|
En üst eğitim ve araştırma kurumu olarak
üniversiteler, her türlü sorunların (maddi ve manevi) en üst düzeyde
incelenip irdelendiği, elde edilen bulguların yine öğretim ve yayın yolu
ile aktarıldığı merkezler olarak evrensel ölçekte insanlığa hizmet vermektedirler.
Eğitimin tek yetkili kurumu olan üniversitelerin bilimsel ve teknik
geliştirme merkezleri olmanın ötesinde birer felsefi tartışma ortamı olarak
çevrelerini bilinçlendirme ve bu yönüyle bulunduğu bölgenin bilinç ve
kültür düzeyini yükseltme sorumlulukları bulunmaktadır. Üniversitelerin
öncü gücü olan bilim insanlarının görevi ise gözlemleyen, düşünen,
araştıran, sorgulayan ve kuram geliştirerek bilinmeyeni bilinir hale
getirip bütün bunlardan faydalanarak yaşamı kolaylaştırmak için gerekli
yöntem ve teknikleri geliştirmektir. Üniversitelerin tarihsel misyonuna
bakıldığında; bulunduğu çağın önünü açması, sorunları doğru tespit etmesi
ve yaşamı kolaylaştırması için uygun modeller oluşturması ile anılırlar. Bu
yönüyle üniversiteler en üst düzeyde teknik imkanlarla donatılmış ve
örgütlenmiş, geleceğe yönelik planı ve projesi olan, vizyonu açık, maddi ve
manevi sorunu olmayan kurumlar olmak zorundadırlar.
2002 yılında
yukarıda tarif edilen üniversite gerçeği ile ülkemiz üniversitelerinin
gerçeğinin birbirine pek de uymadığı görülmektedir. Bugün üniversiteler
kendisine yakışır şekilde etkin, sorun çözen ve saygın bir kurum olma
yerine, kendi kendisi ile uğraşan, maddi gücü olmayan, öğretim üyelerinin
bir kısmı ‘gözlerimi kaparım vazifemi yaparım’ veya ‘salla başını al
maaşını’ anlayışında, kendisine biçilen alanın dışına çıkamayan, felsefesi
ve dünya görüşü daraltılmış bir konuma gelmişlerdir.
Üniversiteler, genç,
fikir sahibi ve yüksek kapasiteli insanların bulunduğu ortamlarda değişik
fikirlerin ve bakış açılarının doğması aykırı bulunmuş ve bir tür sindirme
ile üniversiteler, fikirlerin tartışıldığı yerler olmaktan çıkarılıp doğru
kabul edilen fikirlerin öğretildiği yerler olarak toplum nezninde
küçültülerek etkinliği düşürülmeye çalışılmıştır. Öğretim üyeleri ekonomik
yönden yoksulluk sınırına getirilmiş, zamanının büyük çoğunluğunu
laboratuvar ve kütüphanede geçirmek yerine, geçinmek için kısmen ek iş
yapmaya zorlanmışlardır.
Üniversitelerin bu
duruma düşmesine neden olduğunu düşündüğüm ve kendi izlenimlerimi yansıtan
belli başlı sorunlar aşağıda sıralanmıştır.
1. Bilim Politikası
ve Bilimsel Araştırma Programı Yetersizliği Sorunu a: Amaç ve Hedef
Oluşturmada Kısırlık
Bugün Türkiye’de
üniversitelerin en ciddi sorunu geleceğe yönelik bilimsel program ve
hedeflerinin olmaması olarak görülmüş ve bir çok sorun da bilimsel bakış
açısının olmaması ile ilişkilendirilmiştir. Bir çok üniversiteler ana bilim
dalı düzeyinden başlayarak üst örgütü rektörlük makamına kadar geleceğe
yönelik hedeflerden, projelerden ve stratejilerden yoksun bulunmaktadırlar.
Toplumun en örgütlü ve vizyonu olması gereken kurumu halen bulundukları
ortamda planı, projesi olmayan ve hangi misyona hizmet ettiğinin
bilincinden yoksun okyanusta pusulasız yüzen bir gemiyi andırmaktadır.
