ÖĞRETİM ÜYESİ PROFİLİMİZ NE DURUMDADIR?
Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ, Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr

Özerklik de, akademisyenlik de gitti

Son yıllarda üniversitelerin öğretim üyeliği profili sıkça sorgulanmaya başlandı. Üniversitelerin bu temel sorunu, bunların ehil olmayan ellerde liyakate dayalı olmayan yönetim anlayışlarının kriter ve ölçütlerden uzak, daha çok adamsendeci yaklaşımlarının sonucu üniversitelere akademisyenlik niteliği ve bilinci oluşmamış kişilerin alınması ile başlamıştır.

YÖK ile birlikte üniversitelerin dinamik omurgaları kırılmış, bunun yerine omurgasızlık ilkesi temel değer olarak benimsenmiş. Üniversitelerin özerkliği elinden alınmış, araştırma olanakları kısılmış, üniversite bütçelerinin kısılması ile uluslararası bilim kuruluşları ile ilişkiler zayıflamış, öğretim üyeleri maaşları komik düzeye çekilmiş, başta Ar-Gör maaşı olmak üzere açlık sınırında tutularak üniversite öğretim üyeliği gibi omuzlarında manevi sorumluluğu olan çok boyutlu zor mesleğe olan ilgi azalmış ve bir yaşam biçimi olmaktan çok bir iş bulma kapısı konumuna getirilmiştir. Bu arada gelişmekte olan bir ülke olarak hızla Anadolu’da plansız programsız üniversiteler açarak, üniversitelilik bilinci gelişmiş olsun olmasın çok sayıda kişi yabancı dil sınavını şu veya bu şekilde hallettikten sonra öğretim üyeliğine alınmıştır. Gece yarısı yasalarla öğretim üyeliğinde yükselme süreye bağlanarak süresi gelen akademik aşamayı tamamlayarak yaşamdaki temel hedeflerini gerçekleştirmiş oldular.  Bunların sonucu olarak üniversitelerde bilimsel verimlilik ile birlikte üniversite öğretim üyeliği kalitesi tartışılır oldu. 

Bu süreçte öğretim üyelerinin kalitesine yönelik sorgulama YÖK ve üniversitelerden değil, daha çok dernek, sendika ve öğretim üyeleri tarafından yapılmaktadır. Bu konuda Gazi Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Çağatay Özdemir başkanlığındaki bir ekip tarafından 11’i vakıf, 69 üniversitede toplam 3 bin 392 öğretim elemanı ile yapılan anket çalışması dikkat çekicidir.

İlginç ve önemli sonuçlar: Özgüven düşük

Anket sonuçlarına göre öğretim üyeleri geldikleri sosyo-ekonomik altyapıya göre gruplara ayrılıyorlar. Batıda, başta vakıf üniversitelerindeki öğretim üyeleri sahip oldukları ekonomik ve sosyal statüden dolayı daha sosyal ve özgüven değerleri yüksek, Anadolu üniversitelerindeki öğretim üyeleri daha kaygılı özgüveni düşük, muhafazakâr bir görüntü sergilemektedir.

Öğretim Üyelerinin Üniversitelilik Bilinci

Araştırma sonuçlarına göre öğretim üyelerinin çoğunluğu üniversitelerin özerk olması gerektiğini ifade etmektedirler. Diğer taraftan da her ne kadar ankete katılan öğretim üyelerinin ağırlıklı bir bölümünün temel tercihinin “tam özerk üniversite” olduğunu ortaya koyuyor olsalar da sivil TBMM’den çok en güvenilir kurum olarak orduyu görmeleri, bir yerde otoriteye güveni ve statüko sorusunu gündeme getiriyor. Yapılan ankette öğretim üyelerinin %75’i YÖK sistemini eleştiriyor ve özerk üniversiteden yana davranıyor, ancak diğer taraftan geleceğe bakış açısında sorunun yönetici bazında değiştiğini ve bu sonuçlarla da sonunun derinliğine değil yüzeysel olarak baktığını göstermektedir.

