Korona Günlerinde Nadasa Kalmış Olmamız Bize Doğaya Sahip Çıkma Bilinci Yaratacak mı?

Prof. Dr. İbrahim Ortaş, Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr

Nadası Yaşayarak Çıkarsak, Doğa ve İnsanlık Bundan Yarar Görür mü?

Geçirdiğimiz uzun süreli sokağa çıkmama yasağında kurallara uyuyor ve bu arada bir takım zorluklarda yaşıyoruz. Zaman zaman evlerden dışarı kafamızı çıkardığımızda içine düştüğümüz kâbustan uyanmaya başladığımızda ise artık olanlara alışmış ve bir ölçüde zorunluluklara anlam verebiliyor ve kendimizi yeni düzene uyum sağlamaya çalışıyoruz. Bu arada aklıma tarımda “NADAS” diye bilinen kurak koşullarda toprağı dinlendirmek, su tutulmasını artırmak ve takip eden yılda ise daha iyi ürün alınması uygulaması geldi. Eğitimden, araştırmadan ve işten uzak kaldığımız bu dönemi kendimce adeta nadasa kalmış gibi anlamlandırdım. Eğer yaşadığımız süreci nadasa kalmak olarak tanımlar ve yaşananlardan ders çıkarır ve kendimizi geleceğe iyi organize edersek sanırım sürçten karlı çıkmış oluruz.

Nadas Doğa için Ne Anlama Geliyor

Ülkemizin yarı kurak iklim kuşağındaki İç, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Bölgelerinde yıllık yağış buğday-arpa gibi stratejik-geleneksel bitkilerin yetişmesi için gereksinim duyduğu 400 mm yağış düşmediği ve de topraklarının organik madde bütçeleri yetersiz olduğu için çiftçiler çoğu zaman ektikleri buğdayı bile topraktan hasat ile alamazlar. Sulama ve gübrelemenin yapılmadığı birazda verimliliği düşük alanlarda ürün almak için çiftçiler bir yıl toprakların boş bırakır bir yıl ekim gerçekleştirir. Ayrıca bitkilerin topraktan gelişmesi toprakların bütçesinden tuttukları 15’e yakın besin elementini (azot, fosfor, potasyum, kalsiyum, magnezyum, sodyum, kükürt, demir, çinko, bakır, mangan, selenyum, iyot, molibden vs.) toprak çözeltisine yavaş yavaş bıraktıkları için toprak dinlenmeye alındığı zaman toprak tanelerinin etrafındaki yüzeylerde tutulan alınabilir besin elementi miktarı artar ve böylece bir sonraki yıl aynı toprakta bitki gelişimi daha iyi olur. Genelde buğday yetiştiriciliği için yağışın yetersiz olması nedeniyle toprak işlenmediği için topraktaki su tüketilmediği gibi toprağa bir öneki yıldan yağan yağmur suları boşluklarda kalan depo su rezervuarı olarak bir sonraki bitkinin kullanımına olanak sağlanmış olur. Toprakta 75-100 mm kadar su toprak profilindeki gözeneklerde ve toprak yüzeyinde tutulduğu için bir sonraki yıl toprak yeniden ekilerek daha güvenli bir bitki yetiştiriciliği güvenceye alınmış olur.  Başlangıçta arazinin bir yıl ekilmemiş olması bir kayıp gibi görünse de, o iklim ve beslenme koşullarında çiftçiye daha çok kazançlı çıkar.

Toprak-bitki yönetimi ve amenajmanı bakımından yarı kurak iklim koşullarda ve verimliliği düşük topraklarda insanlığın tarımsal üretim tarihinde binlerce yıldır yaparak öğrendiği önemli bir uygulamadır.

