamda üniversite görevi görememektedir.

Üniversite özerk kurumlar olarak bu işlevlerin karşılıklı olarak birbirlerini desteklemeleri ve denetlemeleri ile özerklik niteliği kazanmaktadırlar.

Neden diğer kuramlarda değil de üniversitelerde özerklik daha sık talep edilmektedir?

Bunun birkaç nedeni var:

1.  Üniversitenin yaptığı faaliyetler en yüksek bilgiyi gerektiriyor ve bu işi ancak bunun eğitimini en iyi şekilde başarmış ve bu yeteneğe sahip olanlar sağlayabilir

2.  Bilge insanların toplandığı böylesi bir alanın otorite tarafından yönetilmesinin istenmemesidir.

3.  Üniversitelerde beyin faaliyetlerine bağlı bilgi üretim gerçekleştirildiği için beyinlerine ve kendilerine gem vurulması istenmemektedir.

Üniversite doğası gereği özerk olmak durumundadır. Özerk değilse üniversite de değildir. Özerk üniversite ise özerklik bilincine sahip olan insanların varlığını zorunlu kılar. Bilim insanı gerçekten bilim insanıysa, doğası ve misyonu gereği gerçeğin peşine düşüyorsa o yalnızca özgürlüklerin yanında yer alabilir. Üniversite üyesinin bir tek tarafı vardır o özerk üniversite ve özgür birey ekseninde bilim yapmak ve yaymaktan yana tavır almaktır.

Bu bağlamda üniversiteler dogmatik değil, özgürlükçü olmak zorundadır.

Üniversitelerin özekliği genelde otoriteler tarafından benimsenmemiş, gücü eline geçiren ilk önce üniversiteleri kontrol altına alınmak istenmiştir. Yalınız Cumhurbaşkanı Sezer 2005 yılında MKÜ’nün açılışında yaptığı konuşmada "Bilimin gelişmesi ancak özerk üniversitelerde olanaklı olabilir. Özgür tartışmaya ve farklı görüşlerin savunulmasına olanak tanınması bu yükümlülüklerin en başında gelir." Üniversitelerin dogmatizmin savunulduğu yerler olamayacağını ifade eden Sezer, şöyle devam etti: "Özellikle tarihsel ve toplumsal konularda gerçeğin tek ve değişmez olduğunu, bu tek gerçeğin tartışılamayacağını ileri sürmek, böylece karşı görüş sahiplerinin düşünce açıklama haklarını ellerinden almak akademik geleneğe ters düşer. Böyle bir yaklaşım, bilimsel değil, dogmatiktir. Üniversiteler, dogmanın savunulduğu değil, farklı ve karşıt düşüncelerin özgürce tartışıldığı kurumlar olmak zorundadır" diyerek üniversitelere bir cesaret vermiş, ancak yasal düzenleme yapılamadığı için tarihe sadece güzel sözler olarak geçmiş oluyor. 

Özerk Üniversite Nasıl bir Ortamdır

Lima Bildirgesi’nde Yüksek Öğretim için yapılan özerklik kavramı şöyle ifade edilmektedir; "Özerklik" yüksek öğretim kurumlarının iç işleyişlerine, mali işlerine ve yönetimlerine ilişkin kararlar almada ve eğitim, araştırma, dışa yönelik çalışmalar ve diğer ilgili faaliyetlerde kendi politikalarını oluşturmada devlet ve toplumun tüm diğer güçleri karşısındaki bağımsızlıkları anlamına gelir.”

•  Tanım olarak Eğitim, Öğretim ve Araştırmada, Siyasal Etki ve Ekonomik Güçlerden Arınmış Olmak.

•  Kurumsal Düzeyde Özerklik ise: “yönetimde özerklik”, “mali özerklik” ve “akademik özerklik” olarak üç temel alana odaklanmıştır.

Kurumsal özerklik ve bireysel özgürlük birbirlerini besleyen vazgeçmezlerdir.
Üniversite gibi akıl gücüne bağlı çalışan kurumlarda, düşünceye gem vurulması, dışarıdan yönetilmesi, üniversiteyi sınırlar ve geliştirmez.

Üniversitelerde Özgürlük Neden Önemlidir?

Özgürlük, her türlü dış etkiden ve baskıdan bağımsız olarak kişinin kendi düşüncesi doğrultusunda hareket etmesi ve karar vermesidir. Özgür düşünce yalnızca düşünmek değil, düşüncesini açıklamak ve paylaşmayı da kapsamaktadır.