Gelişmiş üniversitelerde uzun ve kısa vadeli projeksiyonlar çizilir ve
aralıklarla bunların gerçekleşme durumları tespit edilir. Başarılı olan
birimler ve kişiler ödüllendirilir; başarısızlar ise zamanla işini
kaybetmekle yüz yüze kalırlar. Üniversiteler en alt biriminden en üst
kuruluşuna kadar aralıklarla hedefler belirlemeli ve hedeflerin
gerçekleşmesi ve öğretim üyelerinin yıllık faaliyetleri izlenmelidir.
b: Kalite sorunu
Son yıllarda
üniversitelerin bilimsel yayın sayısının arttığı bir gerçektir fakat bu
artış tamamen ülkenin bilim politikası ve altyapı iyileştirilmesinin bir
sonucu olarak değil, daha çok akademik aşamadaki zorunluluk, TÜBİTAK
teşviki (az da olsa maddi destek) ve yurtdışında doktora öğrenimi görüp
yurda dönen genç araştırıcıların geçmişten getirdikleri birikim sonucudur.
Türkiye’nin bilimsel aktivitesini yükselten bu artış istekli ve sürekliliği
olan bir durum arz etmemektedir.
c: Statüko
Bugün üniversiteler
çağın koşullarına göre hareket eden dinamik unsurlar olmak yerine mevcut
statükoya bağlı yavaş hareket eden hantal kurumlar haline gelmiştir. Duruma
göre yeni enstitü, merkez ve eğitim programlarının açılması, araştırma
gruplarının kurulması ve gerektiğinde kendilerini yenilemeleri son derece
zor ve zaman alıcı olup statükoya uygun olarak üst makamlarca
halledilmektedir.
d: Çeşitlilik
Üniversitelerin bir
diğer ciddi sorunu da beyin fırtınasının oluşmasına olanak tanınmamasıdır.
Farklı düşüncelerin oluşmaması, evrensellikten ismini alan üniversitelerde
gerek yöneticiler ve gerekse yetkili ve etkili makamlar tarafından farklı
düşünmeye hiç tahammül gösterilmemektedir. Üniversitelerin hemen hemen hiç
birinde geleceğe yönelik fikirlerin geliştirildiği, tartışıldığı düşünme ve
gelişme merkezlerinin oluşmadığı gözlenmektedir. Üniversitelerin en önemli
özelliği yeni ve özgün düşünceye değer verilmesidir. Aykırı düşünmeyen hiç
bir beyinin bilimsel anlamda buluş yapması beklenmemektedir.Üniversitelerin vazgeçilmez gıda
kaynaklarından biri olan beyin fırtınası anlayışının yaygınlaştırılması ile
üniversiteler gerçek bilim üretebilir ve öğretebilir merkezler haline
gelebilirler. Bu şartlarda bir çok kişi beyin fırtınasına tahammül edemeyebilir
fakat olmazsa olmaz deyip herkes üniversitede düşündüğünü ileri sürmeli ve
bu düşüncelerden yaşamın felsefesine uygun, hayatta destek görenler
işlerlik kazanmalıdır. Her beyinde bir fırtına vardır.
e: Üniversitelerde
Hiyerarşi Sorunu
Farklı düşüncenin
gelişememesinin bir nedeni de yaygın olan akademik hiyerarşinin kendisini
üniversitenin her alanında hissettirmesidir. Genelde idari ve ekonomik
konularda akademik hiyerarşi bütün dünyada dikkate alınarak yapılırken,
bilimsel stratejilerin ve politikaların geliştirilmesinde ve projelerin
değerlendirilmesinde ise bilimsel hiyerarşi ön plana çıkmaktadır. Ülkemizde
ise yalnızca akademik hiyerarşi ön planda tutulduğu için konum olarak düşük
düzeydeki araştırıcıların görüşleri çoğu zaman dikkate alınmamaktadır. Bu
gün katı ve sıkı bir hiyerarşik yapının hakim olduğu üniversitelerimizde
hiyerarşilerin mümkün olduğunca daha esnek hale getirilmesi ve yönetimlerin
aşağıdan yukarıya doğru demokratik bir şekilde yeniden yapılanması artık
bir zorunluluk haline gelmiştir.
f: Everensellik
Sorunu
Üniversite
personelinin (Öğretim üyesi ve öğrencisi) ve ortamının toplumsal sorunların
kaynağı olarak görülmesi ve üniversite özerkliğinin kısmen kontrol altına
alınmasından bu yana üniversiteler evrensellik boyutundan ulusal boyuta
taşınmışlardır. Bunun sonucu öğretim üyeleri de evrensel boyuttaki sorun
çözümü ve hipotez üretmek yerine, başka ülkelerden yapılan çalışmaları
olanaklar ölçüsünde ülkemizde uyarlanabilirliği üzerine yönelmişlerdir.