Nadasa Kalma Anlayışından Biz Ne Ders Çıkarmalıyız

Son yaşadığımız pendami döneminde “NADAS”  kavramının önemini biz insanların bütün iş ve işlevimizi bıraktığımız bu günlerde çok güzel bir yakıştırma ile hayatımıza uygularsak bundan bütünlüklü olarak hepimizin büyüklerimizin kullandığı “win-win” tabiri ile kazan kazana dönüşebileceğini bekleyebiliriz. Tabii kazanmak için süreci bütünlüklü anlamak ve analitik analiz yaparak sağlanabilir.  Nadasa kaldığımız bu dönemi okuyarak bilgi dünyamızı zenginleştirebilirsek ve geriye doğru kendimizi ve yaptıklarımızı değerlendirsek geleceğe daha bilinç ve daha sağlım adımlar ile girmiş oluruz. 

Buradan hareketle bizlerde bu yaşadığımız 2020 yılını doğadaki sürece benzetirsek, doğada hayat hep tekdüze gitmez, yaşamın inişleri çıkışları olduğu gibi sürekli hareket halindeki yer yüzeyinde belirli dönemlerde virüslerin yaşam ekolojisine uygun ve etkin olarak biz insanların vücudu üzerinde yaşam alanı arayışına girdiği bir dönemde virüsten kurtulmak ve geleceğe sağlıklı çıkış yapmak için kendimizi şimdilik nadasa bıraktık dersek yeridir. İki ay kadar önce sokaklarda bağıran, çağıran, kavga eden, hırsızlık yapan, yalan söyleyenler, sabahtan akşama kadar çalışan, okula giden, öğreten, öğrenen hemen herkes, birkaç zorunlu mesleklerde çalışanlar hariç hepimiz evlerin içine çekilmek zorunda kaldık. Hasta hanelere nerdeyse korona virüslüler dışında kimse gitmiyor. Mahkemelerde bir birlerini dava eden yok. Avukatlar bürolarını kapattılar. Birleşmiş Milletler savaşları durdurun diyor, Ülkeler bir birlerine kapılarını kapattılar, uçuşlar yok, karayolları boş. Petrol istasyonlarına uğrayan yok, uluslararası piyasada petrol satılamıyor diye fiyatlar tarihinin en düşük düzeyinin altında alıcı bulamıyor. Nerdeyse dün yaşadığımız aktivitelerimizden yeme içme ihtiyacı ve sınırlı da olası hava alma ihtiyacı dışındaki diğer bütün işlev ve uğraşılarda nadası yaşamaktayız.

Yaşadığımız bu sürecin bir anlamı olmalı. Sürece neden olan virüsün sağlığımızı hatta canımıza kast etmesinin bir nedeni ve tarihsel bir geçmişinin olması gerekir. Yer yüzeyinden bizden önce 3.5 milyar yıl öncesinden bu yana var olan virüslerin bugün bünyemizde yaşam ortamı aramalarının biyolojisi, sosyolojisi ve eko-politik nedenlerinin analiz edilmesi gerekir. İnsanın birkaç bin yıllık kısa tarihinde keşfettiği ve değiştirmeye çalıştığı doğanın bir sonucu olarak insan doğasının canlılar karşısında bağışıklığı azalmış olabilir mi?

Doğa Kendini Yeniliyor. Ya İnsan Kendini Yenileyebilir mi?

Pekâlâ, kendimizi nadasa bıraktıktan sonra beklediğimiz yeniden canlı, verimli ve sürdürülebilir yaşamımızı doğanın yasalarına uygun ve doğa ile barışık yaşamak için bu defa sorumluluk bilinci, bilgisi ile yaşayacak mıyız? Doğayı kendisine bırakırsak sorun yok onun kendi yasları ve dinamiği var ve kısa sürede kendisini yenileyebilmektedir. Kısa sürede boğazda yunuslar görülmeye başladı, Sokaklarda bugüne kadar görmediğimiz börtü böcek, kuşlar görünür oldu. Peki, biz inşalar kısa sürede kendimizi yenileyebiliyor muyuz? Biz insanlar müdahaleci olduğumuz için aklımız, bilgimiz ve algımız kadar iş yapıyoruz. Bugün Dünyamızın üzerinde sonradan oluşmuş bütün değişimler ve yapılar biz aklımızla yaptık. Dünyada birçok yönetim sistemleri insanların toplumsal yapıları tarafından oluşturuldu. Sistemlerin kendi oluşturduğu yasa ve uygulamaların pratikteki sonuçları içinde zenginlik, fakirlik, adaletsizlik, ahlaksızlık, hak, hukuk ve insani değerler gibi birçok olgu biz insanların bilinçli tercihleri sonucundan oluşturulmadı mı? İnsanın açgözlülüğü, benciliği ve başkasını etkisi altına alma, başkasının çıkarı için kullanmaya kalkması ve bunun için 50 bin hileye başvuran insanların akılları sayesinde bugün bu kadar çevresel, sağlık, sosyal ve ekonomik sorunlar yaşıyoruz.

