ÜNİVERSİTE ÖĞRETİM ÜYELERİNE BÜYÜK GÖREV DÜŞÜYOR

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ, Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr

Üniversitelerin Bilim Adamı Yetiştirme Politikası ve Felsefesi Yok

Bugün nitel ve nicel yönden öğretim üyesi profilinin sıkça sorgulanır olması beraberinde çözüm yollarını da düşündürtmeye zorlamıştır. Öğretim üyesi profili üzerinde yapılan bütün araştırma sonuçlarına göre üniversitelerin öğretim üyesi profili bir çok yönden sorunlu görülmektedir. Bugün genel tabloda ülkemiz üniversite öğretim üyelerinin aile yapısı, gelir düzeyi, akademik statüsü, yaşadığı şehir ve yurtdışında bulunma durumuna göre farklılıklar gösterdiği yapılan bilimsel anket ile belirlenmiş bulunmaktadır. Öğretim üyelerinin akademik kalitesi ve verimliliğinin de bu yönde olduğu biliniyor. Bunun için bugün ülkemiz üniversitelerinde tartışılan konuların biri neden dünyadaki ilk 500 sıralamasında bir Türk üniversitesi bulunmamaktadır. Bu sorunun değişik nedenleri var ve çözümü de kolay değil.

Sorunun nedenlerinden biri de üniversite öğretim üyelerinin kalitesinde dayanmaktadır. Ülkemiz öğretim üyesi profilinin düzeltilmesi için önce bilim adamlığı mesleğinin cazip hale getirtilmesi gerekir. Her şeyden önce kişinin bilim yapmaktan zevk alması bilincinin yaratılması gerekir. Bilim adamlığının cazip hale gelmesi için maddi ve manevi boyutları bir bütün olarak ele alınması gerekir. Bugün ki, Ar-Gör ve Yard. Doç. maaşı nerdeyse açlık sınırında bulunmaktadır. Bu durum da mesleğe olan ilgiyi azaltmış bulunuyor. Konun maddi boyutu önemli ancak siyasilerin ve maliyenin vereceği kararlar olup ayrıca irdelenmesi gerekir.

Ancak olayın felsefi boyutu ve üniversitelilik bilinci ise en zor olan kısmıdır. Bunun düzeltilmesi yine çok boyutlu ve uzun erimli çözüm önerilerini gerektirmektedir. Maalesef bu konuda yetkili kurum ve kişilerin ciddi bir çözüm önerisi olmamıştır.

Uyduculuk mu, Yaratıcılık mı?

İnsanlığın tecrübesine göre bugün kurumsallaşmış, verimli ve dinamik ortamların yaratılmasında kişilerin bireysel motivasyonu önemli bir etkendir. Ülkemiz üniversiteleri motivasyonu yüksek akademik niteliklere sahip her yönü ile kendi kendine yeten ve kendisini aşan aydınlanmış bilim adamı yetiştirme konusunda maalesef belirlenmiş bir bilim politikası bulunmamaktadır. Bugün üniversitelerimizin büyük çoğunda akademisyen alımı konusunda maalesef hocalarımız kendilerine verilen kendi kurumu için en iyi öğretim üyesini seçme konusundaki yetkiyi hiç de doğru kullanmamışlar, niteliğe ve önceden belirlenen kriterlere dikkat etmemişlerdir. Çok başarılı, motivasyonu yüksek, yaratıcı, kararlı insanlar sevilmedi, bunların yerine, yalnızca iyi insan, söz dinler, verilen işi yapanlar tercih edilir duruma gelmişlerdir.