Bugüne kadar çok az sayıda öğretim üyesinin uluslararası alanda başarı
göstermiş olması bu politikaların bir sonucu olsa gerektir. Fakat yurt
dışında faaliyet gösteren Türkiye kökenli öğretim üyelerinin ise
uluslararası alanda daha başarılı olduğu sık sık duyulmaktadır. Bu da
olayın kişiden çok sistemin bir yansıması olsa gerektir.
g: Üniversitelerin
Kayırmacılık Sorunu
Başarısı ve becerisi
olamayan, eş-dost ilişkisine dayalı personel politikası bugün
üniversitelerin kalitesini önemli ölçüde zedelemektedir. Bazı
üniversitelerde başta araştırma görevlisi olmak üzere öğretim görevlisi ve
elemanı alımında yakınların kollandığı sık sık şikayet konusu olmaktadır.
Boğaziçi Üniversitesi ikinci dereceye kadarki yakınların üniversiteye
alınmaması konusunda örnek bir tutum sergilemiştir.
h: Ara Elemanı ve
Yardımcı Hizmetler Sınıfı Sorunu
Üniversitelerin bir
diğer sorunu da yetişmiş ara eleman sorunudur. Bir taraftan binlerce işsiz
üniversite mezunu, bir taraftan da laboratuvarlarda, arazide ve büroda
çalışarak hizmetli eleman bulma sorunu söz konusudur. Bir çok
laboratuvarlar teknik eleman yetersizliği nedeniyle ya hocalar veya varsa
yüksek lisans öğrencileri tarafından yönetilmektedir. Mevcut personel de
çok verimsizdir.
2. Nitelikli Öğretim
Üyesi ve Elemanı Bulma Sorunu
Üniversitelerin esas
itici gücü olan nitelikli öğretim üyesinin yetiştirilmesi ve geleceğin
kadrolarının inşası üniversiteleri ve YÖK’ü en çok meşgul eden sorunların
başında gelmektedir. Halen bir çok üniversitede öğretim elemanlarının atama
ilkeleri oluşturulmamış, atamaların çoğu zaman siyasi eğilimlere ve
yakınlığa göre yapıldığı söylenmekte, ya da rektörlerin oy deposu olarak
değerlendirilmektedir.
Yine son yıllarda
her ile bir üniversite açılması sonucu oluşan öğretim üyesi açığı, öğretim
üyelerinin maaşlarının yetersizliği ve siyasi tercihlerden dolayı yetenekli
ve çok yönlü bir çok kişiler bugün üniversitelerin dışına itilmiştir. Bugün
bir çok taşra üniversitesinde işe girmenin en kolay yolu olarak öğretim
üyeliği seçilmiştir. Üniversitelerde kalite sorununu çözmek için akademik
atama barajlarının düzenlenmesine çalışılmaktadır. Sonradan yapılacak bu
tür düzenlemeler yerine öğretim üyeliğinin cazibesinin artırılması ve
bilginin değerli olduğu bilincinin yerleştirilmesi ile üniversiteler
nitelikli kişilerin çalışma alanı olacaktır.
Akademik aşama
olarak kabul edilen doktora sonrası unvanlar bugün en çok tartışılan
konuları oluşturmaktadır. Objektivitizmden çok dil barajı ve sübjektivizmin
ağır bastığı akademik aşama yapma anlayışı artık dejenere olmuştur. Son 20
yılın bilânçosu üniversitenin bünyesine yerleşmiş, üretkenliği düşük,
vizyonu ve dünyaya açılma cesareti olmayan ve yerel ölçekte düşünen hatırı
sayılır öğretim üyesi ordusu oluşmuştur.
Bütün dünyada
üniversite öğretim üyeleri ilanla ve kendi gurubunun en iyileri kendi
üniversitesi dışında aranırken ülkemizde herkes kendi yetiştirdiği
elemanını(inbreeding)almayı tercih etmektedir. Böylece çeşitlilik ve
insan motivasyonu olmadığı gibi aşağıdan gelen nesil yukarıdakileri
geçememektedir. Geleceğin kadrolarının oluşturulmasında etkin bir yöntem
olarak bütün dünyada benimsenen ‘proje asistanlığı’ ve ‘post-doktor’
uygulaması ülkemizde işletilmediği için çekirdekten yetişme ve kendini
ispatlamış öğretim elemanı yetişmemektedir. Öğretim üyesinin yetişmesi,
birlikte çalıştığı hocanın bilimsel aktivitesiyle paralel yürümektedir.