Diğer taraftan kendi kendini eğitmiş, farkındalığı yüksek, sorumluluğunu bilen, doğadaki her canlının besin zincirinde bir yeri olduğunu bildiği için hiç bir canlıyı gereksiz diye öldürmeyen, bencilik yapmayıp empati yapan, bir başkasının ihtiyacını çalmayan, kurnazlık yapıp fakir fukarayı kandırmayan, kendi sınırlarının bilincinde/ farkında olan insanın bulunduğu ortamda çok az sorun çıkacaktır. Bu bağlamda nadasa kaldığımız dönemde kendimizi yeniden keşfedebilirsek daha insani değerler ekseninde yaşayabileceğimize inanmaktayım.

Doğa Bize Ne Öğretti

Evet, bugünkü insanoğlu bundan 20 bin küsur yıl önce doğanın yasalarını anlayıp ondan yaralanmaya başlamadığı günde dünyamızın yüzeyinden doğal yapının üzerinde hiçbir insan yapımı obje yoktu ve doğa yeraltı ve yer üstü ile tertemizdi. İklim sorunu, çevresel kirlilik yoktu, her canlı yana yana ekolojileri gereğine uygun Yaşıyordu. Ekolojinin en önemli yasası olan her canlı beslenme ve sindirim sistemine göre bir başka canlıyı yiyerek enerjisini temin ediyor. Ancak şimdi bizlerin yaptığı gibi kitlesel halde canlıları kesmiyor, bitkileri kökünden kurutmuyordu. Bakın diğer canlılara hepsi ihtiyaç duyduğu kadar yiyeceğini diğer bir canlıyı yiyerek temin etmektedirler, ta ki bir daha acıkıncaya kadar. Bazı canlılara (sincap, karınca, arı ve benzeri canlılar) gıdalarını saklamaktadırlar, onlarda olası zorlu koşullarda hayata kalmak için depolama gereksinimi duyuyorlar. Yine doğanın yasası gereğince ayakta kalabilmek için gıdasını sağlamak için güçlü ve ben merkezli hareket etmek zorundadır. Kendi aralarında da hiyerarşik durumlar gözüküyor. Yine de sofrada herkese yiyecek bir şey kalıyor. Kalmasıydı canlılık bugüne kadar varlığını sürdüremezdi. Doğa gıdayı ototroflar (kendi gıdasını kendi yapanlar) ve hetetroflar hazır gıdaları tüketenler olarak organize olmuşlardır. Mikroskobik, tek ve çok yıllık bitkiler fotosentez yaparak ürettikleri şekeri kök ve diğer organlarında depolamakladırlar. Mikroorganizmalar ve diğer hayvanlar ve bizler bitkilerin bütün ürettiği yaprak, meyve ve tohumlarını toplayarak ve tüketerek gıdamızı sağlamaktayız. Bu döngü canlılığını besin zinciri güvenliği ve sürdürülebilirliği açısında vazgeçilmezdir.