Akademik Özgürlük Nedir?

Akademik topluluk üyeleri, maddi ve manevi hiçbir etki ve baskıya maruz kalmadan, bireysel ya da toplu olarak araştırma, inceleme, tartışma, belgeleme, üretme, yaratma, öğretme, anlatma ve yazma yoluyla bilgiyi edinme, geliştirme ve iletme özgürlüğü anlamında akademik özgürlüğe sahiptir.

Akademik özgürlük ancak özerk üniversite ortamında gerçekleşir

Akademik özgürlük ise kurumsal değil, üniversite öğretim üyelerine özgü, bireysel bir ayrıcalık olup, üniversitenin ruhu ve esasıdır. Kurumsal düzeyde özerklik buna denk düşer.

Üniversite Her Türlü Otorite Egemenliğinden Uzak Ortamlardır

•  Üniversite, her türlü otorite egemenliğinden kendini arındırmış, toplum yararına faaliyet yürüten, üniversitenin tüm unsurlarının yönetimde yer aldığı, özgür ve özerk” bir üniversite.

•  Akademik bilim ortamları kendine has gelenekleri olan yerleşik kurumlardır.

Üniversite Hakikatin Araştırıldığı Kurumlardır

•  Evren ve insan ve bunlar arasındaki ilişkiler hakkında bilinmeyen sorular sorar ve bilinmeyenleri aydınlatmak ve topluma ulaştırtmak için sistematik bilgi edinme yöntemleri ile bilim yapar ve bilgi üretir.

•  Şekilciliğin değil özün değer gördüğü alanlardır.

Üniversite Tabuların Olmadığı Özgürlük Adalarıdır

Üniversitelerin sorunları evrensel boyutta olduğu için, sınırları dünyanın da sınırlarının ötesine taşınan yapıdadır. Bu ortamlarda aklın üstünlüğünün “dogma”lardan üstün tutulduğu pozitif bilimin işlendiği, her türlü düşüncenin otoriteye, tabulara ve kişilere bağlı olmaksızın tartışıldığı ortamlardır.

Üniversiteler Özgürlüklerin Kazandırıldığı Kurtarılmış Bölgelerdir

·  Üniversite sadece eğitim yapılan veya bilgilerin alındığı ve sınav sonucuna göre bir meslek belgesinin alındığı yerler midir?

·  Üniversite güzel tasarımlı tesisler ve binalardan oluşan kampüs alanı içine sıkışmış, yüksek yerden ders anlatılan kurumlar mıdır?

·  Yoksa üniversiteler demokratik yaşamın öğretildiği ve uygulandığı alanlar olarak aktif yurttaşların yetiştirildiği ortamlar mıdır?

Üniversitelerin görevi yetiştirdiği öğrenciye dünyaya geniş açıdan bakabilme özelliği ve özgürlüğünü kazandıran bir yapıdadır. Öğrencisine sistematik, soyut ve analitik düşünen, analiz ve sentez yapabilme becerisi kazandıran bir kurumdur.

•  Özgür düşünceyle doğrunun ve hakikatin arandığı, soru sormanın, tartışma yapmanın öğretildiği,

•  Topluma bu doğrultuda katkıda bulunacak sorumluluk bilincine sahip bireyler yetiştirmenin hedeflendiği toplumdan kopuk olmayan düşünce adalarıdır.

Üniversiteler her türlü otoriteden uzak görevlerini özgürce yerine getirebilen ve eleştirilmekten çekinmeden ve korkmadan, düşüncelerini rahatlıkla açıklayabilen aydın nitelikli kişilerin olduğu kurumlardır. Ünlü matematikçimiz, Cahit ARF hocanın ifadesi ile “Üniversiteler gerçeklerin tartışılarak arandığı kurumlardır… Tartışma olmayan yerler üniversite değildir…” diyor. 