Son yıllarda YÖK konusunda yapılan tartışmalarda da benim kişisel gözlemlerim de öğretim üyelerinin büyük çoğunluğunun sorunu üniversite yönetimlerinde görmektedirler. Öğretim üyeleri genelde sistemden çok yönetici değişimi ile sorunun çözüleceği yönünde işaretini vermektedirler. Ancak yaşanan tecrübeler hangi kişiyi yönetime getirirseniz getirin sistem kişileri tekleştirmekte ve tek adam hâkimiyeti ön plana çıkmaktadır.

Araştırma sonuçlarında “öğretim üyelerinin büyük çoğunluğunun devletin resmi ideolojisi ile aynı paralellikte düşündüğü” görülmektedir. Öğretim üyeleri genelde sivil inisiyatife pek güvenmemektedirler. Örneğin basına olan güven %1 düzeyinde iken orduya olan güven %45 düzeyinde.  Devletin genelde statükocu, ancak üniversitelerin ise daha özerk ve özgürlükçü bir ortamda her konuya tartışma, araştırma gözü ile bakması gerekir.

Genelde öğretim üyesi ve bir kurum olarak da üniversitelerin toplumun tüm egemen güçlerine karşı bağımsız ve özerk olmaları gerekir. Ancak öğretim üyeleri görünüşte özgürlükçü, ancak detayda muhafazakâr düşüncelidirler. Öğretim üyelerinin özgüveninin olmaması, orduya bel bağlamaları ve gelecek ile ilgili yüksek kaygı taşımaları biraz üniversitelilik bilinci bakımından ürkütücü. Aslında öğretim üyelerinin orduya güveninin yüksekliğin temelinde

1.  AB’nin ve ABD’nin dayatmaları sonucunda başta ulusal bilincin zayıflaması, irticai ve bölücü akımların güçlenmesi gibi kaygıların sonucu akademik çevrelerde artan anti AB’ci tutumun büyük etkisi olmuş olabilir.

2.  Son yıllarda üniversitelere öğretilen öğretinin sorgulayıcı olmaması, derin felsefi tartışma ortamının olmaması, yetişkin ve örgütlü birey davranışlarının gelişmemesi ve üniversiteye alınan elemanların büyük çoğunun mezun olduğu kurumun dışına çıkmamaları bir diğer etken olabilir.

Tabii bu kaygıların ve güvensizliğin akademik çevrelerde özerklik kavramı ile kapatılacağı düşünülse de üniversite özerkliği anlayışı ile öğretim üyelerinin kaygıları pek örtüşmüyor. Tam tersine öğretim üyesi sırtını güce dayıyor ve anlaşılan bağımsız olma ile üniversite özerkliği birbirine karıştırılıyor. Hatta YÖK yasasını artık içselleştirmiş ve onun yörüngesinin dışına çıkamamaktadır. Aslında doğal olarak üniversitelerin devletin diğer kurumlarından işleyiş ve fonksiyon olarak farklı olmaları gerekir. Ancak mevcut öğretim üyelerinin akademisyenlik bilinci ve anlayışı ile bunun bağdaşmadığı görülmektedir.

  Özellikle öğretim üyelerinin mezun oldukları kurumda kalmaları kanımca yerel ölçekte düşüncelerin planlanmasında etkili olmaktadır. Anket sonuçlarına göre yurtdışında bulunanlarla bulunmayanlar arasında bu konuda derin farklılıklar bulunmaktadır. Bu sonuçlar ülkemiz yüksek lisans ve doktora eğitiminin ciddi olarak sorgulanmasını gerektirmektedir.

Üniversiteliler Demokrasinin İşleyişinden Memnun Değil

Türkiye’de demokrasinin işleyişinden memnun musunuz?” sorusuna öğretim üyelerinin %12 si memnun olduğunu belirtiyor. Ancak demokrasinin neden işletilemediği konusunun da biraz daha sorgulanması gerekirdi. Ayrıca üniversiteler demokrasiyi ne kadar kendi iç işleyişlerinde benimsedikleri de sorgulanmalıdır.