Doğanın bu kendiliğinde devam eden bu iç içe yaşam insanın aklını kullanarak yaptığı aletler sonucu hayatı kolaylaştırma işlevini kötüye kullanan cin akıllıların çoğalması sonucu maalesef güzelim mas mavi dünyamızı yaşanılamaz duruma getirildi.  Geçmişte karbon döneminde büyümüş olan devasa bitkiler ve o ekolojiye uygun büyümüş olan hayvan varlıklarının yine ekolojik döngüye uygun olarak veya yer yüzeyine çarpan dev meteorlardan sonra yer altında kalan kısımlarının kömür ve petrole veya biyogaza dönüşmesi sonucu oluşan fosil ve hidrokarbonları keşfettik. Keşfettiğimiz bu enerji kaynaklarını kullanarak araçlarımızı geliştirdik, demiri harekete geçirdik, daha hızlı yol alarak dünyayı keşfettik. Dünyanın gedilemez yerlerine gittik, sonrada aya ve marsa kadar gider olduk.

Sonuçta bütün keşfettiğimiz yerlerde inşaatlara başladık. Madenleri yer yüzeyine çıkardık. Kıymetli madenleri paranın önüne koyarak ekonomik üstünlüğü bir başkasına karşı kurduk. Çıkardığımız madenlerden demir ve çeliği kullanarak silahlar yaptık ve bize itiraz eden kişileri düşman veya terörist ilan edip onlara kaşı bastırıcı güç olarak kulandık. Onun için Köroğlu’na atfedilen ve “Tüfek icat oldu mertlik bozuldu” sözündeki gibi insan insana fiziki doğal gücü ile değil de icat ettiği aleti sonucu hâkim geldi. Onun için bugün silahı elinde bulunduran ve bunu teknolojinin en üst yapısı ile kullanan ülkeler kullanamayanları her tülü döverek etkisi altına almaktadırlar.

Bugün dünyanın değişik ülkelerinde uygulanan yönetim şekilleri ve uygulanan politikalar sonucu ciddi sosyal, ekonomik ve çevresel sorunlar yaşanmaktadır. Çoğu ülkelerde milyonlarca insan yönetimlerin uyguladığı kısıtlayıcı durumlar karşısından insanlar yurtlarını, evlerini topraklarını ve kültürlerini bırakarak başka gelişmiş ve rahat edebilecekleri ülkelere göç etmek zorundadırlar. Geriye doğru baktığımızda göçlerin temelinde yetersiz kaynak ve kaynakların insanlar arsında yeteneğine ve iş yapma becerilerine göre dağıtılması olgusu bulunmaktadır.

Doğayı Kendi Ellerimizle Neden Yok Ettik

Güzelim doğa, biz insanların aklımızla yaratığımız para ve güç ilişkilerine yenik düştü. Sayısını bilmediğimiz kadar bitki ve hayvan türü bu doğadan yaşam alanları daraldığı için yok oldu. Çoğunluğu da insanın geniş yaşam alanlarını etkisi altına alması ve kimyasal kullanılmasına yenik düştüler. İnsanın dev traktörlerle doğanın karnını yarması sonucu dünya var olduğundan beri toprakta biriken organik maddenin (karbonun) yarısı okside olarak atmosfere karbondioksit olarak salınarak dünyada küresel ısınmaya neden olmaktadır. Kendi doğal yapısı içinde üzerinde yetişen bitkilere gereksinim duyduğu besin elementi ve suyu sağlayan toprakları verimsiz kabul ederek daha fazla ürün elde etmek için topraklara dışarıdan gübre (tuz) ilave etik. Hormonlar verdik bitkilere, sonra toprakların mikrobiyal, kimyasal doğası bozuldu. Verim düştü, verim düştükçe daha fazla verim için daha çok gübre ilaç kullanmaya başladık. Bu arada artan insanının gereksinim duyduğu gıdayı sağlamak için toprağın daha yoğun işletilmesi için uygulanan gübre, herbisit, pestisit, fugisitler sonucu sayısız mikroorganizma doğadan elemine olup gitti. Daha fazla gıda üretmek için aşımıza ortak olmaya çalışan börtü-böcek-sinekleri yok etmek için DDT’yi bulduk. Mono kültür yaptığımız ortamda yetiştirdiğimiz tek bitki üzerinden beslenmek isteyen ve var oldukları günden beri doğal ekolojileri gereği bitkiler üzerinden yaşam alanı arayan canlıları DDT ile toptan yok ettik. DDT’nin yaratığı ekolojik yıkımı anlamadan DDT’yi bulan arkadaşımıza Nobel verdik, ancak DDT yer yüzeyinde canlıların kanını kuruttuktan sonra anladık nerede yanlış yapıldığını. . Halen de DDT benzeri kimyasalları kullanmaya devam ediyoruz.