Üniversite Öğretim Üyeleri Özerk Üniversiteden Yana, Ancak Nasıl Bir özerklik Sorusunun Cevabı Açık

Gazi Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Çağlar Özdemir başkanlığında Türkiye genelinde görev yapan 3 bin 400 akademisyenle "Türkiye Üniversiteleri Öğretim Elemanı Araştırması" adıyla yapılan araştırmada akademisyenlerin yüzde 49'u Türkiye için en uygun üniversite sisteminin "tam özerk üniversite sistemi" olduğunu ifade etmişlerdir. Üniversite özerkliği konusunda en sevindirici yanı ankete katılan öğretim elemanları arasında akademik statü yükseldikçe "tam özerk" üniversite isteminin de arttığı gözlenmiştir. En azından akademik seviye yükseldikçe özerklik anlayışı bilincinin geliştiği görülmektedir.

Demokratik Üniversite

Demokratik üniversite; öğrencilerin, öğretim görevlilerinin ve tüm üniversite çalışanlarının yönetimin şekillenmesinde yer alması ve görev de alabildiği üniversite anlaşılmaktadır. Demokratik üniversite, paydaşları olan bu üç bileşenin bir araya geldiği ve oluşturduğu organizasyon tarafından yönetilmelidir.

Üniversiteler yakın geçmişe kadar üniversitelere danışılmadan belirleniyordu, şimdilerde ise görüntüyü kurtarmak adına rektörlerin belirlenmesinde en az Yar. Doç düzeyindeki kişilerin katıldığı bir eğilim belirlemesi ile belirleniyor ancak bazen üniversitelerin belirlediği kişi nihayet atanamayabiliyor da. Bu durum eğilim yoklaması ile rektör belirlense ve de YÖK ve Cumhurbaşkanı tarafından da göreve gelmesi üniversiteyi demokratikleştirmiyor. Çoğu zaman verilen şaşaalı özgürlük ifadeleri ile oy isteyerek yönetime gelen rektörün üniversite ve öğretim görevlileri üzerinde daha sıkı bir denetim kurduğu görülmektedir.

Bütün dünyada önemli bir ağırlığı olan Öğrenci Temsilcileri Konseyi adı ile bir araya getirilen öğrenci örgütlenmeleri, 1. herhangi bir yetkiye sahip olmak bir yana, söz hakkına bile sahip değildirler, 2. bu örgütlere temsilci olarak girmek türlü koşullar ile sınırlandırılmış, öğrencilerin buralara girip çalışmaları fiilen engellenmiş veya değişik nedenler ile engellenmeye çalışılmıştır.

Üniversite çalışanları ise hiçbir şekilde söz konusu bile olmamaktadırlar. Ancak son yıllarda sendikal örgütlenme çerçevesinde söz hakkı istemektedirler. Üniversite çalışanlarını yönetim organlarında temsil eden örgütlerin eğitim-öğretim ve bilim alanındaki ilerlemelere katkıda bulunabilecek bir güç olarak değerlendirilmeli ve diğer bileşenlerle birlikte genel üniversite politikalarının belirlenme ve uygulanma sürecinde yer almalıdır. Özerk ve katılımcı üniversitede demokratik yapının inşası akademik personel, idari personel ve öğrencilerin asli unsurlarının tüm karar organlarında temsil edildiği, bu unsurların katılımı ile aşağıdan yukarıya doğru seçim ve sürekli katılım mekanizmaları ile güçlendirildiği bir yönetim anlayışı ile mümkün olacaktır.

Katılımcı üniversiteler her türlü kararlarında, üniversitedeki akademik ve idari birimler yanında, öğrencilerin de her aşamada yer almasını sağlayan kurumlardır.

Demokratik üniversite, üniversitenin tüm bileşenleri için tam bir örgütlenme özgürlüğü tanımak zorundadır.

Mali Özerklik

Üniversite, toplumsal ve iktisadi düzenin kendisini yenileyebilmesini nasıl sağlayabilir?

Üniversitenin toplumdaki saygınlığı üniversiteye bu gücü veren onun toplum içerisinde sahip olduğu statüdür. Üniversiteler nezdinde bilim ve bilgi, toplumda güven duyulan bir kurum olagelmiştir. Üniversitelere dair yaratılan olumlu atmosferin temelinde “günlük maddi çıkarların ötesinde insanlık için varolan kurum” olarak yansıtılmasıdır.