Öğretim Üyesinin Ciddi Yabancı Dilbilgisi Sorunu Bulunmaktadır

Araştırma sonuçlarına göre metropoller dışındaki üniversitelerde genelde de genç öğretim üyelerinin ciddi derecede %40 düzeyinde dil sorununu bulunmaktadır. Yabancı dil sorunu metropollerin dışındaki üniversitelerde ve özellikle de erkek öğretim elemanları arasında Yard. Doç kadrosunda binlerce insan bulunmaktadır. İş biraz gerçek boyutta alınsa eminim bu rakam daha da yüksektir. Yine biliniyor ki bu kişilere zamanının çoğunluğunu yalnızca dil sınavını aşmak için ayırmaktadırlar

Öğretim Üyesi Okumuyor

Öğretim üyelerinin yüzde 16'sı (ayda bir) akademik kitapların dışında kitap okumuyor. Ayda ortalama bir-iki kitap okuyanların oranı ise yüzde 72. Okuyanlar genellikle roman (%31) ve güncel (%16) kitap seviyor. Aslında eğer gazete, okunuyorsa gazetenin renkli veya siyah beyaz mı olduğu sorulsaydı eminim ki durum daha da vahim olacaktı. Ciddi anlamda fikir gazetesi, dergi ve makalenin az okunduğu biliniyor. Öğretim üyelerinin okuma oranı ile sosyo-kültürel yapısı ve geldiği aile arasında büyük paralellik görülmektedir. Anket sonuçları “üniversite öğretim üyelerimizin babalarının yüzde 33’ünün ilkokul, annelerinin de yüzde 34’ünün ilkokul mezunu olduğu”nu gösteriyor. Öğretim üyelerinin mesleği dışında okumaya karşı olan duyarsızlığı YÖK ile birlikte son yirmi beş yılda Türkiye’de üniversitelerde farklı bir akademik kuşak yetişmeye başlandı. Maalesef üniversite kapısından bilim felsefesinden yeterince nasibini almamış ve yaptıkları işi bir ekmek kapısı olarak gören ve bilimsel unvanlarını da kolay yollardan aldığı için bunun şerefini de bir statük aracı olarak gören bir tipleme ortaya çıkmıştır.

Öğretim Üyeleri Örgütlülüğe Uzak Durmaktadırlar

Anket sonuçlarının en çarpıcı yanı ise öğretim üyelerinin %56’sının sivil toplum örgütlerine üye olmamalarıdır. Üst sosyo-ekonomik düzeye sahip olan, akademik statüsü yüksek olan, metropol devlet üniversitelerinde çalışan ve yurtdışında bulunmuş olan, sağlık bilimlerinde çalışan öğretim elemanları daha fazla sivil toplum örgütüne üyedir. Akademik unvanı yüksek olanlar, akademik personel olmaktan memnun olanlar mesleki kuruluşlara üyedir. Toplumun en kültürlü, örnek oluşturması ve toplumun önünde yer alması gereken öğretim üyeleri toplumsal birliktelikten kaçınmaları garip geldi bana. Aslında belki de toplumun bilim adamlarına yakıştırdığı aydın kişiliğinin alt yapısının oluşmadı. Bu durumun ayrı değerlendirilmesi gerekir.

Öğretim Üyelerinin Zevkleri ve Hobileri Sınırlı Düzeydedir.

Öğretim üyelerinin sosyal yaşamları, kardeş sayısı, çocuk sayısı, ilgilendikleri alanları, hobileri, televizyon izledikleri programlara bakınca üst sosyo-ekonomik gruplarla alt sosyo-ekonomik grupları arasında derin farklılıklar bulunmaktadır. Kendilerini üst sosyo-ekonomik düzeyde görenler, anne ve babalarının eğitim düzeyi yüksek olanlar, vakıf üniversitelerinde çalışanlar daha çok sinema ve tiyatro ile ilgilenmektedir. Diğerleri daha çok tartışma ve haber programlarına yönelmektedir.

