Türkiye de Bilim Yapmanın Zorlukları

1. Proje Asistanlığının Yaygınlaştırılması

Doç. Dr. İbrahim ORTAŞ

Çukurova Üniversitesi, e-mail: asportas@mail.cu.edu.tr

Son yıllarda ülkemizin dünyada bilimsel çalışmaların ölçüsü olan yurtdışı yayınlar Science Citation index sıralamasında önemli bir yere geldiği görülmektedir. Bu son derece gurur verici bir durumdur. Belki de bu, ülkemizin yurtdışı imajını en iyi gösteren kriterlerden biridir. Bugün Türkiye’de olanaklar her nekadar kısıtlı da olsa, bilim yapmak için kendi konusunda uluslararası düzeyde proje yapabilen ve yayın yapan yeterli bilim insanı olduğu kanısındayım

Yukarıdaki açıklamaların sonucunda denilebilir ki, madem Türkiye’de proje yapacak beyinler var, projelere sınırlıda olsa destek veren kuruluşlar var, alt yapı olanakları da bazı üniversitelerde kısmen de olas tamam; neden o zaman istenilen ölçüde bilim yapılamıyor? Bu sorunun cevabı bir çok bilim insanının yıllardır söylemeye çalıştığı fakat yüksek sesle dile getirmediği, projelerde çalıştıracak yardımcı eleman bulamama sıkıntısıdır. Bugün geldiğimiz noktada, üniversiteli araştırıcıların çok istedikleri konuların başında, iyi bir proje yapmak ve bunun olanakları ile laboratuvarlarını zenginleştirerek araştırma gücünü arttırmaktır. Bu zor olan sınavı başarı ile verip proje yöneticisi olmak olasıdır, fakat projeyi başından sonuna izleyecek yardımcı eleman bulmak bugün en ciddi problem olarak ortada bulunmaktadır. Son yıllarda Çukurova Üniversitesinde bir çok ulusal ve uluslararası projeler yapılmış ve zorluklara karşın başarı ile de sürdürülmektedir. Proje yöneticileri projenin her sorununu kendi olanakları ile çözmeye çalışmaktadır.

Üniversite öğretim elemanının mesaisinin yarısını eğitime, yarısını da araştırmaya vermesi gerektiği düşünülürse bütün zamanı bir projeye bağlaması düşünülemez. Öğretim elemanının aynı zamanda birden fazla projede görev alması veya proje yönetmesi olası olduğundan projelerin belirlenen süreçlerde sağlıklı olarak yürümesi için mutlak yardımcı eleman gereksinimi bulunmaktadır. Bunun yanında bir çok öğretim üyesi sınırlı sayıdaki kadro nedeniyle yıllarca hiç yardımcı olarak araştırma görevlisi alamadığı için istediği araştırmayı da yapamamaktadırlar. Bir çok bilimsel sempozyum veya kongrede karşılaştığım bilim insanlarının yakındıkları konuların başında ‘kafamızda araştırılması gereken çok konu var var fakat projeyi yürütecek yardımcı eleman bulamıyoruz’ şeklindedir.

Çoğu batı ülkesinde olduğu gibi Araştırma Görevlisi kadrosu yanı sıra, proje asistanlığının ihdas edilmesinin daha doğru ve beklenenden daha fazla yarar getireceği kanısındayım. Proje asistanları belirli projelerin laboratuvar işlemlerini izleyen, lisans düzeyinde  eğitim görmüş, yüksek lisans ve doktora öğrencileri olabilir. Proje asistanlığı, projeye destek veren kuruluşlar tarafından, proje süresince sağlanır. Türkiye’de projelere destek sağlayan TÜBİTAK, DPT ve Üniversitelerimize düşen en büyük görev, destek sağladıkları projelere, mutlak olarak proje asistanı bursu eklemeleridir. Bilindiği gibi gelişmiş batılı üniversitelerin projelerinde yardımcı personel için konulmuş fonlar bulunmaktadır. Bu nedenledir ki bir çok proje başarı ile zamanında sonuçlandırılmaktadır.