Bu bağlamda üniversiteler devlet desteği ile mali olarak desteklenmeli ancak devletin üniversiteye mali yardım yapıyorum o zaman üniversite üzerinde söz sahibi olurum anlayışı gelişmemelidir. Bu bağlamda devletin üniversitelerden elini çekmesi gerekir. Nihayet basına yansıdığı şekli ile maliye Bakanı bir Bürokrat ile konuşurken, üniversitelere biraz para verilerek susturulacağı açıkça belirtilmiştir. Bu anlayış bile özerk üniversite anlayışına ters düşmektedir. Üniversiteler bir ideolojik eğitim kurumu olmaktan çıkarılarak, akademisyen ve öğrencilerin bilgiyi özgürce araştırdıkları, düşünme ve sorgulama yeteneklerini geliştirdikleri özgürlük mekânları haline dönüştürülmelidir

Mali özerkliği olan üniversite mutlaka denetime tabi olmak zorundadır.

Bilimsel Özerklik

Birer kamu ancak özerk kurum olan üniversitelerin, bilimsel çalışmalarda ve düşüncel ekinlerinde herhangi bir iç veya dış otoritenin etkisine girmeleri engellenerek kamu hizmeti özellikleri ve yüksek akademik nitelikleri korunmalıdır. Üniversitelerin ticari kuruluşlar gibi yönetilmesi bilimsel çalışmaların 'özel teşebbüs' ve

'pazar ekonomisi' çerçevesinde yönlendirilmesi özek üniversite kavramı ile bağdaşmamaktadır ve kabul edilemez.

Özerk üniversitede öğretim üyesi veya bilim kişisi için bilgi alma hakkı saklı kalmak üzere, ulaşılabilirlik, açıklık ve yetkili organlar eliyle hesap sorulabilir bir düzenleme sağlanmalıdır. Üniversite öğretim üyesi hiçbir şekilde üniversite yöneticilerinin yanında ikinci sınıf bir konumda sorgusuz hesap sorulacak bir konumda olmamalıdır.

Akademik Özgürlük Her Düzeyde Bilim İnsanı İçin Sınırlandırılamaz Bir Temel Haktır.

Yukarıda sözü edilen bilimsel özgürlük ile özerk üniversite hayatı, her türlü otoriteden (devletten ve sermayeden) bağımsız olmalı, her türlü ideolojik ve cinsiyetçi güçlerin müdahalesine karşı yasal güvencelerle korunmalıdır. Akademik özgürlük, özerk üniversitenin kendi iç müdahalesine karşı da güvenceye alınmalıdır.  Akademisyenler evrensel ölçekte yaptığı iş gereği her nerde ve hangi ülkede olurlarsa olsunlar devlet ve hükümet politikalarını ve yüksek öğretimi etkileyen politikalar hakkındaki görüşlerini özgürce ifade etme yolunda toplumsal değişime katkıda bulunma hakkı da dâhil olmak üzere kişisel haklarını ve görüşlerini açıklarken veya kullanırken, engelleme ve müdahaleyle karşılaşmamalı ve bu haklarını kullanmalarından dolayı herhangi bir soruşturmaya veya cezalandırılmamalıdır. Üniversite sorunları yine üniversite içi denetim sistemi ile çözülmelidir.

Üniversiteler kendi içyapısında özerk kurumlar olarak topluma karşı da sorumluluğunu yerine getirebilmesi için etkileşim kanallarının kurulması önemli ve engellenmemelidir.

Üniversiteler, kar gütmeyen kurumlar olarak yalnızca ve yalnızca kamu yararına bilim ve insan yetiştirdikleri için mali yönden kamu kaynaklarıyla finanse edilmelidirler. Kendi kaynağını kendisi yaratmadığı için bu bağlamda sınırlı bir özerklik içinde tanımlanabilir. Üniversite eğitimi ve üretilen bilim tüm topluma toplam fayda sağladığı için milli bir sorun olarak görülmeli ve üniversite gereksinim duyduğu mali kaynakları hükümete bildirmek ve ayrılan kamu paylarını yine kamusal denetim içinde kendi öncelikleri çerçevesinde kullanabilmelidir. Üniversiteler bu bağlamda başta hükümet ve sermaye çevrelerince kaynak yaratma yönelişine sokulmamalıdır.

Üniversitelerin bu bağlamda para sağlayan otoritenin veya piyasa koşulları söyleminden uzak tutulması mutlaka sağlanmalıdır. Asli amaçları doğrultusunda parasız ve nitelikli öğretim ile yüksek düzeyde araştırma ile yasal güvence ile sorumlu tutulmalıdırlar. Üniversitenin gelir kaynaklarını çeşitlendirmede ve bunları kullanmada özgür olmalı ancak denetime tabi oldukları bilinmek koşulu ile.