Son yıllarda YÖK’ün baskısı ile LES, yabancı dil puanı kriteri ve akademik aşama için indekse giren yabancı dergilerde makale yayınlama zorunluluğu biraz sınırlayıcı olmuş, ancak yine de nitelikli, her yönü ile kendisini alanında iyi yetiştirmiş, tarih bilinci gelişmiş, aydınlanmış, felsefi altyapıya sahip öğretim üyesini bünyesinde bulundurma başarısını gösterememişlerdir. Üniversiteler arasında iyi öğrenci, araştırıcı ve öğretim üyesi alma rekabeti yaratılamamıştır. Ülkenin nitelikli öğretim üyeleri son yıllarda vakıf üniversitelerine çeşitli nedenlerle gitmek zorunda kalmıştır. Yurtdışında eğitilip dönen öğretim üyeleri kurumlarında basit, ben merkezli, adam sendeci yaklaşımlardan dolayı gerekli desteği görememişler. Yurtiçinde doktoralarını yapanlar başta yabancı dil bilgisi olmak üzere en azından bir dönem de olsa yurtdışındaki kurumların işleyişini bilmek, dünyadaki gelişmeleri izlemek konusunda bilgi ve görgülerinin geliştirmesi konusunda olanak tanınmaması sonucu bugün istenilen ölçüde yol alamamaktadırlar.

Sayın Prof. M. Çağatay Özdemir ve arkadaşının yaptığı araştırmada yurtdışına giden ve gitmeyen öğretim üyelerinin eğitim ve öğretimde kaliteye bakış açıları arasında geniş bir görüş ayrılığı görülmektedir. Özellikle yurtiçinde yapılan bazı yüksek lisans ve doktora programlarına LES ve yabancı dil puanı düşük öğrencilerin başvurduğu ve bunu takiben birimlerin bilim adamı yetiştirme programları olmadığı için ciddi düzeyde ders almadan bazı kişilere akademik unvan verildiğine sıkça işaret edilmektedir. Gelişmiş batı üniversitelerinde yüksek öğretimin ders ve eğitim boyutunun ne denli ciddi yapıldığı hepimizin bilgisi dâhilindedir. Batı üniversiteleri başta kendi elemanları olmak üzere özellikle araştırıcı boyutuna çok dikkat etmekte; kültürel anlamda da çalışma ve yaratıcılığı bize göre daha fazla destekler nitelikte bulunmaktadır. (Bazı salt parayı esas alan üniversiteler hariç. ABD ve İngiltere’de pek çok üniversite olup bunlardan bir kısmı saygındır).

“En Tehlikeli Görüş, Dünyayı Hiç Görmemiş Olan İnsanların Dünya Görüşüdür”.

Ünlü matematikçimiz Prof. Cahit Arf’ın belirttiği ileri ortaokul niteliğindeki üniversitelerimizdeki işleyişi gerçek üniversite ortamı gibi arkadan gelen ve dünyadaki gelişmeleri bilmeyen gençler tarafından yanlış algılanmasıdır. Bu konuda Alexander von Humboldt der ki “En tehlikeli görüş, dünyayı hiç görmemiş olan insanların dünya görüşüdür”. Maalesef bugün öğretim üyesi sıfatını kullanan bazı kişilerin gerçekten içinde bulunduğu üniversite dışında gerçek anlamda dünyanın sayılı üniversitelerinin işleyişlerini bilmedikleri için lisans, yüksek lisans, doktora ve diğer akademik aşamaları yaptıkları üniversiteyi gerçek üniversite gibi bilmektedir.

Bilim Adamalrının Akademik Aşamaları ve Atanmalarına ilişkin Somut Öneriler

Daha önceki yazımda da belirtiğim gibi ülkemiz üniversitelerinin mevcut öğretim üyesi profili sorunlu. Bunun bir yansıması olarak ülkemiz üniversiteleri dünyadaki ilk 500 üniversite arasında yer alamamaktadır. Bunun çeşitli nedenleri var ve ileride konuyu madi ve manevi boyutu ile işlemeyi düşünüyorum. Şimdilik nedenlerden biri olan öğretim üyesi yetiştirme ve atamalara ilişkin çözüm önerilerimi belirteceğim. Bilim adamı yetiştirme sorunu doğal olarak son derece zor ve emek isteyen bir süreçtir. Gelişmiş batı üniversitelerinin en çok yatırım yaptıkları konuların başında yetişmiş nitelikli insan yetiştirmek gelmektedir.

Benim değişik ülkelerde gördüğüm uygulamalar ve öngörüler bütün olarak işlendiğinde ilk etapta aşağıdaki işlemlerin yapılması büyük önem taşımaktadır.

