Üniversitelerde Seçim Sistemleri-1

Rektörlük Seçimi Modeli

Prof. Dr. Ibrahim ORTAS, Çukurova Üniversitesi

Üniversite söz konusu olduğunda Rektör seçimi gündeme gelmektedir. Rektörün yetkilerinin fazla olması nedeniyle rektörlük makamı da önemli olmaktadır. Ancak rektör belirleme siteminin belirli ilkelere bağlı olmamamsı diğer bir ifade ile sübjektif değerlendirmeye bağlı olması çok sayıda rektörlük yapacak kişinin aday olmasını zorlaştırıyor. 2008 yılında 22 üniversitede rektör adayları belirlencektir. Ancak seçimler yaklaştıkça üniversitelerde tansiyon yükseliyor, bilimsel verimlilik doğal olarak düşmektedir. Bu bağlamda çok acil olarak nitelikli yönetici belirleme kriterinin oluşması gerkiyor.

Alman (Avrupa) modeline gö­re örgütlenen üniversitelerimiz 2547 Sayılı Yasa ile kendi kendini yönetemez duruma getirilmiştir; başlangıçta rektörün belirlenmesi tümüyle YÖK Başkanının önerisi ile Cumhurbaşkanına bırakılmıştı. Daha sonra yapılan itirazlar üzerine seçim ve atama karışımı esaslar getirilmiş, ancak bu da tartışmaları kesmemiştir. Üniversiteleri kimin nasıl yöneteceği uzun zamandır tartışılmaktadır. Bu sorun rektörlerin aşırı yetkilerini belirleyen somut ölçütlerin bulunmamasından, varolanların da dejenere edilmesinden kaynaklanmaktadır. Bu yüzden öngörülen yükseköğretim tasarısında en çok tartışılan konu, rektörlerin seçimi, yetki ve sorumlulukları konusudur.

Demokrasi Hak Kavramına Dayanır, Seçim Bir Araçtır.

Seçim Türkiye’de yalnızca oy vermek olarak algılanmaktadır. Örneğin herkes toplansa ve bir kişinin öldürülmesine karar verse bu, demokratik bir eylem olarak mı görülecektir? Elbette hayır! Çünkü demokrasinin birinci kuralı “hak” ve “eşitlik” kavramıdır; aynı yöntemlerin herkes için geçerli olmasıdır. Bilime, akademisyenliğe, öğrencisine, topluma ve insanlığa katkı sunma amacını taşımayan herhangi bir yönetim veya reform arayışı, anti-demokratiktir.

Maalesef günümüzde anti-demokratik bir anlayışla reform tartışması yapılmaktadır. Demokrasinin basit bir seçim (çoğunluk rejimi) değil, azınlıklar da dahil hak edenin yükselebileceği bir rejim olduğunu kabul etmek zorundayız.  Kaldı ki, demokrasilerde katılım sistemin sadece bir kısmıdır. Esas olan diğer kısım ise denetlemedir. Bunun için yurttaşın katılımı, özgürlüğü, kurulların özerkliği şarttır. Özerklik olmadan katılım ve denetleme, yani demokrasi olamaz!

Demokrasi yalnızca çoğunluk tarafından seçilmiş olmak değildir; başta Sayıştay ve mahkemeler olmak üzere tüm kamu ve sivil toplum örgütlerinin denetimine açık olmayı gerektirir. Bu gereklilik mevcut YÖK sisteminin en büyük zaaflarından birini oluşturmaktadır.

Rektörlerin yazılı olmayan çok önemli sorumlulukları bulunmaktadır. Rektörlerin entelektüel birikimi, bilimsel bakış açısı, dünyadaki gelişmeleri yakında takip eden ve bu çerçevesinde üniversitesini bilinenlerin ötesine ileriye taşıma özelliğine sahip olması gerekir. Üniversiteye gelen genç öğrencilerin statik durağan bilgi ile değil daha dinamik ve geleceğin ufukları ile yönetilmeleri bir tarihsel zorunluluk teşkil etmektedir.

Pekala bunun çözümü yok mu?  Bütün dünya bu işi nasıl yapıyor?

Avrupa ile Amerikan modelleri arasında farklılıklar olmasına karşın yine de seçilme esasları “BİLİMSEL VE YÖNETSEL ÖLÇÜTLER”dir. Üniversite tarihlerine bakıldığında, batıda yönetici seçiminde hep öğrencilerin etkin rol aldığına tanık olunacaktır. Eski YÖK Başkanı Prof. Dr. Kemal Gürüz’ün yönetim anlayışının tersine, batı ülkelerinde rektörün seçici organlarca (senato, öğretim üyeleri, çalışanlar, asistanlar, öğrenciler) akademik ölçütler doğrultusunda atandığı görülmektedir.