Katılımcı Demokratik Üniversite

Katılımcı üniversitede nitelikli seçim ile belirlenmiş, sorumlu kurulların işlev gördüğü, her düzeyde demokratik denetime açık bir yönetim anlayışı ile üniversite özerkliğini koruyacaktır. Kendi içyapısında denetimi kuramayan, saydamlaşmayan, hesap vermeyen hiçbir yönetim anlayışı özerkliği kuramaz ve koruyamaz. Üniversitenin topluma karşı sorumluluğunu yerine getirebilmesi için, iletişim ve etkileşim kanallarının açık tutulması zaman zaman yerel ve ulusal düzeyde oluşturulacak platformlarla da her düzeyde sorunu tartışmaya açılması yararlı olacaktır.

Üniversiteler asli görevi olan bilimsel bilgiyi üretmek, ürettiği bilgiyi toplumla paylaşmak ve toplumu aydınlatma görevini kurumsallaştırarak sürekli hale getirmelidir. Üniversitelerin, kamusal bir anlayışla kendisini yenilemesi ancak her türlü sermayeden ve siyasal iktidardan özerk kurumlar olarak bütün paydaşları ile oluşturduğu bileşenlerinin karar süreçlerine katıldığı, söz ve yetki hakkı olduğu bir demokrasi anlayışının geliştirilmesi, katılımcı üniversiteler ile mümkün olacaktır.

Özerk Üniversite Özgür Düşünce İle Sağlanabilir

Türkiye’de yüksek öğretimle amacı ve beklentisi çok garip bir şekilde, ilk ve orta öğretimin amaçlarıyla özünde aynı olduğu gerçeğinden başlamaktadır. Temelde yerel ölçekte milli ve manevi değerler ekseninde bir politika oluşturulmuştur. Mesleki-teknik yüksek öğretimin üniversite düzeninden ayrılmamış olmasının bir başka nedeni de bu olsa gerek. İlk ve orta öğretim için doğru kabul edilecek olan bu anlayışın üniversite gibi evrensel boyuttaki bir kurum için olmaması gerekir. Bu zihniyet ve politikanın akademiye hâkim olduğu yerde üniversite olmaz ve yürümez de. Ancak okul olabilir. Bütün gelişmiş ülkelerde üniversitelerin öğretim işlevi görürler, ancak bir üniversiteyi “üniversite” yapan onun bir eğitim-öğretim kurumu olması yanında özgür araştırma ve tartışma platformu olmasıdır. Ayrıca, kanunlarla yükseköğretim için bazı genel esaslar konabilirse de, üniversitede yapılan öğretimin niteliği ve standartları üniversite dışındaki otorite tarafından konamaz. Üniversite bu nedenden dolayı özek olmak için çaba sarf etmekte ve özerklikte direnmektedir.

Nasıl Bir Üniversite İstiyoruz?

Sonuç Olarak Üniversite Öğretim Üyeleri Derneklerinin daha önce kamuoyuna açıkladığı aşağıdaki metin genelde nasıl bir üniversite istendiğinin bir işaretidir.

1.Üniversitelerin hedeflerini saptayıp gerçekleştirebilmeleri için akademik özgürlük, idari ve mali özerklik sağlanmalıdır.

2.Üniversiteler özerk, katılımcı, laik, demokratik ve çağdaş bir yapıya kavuşturulmalıdır.

3.Bu özerklik, saydamlık ve hesap verebilirlik içermelidir.

4.Üniversite ve yükseköğretimin işleyişi, iktidarın siyasi müdahale alanı olmamalıdır.

5.Yükseköğretim üst kurulları, üniversiteler arasında ve üniversitelerle toplum arasında eşgüdümü sağlar.

6. Üniversitelerarası kurul, üniversite kurulları, rektör, dekan, bölüm ve anabilim dalı başkanı ve diğer yönetim/denetim makamlarının seçilme süreçleri demokratik ve katılımcı olmalıdır.

7.Üniversitede karar alma yetkisi kurullara, bu kararları yürütme yetkisi ise seçilmiş görevlilere verilmelidir.

8.Akademik yükseltme ve atama kararları tamamen bilimsel veri ve ölçütlerle oluşturulmalı, ideolojik/siyasi ölçütler, telkin ve baskı söz konusu olmamalıdır.