İnsan Yaptığı Hatayı Anladı mı?

Evet, insanlığın birkaç binyıllık kısa tarihinde çıplak bulduğumuz dünyamızın üzerini bir şantiyeye dönüştürdük. İnşaatlar bizlere sıcak ve rahat ortamlar sağladı. Şantiyelerde bazen çökükler de oldu, insanlar altında kalarak can da verdiler, Ancak doğanın birleşik kaplar prensiplerini iyi kavrayamadığımız için yaptığımız inşaatları karıncaların doğaya uygun yapılanması kadar yapamadığımız için doğal dengeyi bozduk.

Korona virüs ve benzeri salgınlar daha öncede yaşanmıştı, milyonlarca insan ilacın ve aşının olmadığı dönemlerde can verdi. Ancak her seferinde doğanın güçlü olanları hayata kalmayı başardı, zayıfları ise elenmek zorunda kaldı ve bu dünyada varlığı kayboldu. İnsan türleri de değişik dönemlerde kitlesel yok oluşları yaşamıştır. Korkarım bu defada aynı sonu yaşamayız.

Virüsü Bilmeden Virüsü Konuşmak

Bugünlerde sabah kalkan tanımadığı, doğasını bilmediği bir organizmaya küfür edip duruyor. “Gözün kör olsun Kör Oğlan” deyip yürüyen nene ile karşılaşan Kör oğlanın “Nene kim o Kör Oğlan?” sorusuna, “ne bileyim Kör oğlan diye biri varmış insanları öldürüyormuş, malına canına kıyıyormuş korkumdan kör oğlana kızıyorum misali. Bilen bilmeyen düşman virüs ile savaş deyip başlıyorlar söze. Bilimsel olarak geliştirdiğimiz elektron mikroskop ve diğer teknikler ile virüsleri tanımlıyor ve analiz ediyoruz. Doğanın diğer önemli bir yasasıda her canlı besin zincirinde üstlendiği bir görev vardır. Her canlının yaralı olanı ve zararlı olanı vardır. Bir mantar bitkiye besin elementi sağlar, diğer bir mantar organik bileşikleri ayrıştırmak için kimyasal salgı salarak yapının bozulmasını sağlar. Bazen organizmanın ürettiği salgılar bizleri de zehirleyebilmektedir. Zararlı dediğimiz o canlılar olmasa bugün dünyamız çöp dağlarından, hastalıktan geçilmezdi. Mikrospbun sayesinde tanıdığımız en küçük canlı olan virüsü bugün zararlı olarak biliyoruz. Ancak yararlı virüs doğada ve yaşamımızda var mı? Bilinen 5000’nin üzerinde virüs türünün çoğunluğunun bezin zincirinde ne tür etkileri olduğunu bilmiyoruz. Virüsün biyolojisini, yaşam alanı ve ekolojisini anlar ve analiz edersen virüsün insan vücudu üzerinden yaratığı tahribatı daha kolay ortadan kaldırırız. Koronanın hangi iklim, ekoloji ve insan bünyesinde nasıl davrandığını bilmeden sorunun üstesinden gelemeyiz.  