Başarılı Öğrenciler Bilim Yapmaya Yanaşmıyor

Öğretim üyelerinin büyük çoğunluğu normal lise ve meslek okullarından gelirken, bu ülkede fen bilimlerine bilim adamı yetiştirmek için açılan Fen liselerinden öğretim üyesi olanların oranı genelde %1 düzeyindedir. Ayrıca diğer nitelikli liselerde okuyan çocukların da öğretim üyesi olma eğilimi düşük düzeyde. Vakıf üniversitelerinde çalışanların çoğunluğu Anadolu Lisesi ve Fen Lisesi mezunlarından oluşuyor.  Çünkü ülkenin en dinamik öğrencileri sınavla Fen ve Anadolu liselerine yönelirken, bu liselerden mezunların bilim yuvalarına yönelmemeleri ilginç.

Öğretim Üyeleri Akademisyenliğe Atamayı Objektif Bulmuyor

Üniversite öğretim üyelerinin YÖK’ün öğretim üyeliğine yükseltilme ve atanma kriterlerini objektif buluyor mu sorusuna akademik unvanı yüksek olanlar, öğretim elemanı olmaktan memnun olanlar, vakıf üniversitelerinde çalışanlar YÖK’ün atama ve yükseltme kriterlerini objektif bulmaktadır. Anacak meslektaşlarıyla çatışma yaşayanlar, fen ve sağlık bilimlerinde çalışanlar, ek iş yapma ihtiyacı hissedenler, “YÖK’ün atama ve yükseltme kriterlerini objektif” bulmamaktadır.

Öğretim Üyeleri Bulunduğu Kurumdan Ayrılma Eğiliminde Değiller

Öğretim üyelerinin %66’sı başka bir üniversiteye gitme eğiliminde değildirler. Öğretim üyelerinin yaklaşık % 70’i hayatından memnun çükü hiçbir kurumda bu kadar rahat edemezler. Ne soran var ne karışan, kim işe geliyor, kim gidiyor belirsiz. Öğretim üyelerinin büyük çoğunluğu ekonomik ve sosyal yönden belirli bir yere gelmek için torpil yapılmasını düşünüyor. Bu konu üzerinde daha önce de yazdığım gibi öğretim üyeliği profili düzelmeyen bir üniversitenin ülkesini geleceğe taşıması beklenemez Batı toplumlarındaki üniversitelerin başarısının temelinde belki de öğretim üyelerinin akademik aşama yaparken başka bir üniversitede kendilerine yer araması gelmektedir. Özellikle de doktora yaptığı alanda kesinlikle kadro alamamaktadırlar.

Üniversitelerin İletişim Sorunu Bulunmaktadır

Öğretim elemanlarının üniversitede alınan kararlara katılma düzeyi düşük ancak akademik unvanı yüksek ve öğretim elemanı olmaktan memnun olanlar, vakıf üniversitelerinde çalışanlar, üniversitelerinde alınan kararlara daha fazla katılmaktadır. Ayrıca Üniversitede alınan kararlara katılma düzeyi düştükçe, “Üniversitelerindeki iletişimi açık ve anlaşılır” bulma oranı da azalmaktadır. Sonuçlar öğretim üyelerinin büyük çoğunluğu iletişim sorunu yaşadığını gösteriyor. Öğretim üyelerinin üniversitelerde çatışmanın en önemli kaynağı olarak %52 ile kişisel çatışmayı göstermektedirler. Kişisel nedenlerle çatışma daha çok paylaşımsızlık ve benmerkezcilikten kaynaklanmaktadır. Akademik unvanı yüksek olanlar, kararlara katılanlar, vakıf üniversitelerinde çalışanlar öğretim elemanı olmaktan memnun olanlar, üniversitede “biz duygusunun hâkim olduğunu” ileri sürmektedir.

Öğretim Üyeleri Gelenekçi Değer Yargılarına Sahip

Alt sosyo-ekonomik düzeye sahip olanlar daha fazla geleneksel değerleri önemsemektedirler. Bu durum öğretim üyelerinin hayata bakış açıları üzerinden üniversitelerin bugünkü etkinliklerine yansımaktadır. Öğretim üyelerinin çocuklarında ve arkadaşlarında görmek istedikleri ve görmek istemedikleri özelliklere bakıldığında genelde dürüstlük, dedikodu, yalancılık gibi değer yargıları ortaya çıkmaktadır. Öğretim üyeleri toplumcu ve ahlakçı değerlere çok düşkündür. Yurtdışında bulunan öğretim elemanları öğrencilerinde görmek istedikleri temel özellik açık düşünceli olmayı, bulunmayanlar ise çalışkan olmayı öğrencilerinde görmek istedikleri en olumlu özellik olarak belirtmişlerdir.