9.Türkiye Cumhuriyeti sosyal bir devlettir; eğitim, sosyal devletin asli görevlerinden birisidir ve bu hizmet tüm yurttaşlara eşit ve ücretsiz verilmelidir.

10.Üniversiteler toplumsal gelişmeye öncülük etmelidir. Üniversitedeki birikimlerin topluma kazandırılmasını sağlayacak yapılanma oluşturulmalıdır.

Bu bağlamda;

* Bilimsel bilgiyi üretmek, üretilen bilgiyi teknolojiye dönüştürmek, ayrıca bu bilgiyi geliştirerek yeniden bilgi üretecek insanlar yetiştirmek ve üretilen bilgiyi toplumla paylaşmak üniversitenin temel hedefidir. Bu hedefler araştırma, yayın, uygulama ve eğitim araçlarıyla nitelikli bir kamusal hizmet olarak gerçekleşir. Bu hizmet bir kamu görevi olup değeri para ve başka bir şey ile değerlendirilemeyecek kadar ulvidir.

* özerk üniversite veya Yükseköğretim sistemindeki tüm kurullar nitelikli seçilmiş üyelerden oluşan kurullar eliyle yönetilirler. Rektör ve dekan, üniversite ve fakülte dışı ilişkilerde temsilci, iç ilişkilerde ise eşitler arasında birinci konumundadır. Bu bağlamda akademik yaşamda hiçbir birey birinden üstün değildir. Eğer bir üstünlük aranacaksa bilimsel hiyerarşi akademik hiyarşiden daha üstün olmak zorundadır.

* Üniversite veya yükseköğretim kurumlarının değerlendirilmesinde, özerklik ilkesinin zorunlu bir gereği olarak özdenetim mutlaka öncelikli olarak her üniversitenin kendi üyeleri arasından seçilmiş kurumlarca ve önceden belirlenmiş yasal ilke ve ölçütler çerçevesinde denetlenmelidir. Üniversiteler isterlerse kendi aralarında (Türkiye Üniversiteleri kendi arlarında) denetim mekanizması geliştirebilirler. Ancak AB, ABD ve diğer ülkelerde çağırılacak profesyonel değerlendirme şirketlerince (yerli-yabancı) değerlendirilmesinin üniversite özerkliği ile de pek bağdaşamayacağını düşünüyorum.

Ne yapılmalı?

Türkiye’nin üniversite sorunu 2547 sayılı YÖK yasasının üzerinden geçen 27 yıldan sonra artık üniversiteden beklenen ihtiyacı karşılamaktan çok uzak, neredeyse üniversitelere karşı bir güvensizlik oluşmaya başlanmıştır. 27 yıllık tecrübe, mevcut YÖK anlayışının sorun çözmediğini ve tersine sorun ürettiği görülmüştür. Son olarak yeni YÖK başkanının atanması ile başlayan tartışma, üniversiteler ile YÖK başkanının karşı karşıya gelmesi ve buna bağlı olarak gelişen süreçler, sorun çözmesi gereken üniversitenin sorun olmaya başladığı ve bu hali ile YÖK’ün artık iflas ettiğinin bir göstergesi olmuştur. Artık yeni bir yüksek öğretim modeli kurulmalıdır. Başka ülkelerin modelleri kendine özgü oluşlarından başka, sorunsuz da değildirler. Sağlıklı bir çözüm için başka bir modeli taklitten kaçınılmalı, kendine özgü bir model üzerine yoğunlaşmalıdır.

•  Konu ile ilgili değişik kesimlerden uzmanlarca oluşan bir platform çerçevesinde çağa uygun yeni bir yükseköğretim yasası hazırlanmalıdır.

•  Bu yasa, başta anayasanın 130. ve 131. maddeleri değiştirilerek bu maddelerde akademik özgürlük ve üniversite özerkliği açıkça ifade edilmelidir.

•  Bilim özgürlüğünü güvence altına almalıdır.

•  Üniversiteleri özerk, demokratik ve çağdaş bir yapıya kavuşturucu asgarileri içermelidir

Türkiye YÖK kurulduğundan bu yana çok zaman ve enerji kaybetti. Daha da geç kalmadan saygın bir üniversite modeli oluşturması için enerjisini, aklını, sağduyusunu birleştirmelidir.