Korona Virüsle Mücadelede Bilinçle Gıda İsrafı ve Temizliğe Önem Vermeliyiz ki Gıda Güvencesini Sağlayalım

İçimden “sağ olasın korona virüs yıllardır anlatamadığımız gerçeği bize zorla da olsa öğrettin” diyesim geliyor. Korona virüs hakkında halen çoğunluğumuz olumsuz algıları bulunmaktadır. Virüsü ve doğadaki varlık nedenini çok bilmiyoruz. Mikrobiyoloji bilgimiz her canlının ekosistemde bir yerinin olduğunu, görece yaralı ve zararlı formları olduğunu belirtiyor. Virüs konusundaki tartışmalara katılsak da katılmasak da, korona virüsün öğrettikleri olduğunu dillendirenlerde çıkıyor. Yavaş yavaş kokonadan da öğrenilecek bilginin var olduğunu belirtenler de var deniliyor. Doğal olarak virüse karşı aşı ve ilaç geliştirilene kadar benzeri tartışmalar hızı kesmeden daha uzun süre yapılacaktır.

Korona sayesinde gıda güvenliği ve doğanın bizim için gıda ürettiği ve bunda diğer mikroorganizmalarında katısı olduğu gibi ekolojinin yasalarını şimdi bir kısmımız biraz daha iyi idrak ediyoruz. Temizlik ve gıdaların israf edilmesi konusunda daha hassas olmamız ve bilinç ile hareket etmemiz gerekiyor. İslam dininin en önemli ahlaki kurallarından olan “Temizlik imandan gelir” sözünü şekilcilik ile anladık. Ancak bu dönemde herkes ciddi olarak el yıkamayı öğrendi. Bir kısmımızın da önerilen dezenfektan maddeler ile ellerini çokça yıkaması sonucu alkolün ellerinin yüzeyini koruyan yaş tabakasını ve mikroorganizmaları uzaklaştırması sonrası ellerde kuruma ve çatlamalar hata sağlık sorunları oluşmaya başladı. Bazıları da (ABD başkanı Trump) hızlarını alamayarak vücudumuza dezenfekte enjekte edelim deyi verdi. Temizlik yalnız virisli günlerde değil hayatın her alanında geçerli olmalıdır. Bu coğrafyada ilk uygarlıkları kuranların Sümerlerin önemsediği konuların başında temiz eller ile sofraya oturulmasıdır.  

Evet dinimizin öğrettiği önemli bir ahlaki kural olan “israf haramdır” ifadesini “komşusu aç iken tok yatan benden değildir” ifadelerini bu sürede gıdanın önemi açığa çıkınca anladık. Halende anlamayanlarımızın var olduğunu çöplere atılan gıdalardan anlıyoruz. Ne yazık ki insanın tarihi yolculuğunda yaptığı en büyük hatalardan biri ürettiği gıdaların % 40 kadarını değerlendirmeden çöpe göndermesidir. Çin’de Asyalıların tek pirinç tanesini bile çöpe artmadığını görünce bunun ancak bir bilinç ile sağlanacağını daha iyi fark ettim.

Ancak korona virüsün bize öğretilen en ciddi zorunlu ders doğadan kopmamamız gerektiğini öğreti. Tarımın yani gıda güvenliğinin öncelikle sağlanmasının zorunlu olduğunu, sonra gıda dağıtımı üzerinden ekonomik gelişmelere bakmamız gerektiğini hissettirdi. İnsanlığın tarımla başladığı zorunlu ekoloji-enerji-ekonomi (üç E ilkesinin sıralamasını hatırlattı) ilişkisine uygun hareket etmemiz gerektiğini yeniden hatırlattı. 

Gıda Güvenliği Yeni Yeni Anlaşılıyor

Uzun zamandır tarımın öneminin sanayi ve teknoloji ile mukayese edilememesi gerektiğini belirtiyorduk. Sanayileşmenin getiresi tarım getirisinden yüksek olabilir ancak tarihsel süreçte yaşanmış veriler dikkate alındığında insanlığın ilk eksikliğini çekeceği sorunların başında gıda yetersizliği gelecektir. Yapılan bütün tartışma ve yorumlarda tarım ve hayvancılığın bütünlüklü olarak ele alınması ve mutlaka desteklenmesinin ihtiyaçtan çok ekolojinin sağlıklı işlemesi ve üretim çarklarının bir birini tamamlaması için vurgulandı. Hayvancılık kırsalda insanların yapması gereken doğal bir iş olarak görüldü. Etkin ve hemen her alanda kendi kendine yeterliliğin öncelikle sağlanması için çok yönlü bir tarım politikası ve stratejisinin oluşturulması gerektiği şimdi daha iyi anlaşılmış durumdadır.