1.  Yüksek Lisansa alınma koşulları yeniden belirlenmeli. Gelişmiş batılı üniversitelerde lisans öğrencileri bilirler ki 4 üzerinden 3’ten aşağı notu olan yüksek lisansa ve doktoraya başvuramaz. Mevcut durumda TÜBİTAK burslarına başvurmak için benzer kriterlerin olduğu bilinmektedir.

2.  Yüksek lisans ve doktora sınavı için yapılan LES ve TUS sınavlarının kalitesi yanında taban puan yukarı çekilebilir. Böylece gerçekten bilim yapmak bir ekmek kapısı olmaktan çok bir uğraş ve yaşam biçimi olarak bu işten hoşlananların kendilerini erken dönemde motive etmesi sağlanır.

3.  Bölüm birincileri mutlaka araştırma görevlisi olarak alınmalıdır. Bu, lisans öğrencileri arasında bilim yapmak isteyen öğrencileri isteklendirecektir. Resmi olmasa bile teamül yaratılmalıdır. Lisans öğrencileri ilk yıldan itibaren motive edilmeli, bilim yapma isteği olan, dil bilen, yetenekli öğrenciler teşvik edilmeli, burs veya diğer ödüllendirici önlemler ile öğrencilere bilim yapma sevdirilmelidir. Bu şekildeki öğrencilerin yurtdışı programlardan daha fazla yaralandırılması sağlanmalıdır.

4.  Araştırma görevliliğinin yanı sıra proje asistanlığı getirilmeli, ayrıca Yüksek Lisans ve Doktoraya kayıt yaptıran bütün öğrencilere burs olanağı ve bölümlerde öğretim sürecine katılma olanağı sağlanmalıdır. Böylece proje yapan öğretim üyesi proje asistanı alabilme şansına sahip olacağı için öğretim üyesi de bir şekilde motive edilmiş olur.

5.  Yüksek Lisans tezinden makale üretmeleri teşvik edilmelidir.

6.  Doktora öğrencisinin savunma sınavına girmesi için mutlaka tezinden bir veya tercihen daha fazla SCI sıralamasına giren dergilerde uluslar arası dergilerde yayın yapması teşvik edilmelidir. İsveç ve Norveç’te yapılan tezlere bakıldığı zaman tezin ana gövdesini değişik dergilerde yapılmış makaleler oluşturmaktadır. Veya tezin apendiks kısmına yapılan makaleler iliştirilir.

7.  Doktorasını tamamlamış araştırıcı mutlaka birkaç dönem kendisinin hazırladığı projeler ile post-dok diye adlandırılan doktora sonrası çalışmalarla katılması çok yararlı olacaktır. Sanırım TÜBİTAK şimdilerde bu konuda başka üniversitelerden gelen araştırıcılar için kariyer geliştirme programı ve projeleri öngörmekte olup bunun yararlı olduğu kanısındayım

8.  Akademik aşama için vazgeçilmez koşul olarak aday doktorasını yaptığı kurum dışındaki bir birimde kadro alabilmelidir. Batıdaki üniversitelerin çeşitliliği ve zenginliğinin temeli buna dayanmaktadır. Aksi takdirde öğrenci hocasını geçememekte, sürekli kendisini işe alan kişinin etkisinden kurtulamamaktadır. Ayrıca bu durum üniversitelerde bugün rektörlerin en ciddi sorunu durumuna gelmiştir. Rektörlerin en zorlandıkları konu öğretim üyeliğine ilk adımı atan kişilerden kadro verilmesinde popülist yaklaşım üniversitedeki etkili kişilerin baskısı, gelecekte kendilerine verilecek oy beklentisi gibi akademik yaşamla bağdaşmayan sorunlar nedeniyle rasyonel kullanılamamaktadır.