Üniversiteliler Sorun Çözmede Güç İlişkisine Değer Vermektedir. 

Öğretim üyelerinin karşılaştıkları sorunu çözmede kullandıkları metotlar da ilginç. Kendilerini üst sosyo-ekonomik sınıfta görenler, sorunlarını konuşarak, alt ve orta sosyo-ekonomik sınıfta görenler dost ve arkadaşlarıyla paylaşarak sorunlarını çözme eğiliminde oldukları görülmektedir. Öğretim üyelerinin % 36’sının “kendi kişisel düşüncelerine ters düşse bile çoğunluğun düşüncesine uyacaklarını“ bildirmektedirler. Aslında belki de akademisyenlikle bağdaşmayan en ciddi sorun da burada bulunmaktadır. Bilim adamı olarak hepimizin yaşadığımız toplumdaki sorunları tanımlama, onlara çözüm önerme konusunda kendimiz yetkili görmemizi gerekir. Aksi durumda sokaktaki çoğunluğun görüşlerini ardında gitmek gerekirse o zaman da bilim adam olarak üniversite hocası olmamak gerekir. Çünkü bu anlayış bilim felsefesi ve ahlakı ile ters düşmektedir. Bilim adamlığı misyonu gerçeği aramaya kendini adamış ve onu her ne pahasına olursa olsun savunma durumundadır. Aksi takdirde bize üniversitelerde ne aradığımız sorulabilir.

Sonuç:

Özet olarak anket sonuçları olumlu ve olumsuz yönden değerlendirilebilir.

Önce iyi tarafından bakalım. Beklendiği gibi öğretim üyelerinin ezici çoğunluğu üniversite özerkliğini talep ediyorlar, YÖK’e karşılar, demokrasinin iyi işlemediğini ve akademik yükselmenin objektif değerlendirmeye göre yapılmadığını belirtiyorlar.

Olumsuz yönü ise, öğretim üyeleri genelde gelenekçi, özgür düşünceden çok benimsenmiş kalıplaşmış düşüncelerin ekseninde dolaştıkları görülüyorlar. Sivil inisiyatiften çok otoriteye ve orduya güven fazla, mesleği dışındaki konularda daha az okuyor ve olaylara bakış açıları evrensel bakmak yerine yerel ölçekte baktığı görülmektedir. Ayrıca öğretim üyelerinin ciddi anlamda iletişim ve özgüven sorunu yaşadığı anlaşılmaktadır. 

Öğretim üyeleri profili bir bütün olarak ele alındığında bir taraftan özek üniversite talebinde bulunuyor, diğer taraftan gelenekçi ve otoriteye bel bağlama gibi tutum sergilenmesi biraz kafa karıştırıcı gibi geliyor. Öğretim üyeleri genelde şablon olarak sorulan klasik sorulara olumlu yaklaşıyor, ancak içerik ve derinlemesine sorgulandığında sıkıntılı olduğu görülüyor. İçerik olarak üniversitelilik, demokrasi ve özerklikten ne anladığı, özerkliğin nasıl sağlanacağı konularındaki sorulara ise daha yüzeysel ve muhafazakâr bir bakış açısına sahiptirler. YÖK’e karşı, demokrasinin iyi işlemediğini, akademik aşamanın doğru yapılmadığını belirtiyor, ancak diğer taraftan örgütlülükten kaçınıyor, sorunların çözümünde mutlaka etkili bir güce sırtını dayandırmayı benimsiyor. Öğretim üyelerinin bir çok konuda net olmadıkları ve daha doğrusu aydın, felsefi derinliği olan olaylara bütünsel bakmaktan uzak oldukları görülmektedir.