Sanırım Dünyada ve ülkemizde başvurulan en ciddi yanılgı sanılıyor ki toprak uçsuz bucaksız olduğuydu. Toprak gıda üretim ortamı olmanın dışında önemli bir meta olarak (arsa, satılacak tarla, sanayi hammaddesi) görüldü. Çoğu insan için halen buğday ekerseniz tarlaya ilkbaharda hasat eder gerekli gıda güvenliğini sağlarsınız şekillindedir. Günümüzde toprakların verimlilik potansiyelinin tüketildiği ve artık hiçbir kimyasal girdi sağlanmadan ürün alınmayacağı noktasına geldiğimiz yeni yeni anlıyoruz. Tarımın çiftçilerin kendi asıl işi olduğu ve elindeki bitmez tükenmez tarla-toprak ortamında ne ekerse onun bileceği iş olarak görüldü. Ancak son on yılda yaşanan olguları tarımın bütünlüklü olarak makro düzeyde devletinin denetleyici ve gözlemci olarak sürece dâhil olmasının gerekliliği daha iyi anlaştı. Tarım-toprak ve bitki ekseninden gıda güvenliği sorunun bütünsel organizasyon ve bir girdi-çıktı planlaması olduğu anlaşılmadı. Tarım politikalarının aynı zamanda kırsal kalkınma plan ve programları ile birlikte yürütülmesi gerekir. Dünyanın ve ülkemizin tarım politikası gıda güvenliği, çevre, sürülebilir kalınma ve sağlığı da içerecek şekilde yeniden düzenlenmesi gerekiyor.

Gelecekte Olası Küresel krizlerden Etkilenmemek İçin Gıda Güvenliği ve Sürdürülebilirlik Temel Amaç ve Hedef Olmalıdır

Son korona virüs salgınında en çok yoksulların ve sağlık koşularının yetersiz olduğu yerlerdeki insanların etkilendiği anlaşıldı. Bu tür yanlış algılama ve yönetimler sonucu alt yapısı sağlanmadan kırsaldan insanlar kentlere göç ettirildi. Bu arada köylerin yapısal bütünlüğü ve aile dirlikleri bozuldu. Kırsaldan kente göçü en çok gençlerden oluşurken, köylerin nüfusu yaşlandı. Tarımda çalışan gençler olmayınca milyonlarca tarım toprağı işlenemez halde üretimin dışında kaldı. Kırsaldan kente göç sonrası ilkokulları öğrencisizlikten dolayı kapattırdı. Sonunda köylü yaşlı nüfustan dolayı üretimden koptu. Tarımsal gelenek ve bilgi birikimi ve üretim zinciri zarar gördü. Sanırım insanlık bundan ders çıkarmış ve geleceğe doğanın kurallarını gözetir ve doğa ile barışık yaşarız.

Yaşadığımız bu korona virüs salgını süreci doğa, tarım ve gıdanın önemini ve güvencesinin sürdürülebilirliğini gerekliliğini bir kez daha önümüze koydu. Bu yeni süreçte konuyu bilinçle ve bilimin ilkeleri ile yeniden organize etmemiz gerekiyor. Mevlana’nın ifadesi ile “ dün dünde kaldı cancağazım, yeni şeyler söylemek gerekir. Evet, yeniden düşünüp doğa-insan temelli, tarımsal sürdürülebilirliği konuşmamız ve uygulamamız gerekiyor.

6 Mayıs 2020 Adana,  İbrahim Ortaş Korona Günlüğü