Toplumun en örgütlü
ve ilkeli kurumları olması beklenen üniversitelerin her konuda bir
çıtasının olması ve ilkeli davranması kurumların toplum neznindeki
saygınlığının korunması için büyük önem taşımaktadır. Gelişmiş
üniversitelerin çıtalarını yüksek tutarak kaliteyi yükseltmeleri bir
zorunluluktur.
YÖK ve Milli Eğitim
Bakanlığı kanalıyla öğretim elemanı yetiştirmek amacıyla yurt dışına
gönderilen öğrencilerin bir kısmının sonradan tarikatlarla ilişkisi olması
ve bir kısmının başarısız ve bir kısmının da bulundukları ülkede kalmayı
tercih etmeleri nedeniyle istedikleri başarıyı yakalayamamıştır.
Öğrenimlerini tamamlayıp geri gelenlerin çoğunluğu yeni kurulan taşra
üniversitelere gönderilmişlerdir. Yeni üniversitelerde maddî ve manevi
olanaksızlıklar yanında kendilerine alt yapı olanaklarının sunulmaması,
çalışma ortamı yaratmak için proje yapacak kurum bulamaması gibi
sorunlardan dolayı çoğu gençler bugün yalnızca ders vermekten öteye
geçememişlerdir.
Ayrıca ileriki
sayılarda aşağıdaki sıraladığım sorunları irdeleyeceğim.
3. Üniversitelerin
Yönetim Sorunu
4. Araştırma Fonu Sorunu
5. Yayın Kalitesi Sorunu
6. Altyapı Sorunu
7. Nitelikli Öğrenci Bulma Sorunu
8. Yüksek lisans, Doktora Eğitimi ve Sorunları
9. Bilgiye Erişim Sorunu
10. İletişim ve Haberleşme Sorunu
11. Kongrelere ve Sempozyumlara Katılma ve Bunları Düzenleme Sorunu
12. Yabancı Dil Sorunu
13. Öğretim Üyelerinin Özlük Hakları Sorunu
14. Öğretim Elemanlarının Örgütlenme Sorunu
15. Öğrencilerin Örgütlenme Sorunu
Özet:İyi bir tornada iyi bir usta şaheser yaratabilir
fakat kötü bir usta niteliksiz mal üretir. Bu bakımdan üniversiteler iyi
bir torna ve hocalar ise birer iyi usta olmak zorundadır. Bugün torna
bakımsız, ustalar ilgisizlikten ve yetersiz kaynaklarla boğuşmaktan yorgun
ve bitkinse, tabii üretilen ürünün kalitesi o ölçüde düşük ve piyasada
hakkettiği değeri görememektedir.
Kanım o dur ki,
üniversite mensuplarının çoğunluğu (öğretim üyesi, öğrenci ve çalışanları)
üniversite bilinci ve üniversite yaşam biçimi hakkında pek de geniş bilgi
sahibi değildirler. Çoğu kişi üniversiteyi sabah 8, akşam 5 mesaisi içinde
bir işyeri olarak görmektedir. İl üniversitesi düzeyinde faaliyet yürüten
taşra üniversitelerinde bu durum daha da vahim durumdadır. Üniversitelilik
bilinci oluşmadığı için stratejileri ve vizyonları da kısır olmaktadır. Hal
böyle olunca yukarıda sıralanan ciddi sorunlar oluşmakta ve o noktadan
itibaren de üniversiteler bilim üreten ve öğreten kurumlar olmaktan çıkar
duruma gelmektedirler.Her şeyden önce
üniversitelerin kendi duruş noktalarını belirlemeli ve kendi misyonunu
yerine getirmesi için kendilerini yeniden şekillendirmesi gerekmektedir.
Bugün gelinen
noktada toplumun önü tıkanmış ve bu tıkanıklık kendisini yansıma
prensiplerine uygun olarak üniversitelerde de hissettirmektedir. Toplumun
önünün açılması kendi sorunlarına ve toplumun sorunlarına sahip çıkan bir
üniversite anlayışı ile olacaktır.
|