Üniversitelerimizin rolü ve toplumun üniversitelerden beklentisi, “henüz görülmemiş ve çözülmemiş olanı görmek ve çözüp açıklamak, en önemlisi de “kral çıplak” diyebilmektir. Yani yalın ifade ile “gerçeği” araştırmak ve söylemeyebilmektir. Bilim adamlarına da gerçeği araştırabilme için aydınlanmış, analiz ve sentez yeteneği gelişmiş, kültürel altyapısı gelişmiş ve her koşul altında gerçeği araştırma ve söyleyebilme direnci kazanmış nitelikte olması gerekir. Maalesef bugünkü tablo ile realite örtüşmemektedir. Bu olgu üniversitelerin toplum nezdindeki itibarını ve kredisini zedelemektedir.

Üniversitelerimizin kurumsal olarak gelecekteki bilim politikalarını nasıl ve kimler tarafından yürütecekleri konusunda hiçbir hazırlıkları olmadığı gibi bir öngörüleri de bulunmamaktadır. Öğretim üyesi belirlemede ciddi kriteri olmadığı için bunun yansıması olan diğer alanlarda da ölçüt ve kriterlerin olmayışından kaynaklanan ciddi sorunlar yaşanmaktadır. Öğretim üyesi yetiştirme ve seçme ilke ve kriterlerinin olmasının yaratığı boşlukta, üniversite mevzuatlarının yapılanma konusundaki eksik ve yanlışları ile üniversiteler doğru bilim kişisini seçememesi yüzünden doğru yönetici seçilememektedirler. Ölçütsüzlük ve hedefsizlik ülkenin beyin takımının olduğu üniversite gibi bilim kurumları örgütsüz ve ölçütsüz olarak açık denizde hedefsiz yol almaktadırlar.

Bir bütün olarak üniversite öğretim üyelerinin profili garip ve çelişkili. Öğretim üyesi kalitemiz araştırma, yayın ve öğrenci yetiştirme yanında toplumsal sorunlara sahip çıkma konusunda istenilen ölçekte ve motivasyonda olmadığımızı açıkça belirtmek zorundayız. Bunun temelinde bilim felsefesi eksikliği ve bilimsel metotlara yaklaşım eksikliği bütün çıplaklığı ile görülmektedir. Maalesef halen bazı öğretim üyeleri bilimsel araştırma metotlarını tümevarım, tümdengelimi, diyelatik yaklaşımı kavram düzeyinde dahi bilmemektedirler.

Ayrıca anket sonuçları öğretim üyelerinin yaşam tarzı, hobileri ve okuduğu kaynaklar, hayatta değer verdiği olgular yönünden ciddi bir bilim tarihi ve kültürel yetersizlikte kendisini göstermektedir. Bütün bu göstergeler bu kadro ile muasır medeniyet seviyesi üzerine çıkmamızı ve AB kapılarında kendimize bir yer bulmamızı zorlayacaktır. Çin Bilimler Akademisi ve TIME dergisinin sonuçlarına göre Türk üniversiteleri dünyadaki ilk 500 sıralamasında yoklar.İngilterde yayınlanan Times gazetesinin "Yüksek Eğitim” Ekinde yayınlanan "Avrupa'nın ilk elli Üniversitesi” sıralamasında bir tek Türk üniversitesi yer almamaktadır. Ülkemizin bilgi çağında dünyadaki yerini doğru olarak alması için öncelikle beyin takımını iyi tanıması, sorunlarını bilmesi ve doğru seçim yapması artık kaçınılmazdır.

Bu bakımdan çağdaş bir YÖK yasası ile birlikte her üniversitenin öncelikle kendi üniversitesinin öğretim üyesi profilini geniş anket çalışması ile belirlemesi gerekir. Bununla birlikte YÖK’ün böyle bir çalışmayı ciddi olarak yaparak geleceğin yetişmiş bilim insanı kaynağını sağlıklı oluşturması gerekir. Bunu mutlaka yapmak gerekir. Aksi takdirde bugünkü profille hiçbir üniversitemiz dünyanın hiçbir yerinde kendisini kabul ettiremez.

Bir başka sayıda çözüm önerilerimi işleyeceğim