9.  Akademik kadro için artık “sadece ayakkabı numarası eksik olan” ilan yerine gerçekten liyakate dayalı, ölçütleri yükseltilmiş başvuruların alınması artık bu ülkenin iyiliği için uygulanması gerekir. Norm kadroya bağlı yani ihtiyaca bağlı olarak adaylar içinde söz dinleyen, bizden, iyi çocuktur, terbiyeli gibi nesnel yaklaşımlar yerine, doktorasının konusu, yayın sayısı, dil bilgisi düzeyi, araştırma yapabilme kapasitesi gibi evrensel düzeydeki nicel-nitel ölçütlere dikkat etmek gerekir. Ayrıca, bilim adamlığı nosyonu ölçütlerinden hayal etme, yaratma, düşünebilme, her koşulda düşündüklerini savunabilen, gerektiğinde karşı duruş gösterebilme cesareti ve direnci, tarih bilinci gelişmiş, kültürel alt yapısı sağlam aydın karakterli evrensel normlara sahip kişiliklerin aranması zorunluluk arz etmektedir.

10.  Fen, Sağlık ve Sosyal Bilimleri Enstitüleri, yeniden gözden geçirilerek bilim adamı yetiştirmeye yönelik olarak yeniden organize edilmelidir. Harp Akademileri benzeri doktora yüksek okulu kurulmalıdır. Bu okullar da bilim disiplinlerinin gereği olan özel konular dışında genel olarak bilim tarihi, bilim felsefesi, uygarlık tarihi, insan kaynakları, ölçme değerlendirme, bilimsel araştırma metotları gibi dersler mutlaka okutulmalıdır.

11.  Yüksek Lisans ve Doktora yüksek okuluna alınacak öğrencilerin seçiminde başarı durumu yanında mutlaka batılı anlamda saygın bilim adamlarının da laf olsun diye değil gerçek anlamda kişinin bilim yapabileceğine güvence niteliğinde referans mektubu alınmalıdır.

12.  Son yıllarda yapılan bir diğer eleştiri de kişinin standartları sağlayacak kadar puan da alıyor ancak bilim etik kurallarına uyma ve kişilik zaafları bilime ve kuruma daha çok zarar vermektedir. Akademik aşamaların sürekli performansa bağlı olarak işletilmesi yöntemleri üzerinde düşünceler geliştirilmelidir. Batıda öğretim üyelerinin modelleri son aşaması olan Profesörlük için performansa bağlı bir kademeli gelişme modelleri ile kişiler motive edilebilirler.

Öğretim üyelerine büyük görev düşmektedir

Öncelikli görev bizlerin oluşturduğu kurullara ve sınav jürilerine düşüyor. Bugünün bilim insanları, yarının hesabını bugünden vermek zorundayız.

Hangi ölçütleri sayarsak sayalım sonuçta bu eleman talepleri Anabilim Dalı ve Bölümlerden başlayarak rektörlüğe kadar gitmektedir. Eleman alımları da anabilim dallarında kurulan jürilerce gerçekleştirilmekte, yönetim kurullarının onayından geçmektedir. Bir diğer deyişle sonuçta öncelikle biz öğretim üyelerine, akademisyen seçiminde büyük sorumluluk düşmektedir. Başta bölüm başkanı, dekan ve rektörlerimiz olmak üzere her düzeydeki yetkilinin yeni kadro ilanında popülist yaklaşımlarla kendilerine oy verecek kişiye değil, ülkemizi yarınlarda temsil edecek, bilim yapacak ve öğretecek nitelik ve kapasitedeki adaylardan yana olmaları gerekir. Değişik düzeydeki bilim jürilerinde görev alan öğretim üyesi hocaların, bilim adamı sorumluluğu bilinci içinde kendilerine ve prensiplerine sadık kalmak şartı ile üniversitelere alınacak akademik kişilikler konusunda ince eleyip sık dokumları gerekmektedir. Yasal düzenleme bir yana nitelikli eleman alımı için geleceğin sorumluluğunu omuzlarında taşıyan akademisyenler olarak daha dikkatli ve seçici olmamız gerekir. Kriterleri yüksek, Einstein’ın belirttiği gibi “hayal etmek, bilmekten önemlidir” niteliğine sahip öngörülü adayların seçilmesi hedeflenmelidir. Hepsinden önce analiz ve sentez yapabilen, yöntem (tümevarım, tümdengelim yaklaşımını), bilim tarihi ve felsefesini bilen, istatistik, ölçme değerlendirme, pedogajik bilgisi yanında insan ve genel kültürü konusunda altyapısı sağlam olan eleştirel düzeyi yüksek yaratıcı adaylara öncelik verilmesi hepimizin yararınadır.