Üniversitelerimizde bugün, son derece sınırlı olanaklarını zorlayarak fedakarlık yapan bir çok genç yüksek lisans ve doktora olanaklarını kendileri sağlamaktadırlar. Bu özverili öğrencilerin yüksek lisanslarının sonucunda bir işe girme garantileri olmadığı halde, iki veya üç yıl gibi uzun bir süreyi göze alarak, bilim yapmak istediklerini bilmekteyiz. Hayatlarının en dinamik ve en sorunlu döneminde geleceğe güvenle bakacakları, bilgi birikimi yapacakları bir dönem olan 20 yaşın üzerindeki bu gençleri anlamak ve ona göre davranmak her halde başta devletimizin görevleri arasında olsa gerektir. Bu denli istekli genç insanlarla bir çok sorunun çözüleceği ve ülkemizin bilimsel anlamda belirli bir yere getirileceği bir gerçektir. Gelecek 2000 ‘li yılarda eğer dünyadan kopmayacaksak kanımca genç ve dinamik bilimciler yetiştirmek zorundayız. Buğun dünyanın neresine bakarsanız bakın araştırmalar, deneyimli öğretim elemanlarının ve araştırmacıların denetiminde ve mesai problemi olmayan genç araştırmacıların heyecanlı ve sabırlı çalışmaları sonucunda üretilen verilere dayanmaktadır.

Bu bağlamda, TÜBİTAK’ın bu amaca yönelik burslarının çoğu geçmişte isim yapmış bilinen kişilere işlerini kolayca yürütebilmeleri ve kendileri bilinen kişiler olduklarından bilim adamı yetiştirilmesine katkıları olacağı düşünülerek, sınırlı sayıda burs imkanı emirlerine verilmiştir. Amacı son derece iyi olmasına karşın bunun istenilen düzeyde gerçekleşmediği rahatlıkla söylenebilir. Burslar çoğunlukla öğrencinin öğrenim süresi ile sınırlı olduğundan bir veya iki yıl süresince öğrenciler bu burslardan yararlanmaktadırlar. Oysa bunun yerine TÜBİTAK veya diğer proje teklifi alan kurumlar, proje yapan her araştırmacıya proje süresince projenin kapsamına göre, projede çalışacak proje asistanına burs sağlarsa araştırma öğrencileri projeden daha fazla bilgi edinerek, projeye daha fazla katkıda bulunacaklardır. Yoksa TÜBİTAK burslarından yararlanan bir çok öğrenci şimdi ya serbest piyasada iş bulmakta veya öğretmenlik yapmaktadır. Bunun sonucu bilim adamı yetiştirme programı çerçevesinde verilen burslar çoğu zaman hiç bir anlam ifade etmeden heba olmaktadır. Bu tür olumsuzluklara meydan vermemek için, Burslar mutlak surete projelere proje asistanlığı adı altında verilmelidir.

Proje Asistanlığının Bilimsel Gelişmeye Katkısı Ne Olacaktır.

1.   Bir projenin başlangıcından bitimine kadarki süreci aksatılmadan tamamlanmış olacaktır. Çoğu projeler lisansüstü öğrenciler veya teknisyenlerle yürütülmeye çalışıldığından çoğu zaman proje istenildiği gibi zamanında bitirilememektedir. Proje asistanı mesai problemi olmadığı için hafta içi ve hafta sonu çalışacağı projede istenilen sürede amacına uygun olarak yürütülen denemeleri sonuçlandıracaktır.

2.   Araştırmaların kalitesi daha yüksek olacaktır. Projeler genelde farklı zamanlarda farklı kişi tarafından izlendiği için projenin değişik dönemlerinde meydana gelen değişmeler ve bulgular her ne kadar kaydedilse bile sonuçların değerlendirilmesi istenilen ölçüde olmamaktadır. Bilinçli ve projenin başlangıcından itibaren ne yapacağını bilen asistanlar projeyi sahiplenecekleri için proje planlandığı gibi yürütülecek ve sonuçların gerçekçilik payı yüksek olacaktır. Bu anlamda proje asistanları projedeki sürekliliklerinden dolayı sonuçların yorumlanmasında ve yeni hipotezlerin oluşturulmasında daha fazla katkı sağlayacaktır. Projede sorumluluğu olmayan teknisyen ve öğrenciler projeye katkıda bulunamazlar.