Başta siyasiler olmak üzere her türlü otoritenin ülkemize yapacağı en büyük iyilik, üniversiteleri özerk konuma kavuşturmalarıdır. Üniversitelerin bir an önce kendi iç demokrasilerini geliştirerek kendi misyon ve vizyonlarını yeniden tanımlayarak, nasıl bir eğitim ve bilim politikası izleyeceklerini ve nasıl iç yönetim modelleri geliştirerek üniversite dışı etkilere maruz kalmadan kendi kendilerini nasıl yöneteceklerini belirlemeleri gerekir.

Özerk üniversite anlayışına Mustafa Kemal ve İsmet İnönü’de çok önem veriyordu. İnönü olayı bir muhtariyet konusu olarak ele aldığı için vatandaşlar anlamayarak nasıl muhtarlık vereceksiniz demişlerdir. 1933 Üniversite reformunun hedefi ve amacı da özerk üniversite olduğun bilinir. Dönemin öğretim üyeleri özerklik bilincine sahiptirler. Türkiye'de kez 1939 yılında toplanan 1. Maarif Şurasında üniversite özerkliği tartışılır ve orada üniversite muhtariyeti konusu bugünkünden daha yüksek sesle işlenir. Öğretim üyelerinin savunduğu özerklik anlayışı evrensel düzeyde özerklik anlayışıdır. Hatipoğlu o dönemde üniversite özerkliğinin doğru savunulduğunu şöyle ifade etmektedir; Şura'ya İ.Ü. temsilcisi olarak katılan Prof. Dr. Vehbi Sandal'ın özerk üniversiteyle  şöyle ifade eder;

"Bir devlette iki türlü uzuv vardır; Devlet ve üniversite. Üniversite, devlet dediğimiz büyük sosyal uzvun bünyesine dahil değildir. Filhakika üniversiteyi kuran, yerini tayin eden, ona tahsisat veren, onun profesörünü atayan ve görev veren devlettir. Bununla beraber devlet kendisi tarafından tesis edilmiş olan, yaratılmış olan üniversiteyi özgür ve bağımsız bir kurum olarak görmelidir..."

Sandal'm savunduğu üniversite modelinin bugün işlenmediği söylenebilir. YÖK ile birlikte bir devlet dairesi konumuna indirgene "devlet üniversitesi"  niteliğindeki üniversiteler siyasetin etki alana girmişleridir. Alsında "kamu üniversitesi" olası gereken ve devletin müdahaleselinden bağımsız üniversitede devletin her an üzerinde baskı yapması beklenilemez. Sayın Maliye başkanın YÖK başkanı için söylediği ifadeler ve diğer gelişmeler nezdinde YÖK Başkanında zorlanması üniversiteleri ayrıca rencide ettiği gibi üniversitenin devletin etkisinde bir kurum olduğunun açık bir ifadesidir.

Kaynaklar

http://www.illegaliz.biz/forum/archive/t-34116.html )

Akalın E, Aydoğdu H, Saraoğlu R (Haz.), 1997. Bilim, Bilim Politikası ve Üniversiteler. Bağlam Yayınevi,

Aktan CC. 2003. Özlenen Üniversite/ Yaşanan Üniversite. Yeni Türkiye Yayınları,

Altıntaş M: YÖK ve Hukuk. Eğirim-Sen Yayınlan. 2002

Ateş T: Niçin YÖK Değil. Süreç Yayınları, 1984

Demir R: Üniversitelerimizin Bugünü ve Yarını. Palme Yayınevi, 1996

Gürüz K: Dünyada ve Türkiye'de Yükseköğretim. ÖSYM Yayını, 2001

Ortas, İ. Üniversitelerin Öğretim Üyesi Yetiştirme Sorunu. (CBT) 23 Mart 2002. Sayı 783.

Ortaş, İ.  YÖK Ülkemizin Her Yönden Gelişmesine Katkıda Bulunacak Atılımı Sağlayamadı. Yeni Adana Gazetesi 7.11.2007

Ortaş, İ. 2001. Türkiye Üniversitelerinin Sorunları -1, 2, 3,4. Üniversite ve Toplum

Özdemir, Ç. 2006. Türkiye'de Öğretim Elemanları. Gazi Üniversitesi. Ankara

Tahir Hatipoğlu, 2007. Karikatür Üniversite. Selvi Yayınevi

Uğru Ersoyun, 2002. Bozkırı Yeşertenler. Evrim yayınevi.

 

---

Paylaş
Paylaş