3.   Daha nitelikli araştırmacılar yetiştirilmiş olacaktır. Proje asistanı bir taraftan bir bütün olarak projenin felsefesini anlamaya çalışırken bir taraftarda elde edilen verilerin yayın haline getirilmesi ve ara raporlarını yazılmasına katılacağı için beklenilen bilimsel nosyonları kazanmış olacaktır. Bu tür kişiler ileride kendi başlarına proje yapma ve yönetme konusunda daha başarılı olmaktadırlar. Yoksa kendine güvenmeyen bir işi nerede başlayıp nerede bitireceğini bilmeyen yalnızca doktorasını yapmış ve başkasının korumasına muhtaç kişilikler ve araştırmacılar yetişecektir. Proje asistanı projeyi bir bütün olarak izlediği için çalışma yaklaşımını kendisine bir model olarak seçer ve yaşamı boyunca benzeri doğru yaklaşımlarla kendini geliştirir. Batı ülkelerinin tamamına yakını öğretim elemanlarını bu şekilde kazanmaktadırlar. Bu  ülkelerinin çoğunda öğretim kadrosu ile araştırmacı kadroları birbirinden ayrıdırlar.

4.   Üniversiteler daha fazla proje yapacaklardır. Proje yapmak isteyip de yardımcı eleman bulamadığı için proje yapamayan bilim insanları projenin sağlayacağı asistanlık olanağını dikkate alarak proje yapmaya çalışacaktır. Böylece yardımcı eleman beklentisi içerisinde olan araştırıcılara kendi olanaklarını kendi yaratma olanağı sağlanmış olacaktır.

5. Türkiye’nin uluslararası alandaki yayın sayısı artacaktır. Çoğu projenin kesik ve zamansız yürümesi nedeniyle birbirini tamamlayan veriler çoğu zaman ne yazık ki oluşamamaktadır. Bunun sonucunda proje yürütücüsü çoğu zaman sonuçlarına güvenerek yurtdışında ve içinde yayınlayamamaktadır. Projenin düzenli yürümesi ve sağlıklı verilerin elde edilmesi sonucu araştırmalar mutlak yayınlanabilir duruma geleceklerdir. Bilindiği gibi uluslararası bir çok yayındaki ilk isimler genç araştırma öğrencilerinin isimleridir. Genç araştırmacının çok daha istekli olması ve belirli bir yere gelecekse yayın yapması bilinci oluştuysa hem projeyi daha iyi sahiplenecek ve yayın yaparak kendisini geliştirecektir.

6. Türkiye’nin uluslararası alandaki yayın sayısı artacaktır. Çoğu projenin kesik ve zamansız yürümesi nedeniyle birbirini tamamlayan veriler çoğu zaman ne yazık ki oluşamamaktadır. Bunun sonucunda proje yürütücüsü çoğu zaman sonuçlarına güvenerek yurtdışında ve içinde yayınlayamamaktadır. Projenin düzenli yürümesi ve sağlıklı verilerin elde edilmesi sonucu araştırmalar mutlak yayınlanabilir duruma geleceklerdir. Bilindiği gibi uluslararası bir çok yayındaki ilk isimler genç araştırma öğrencilerinin isimleridir. Genç araştırmacının çok daha istekli olması ve belirli bir yere gelecekse yayın yapması bilinci oluştuysa hem projeyi daha iyi sahiplenecek ve yayın yaparak kendisini geliştirecektir.

7. Daha çok kişiye araştırma yapma şansı sağlanacaktır. Araştırma kurumlarında ve Üniversitelerin büyük çoğunluğunda yardımcı eleman olarak çok sayıda verimsiz teknisyen ve yardımcı eleman istihdamı bulunmaktadır. Bu elemanların büyük çoğunluğu mesai yerlerine bağımlı, geç gelip erken ayrılan, çay saatleri ve öğle yemeği düşünüldüğü zaman toplam 3 saate yakın kuruma hizmet vermektedirler. Bu elemanların çoğunluğu şu veya bu şekilde işe alınmış kurumu bir güvence olarak görenlerden oluştuğu için hantal ve verimsiz bir mesaiye sahiptirler. Bu anlamda çok zorunlu değilse rutin işlerin dışındaki kadrolardaki alanlara eleman alınması, bunun yerine proje asistanlığını geliştirilmesi daha gerçekçi olacaktır. Bu şekilde hem daha çok araştırmacı öğrenciler için olanak sağlanacak hem de verimsizlik verimliliğe dönüştürülecektir.

Konunun proje veren ve alan kurumlar yanında, öğretim üyeleri tarafından tartışılmasını ve katkılarını bekliyorum.