Dünyanın değişik modelleri vardır. Almanya üniversiteleri seçim sürecini tümüyle kurum içi karar alma süreci ile tamamlayarak özerkliğini ortaya koymaktadır. Almanya’da rektörler üniversitedeki akademisyenler tarafından (bazı üniversitelerde akademik olmayan personel ve öğrenciler de yer almaktadır) seçilirler Örneğin Almanya'da Baden Württemberg eyaletinde üniversitelerin bir büyük bir de küçük senatosu bulunmaktadır. Küçük senatoda dekanlar, profesör temsilcileri, araştırma görevlilerinin temsilcisi ve öğrenci temsilcisi bulunmaktadır. Büyük senatoda ise bütün profesörlerin yanında öğrencileri, araştırma görevlilerini ve diğer çalışanları temsilen 5’er üye bulunmaktadır. Rektör seçimi için küçük senato bir komite kurar ve bu komite rektörlük için gerekli işlemleri başlatır; her tarafa ilan verir. Başvuru dosyaları inceden inceye araştırılır ve ilk üçe giren adaylar büyük senatoya brifing verir ve vizyonları ile birlikte projelerini anlatırlar. Büyük senato adaylardan birisini seçer ve Eğitim Bakanlığına atama için önerir. Eğitim Bakanı da yüksek onur ve şeref unvanı ile ve tam yetkili olarak seçilen adayı rektörlüğe atar.

İsviçre üniversitesinde rektör seçimi uzun bir elemine sonucu öğrenci, Asistanlar, çalışanlar ve öğretim üyeleri temsilcilerinden oluşan bir konsey seçim yapmaktadır. Üniversite yönetimi üzerinde öğrenci ve asistanların büyük etkisi bulunmaktadır. İlan ile aranan rektörün nitelikleri belirlenir, başvurular alınır adaylar değişik kurullardan 3 kadar indirilir ve bunlar arasında konsey oy kullanarak seçim yapar. Rektörün ilah da aynı üniversiteden olması gerekmez. Benzer durum Avrupa ve Amerikan Üniversitelerinde de görülmektedir.

Dünyanın en eski üniversite geleneğine sahip İngiltere’deki Cambridge Üniversitesinde yönetimin belirlenmesi  “üniversite parlamentosu” adı verilen The Regent House tarafından yönetilir. Regent House, idari ve akademik personelinden oluşan geniş bir yapıya sahiptir. Bazı üniversitelerde öğrencilerde bu sürece girmektedir. Üniversitenin akademik ve idari yönetim görevini üstlenen başkan yardımcısını ve 21 üyeli senatonun 19’unu  doğrudan üniversite parlamentosu belirlemektedir. Rektör veya temsili statüdeki başkan ise senato tarafından seçilmektedir. 21 üyeli Senato, başkan ve başkan yardımcısının  yanı sıra 16’sı Regent House ve üçü de öğrenci konseyi tarafından seçilmektedir. İskoçya’daki Glasgow Üniversitesinde ise rektör, öğrenciler tarafından seçilmektedir.

Fransa’da rektör, öğretim üyeleri, öğrenci ve idari personel temsilcilerinin oluşturduğu konseyde seçilir ve Milli Eğitim Bakanınca atanır. Kısacası, belli bir saygınlığı olan üniversitelerin yönetiminde şu veya bu yolla bir seçim mekanizması belirleyici olmaktadır.

Almanya üniversiteleri ise tümüyle kurum içi karar alma sürecinin işlediği bir yapı arz eder.  Almanya’da rektörler fakültelerdeki akademisyenler tarafından (bazılarında akademik olmayan personel ve öğrenciler de yer almaktadır) seçilirler. Bu işleyiş “akademik öz yönetimin” bir ifadesi olarak görülür.

Kanada da Üniversite Mütevelli heyeti Üniversite Başkanı (rektörünü) seçiminde görev almak için değişik kesimlerden oluşan secici bir jüri belirleyerek seçim yapmaktadır. Seçim kurulu adayları ön elemden sonra üçe indirgiyor. Üniversite başkanlığı için müracaat edenler arasından şartları uygun olan 3 kişiyi başkan seçilebilmesi için belirli bir sure içinde yapacağı konuşma ve tanıtma sonunda jüri üyelerine başkan olabilecek liderlikteki kişiyi, 1-Eğitim,2-Bilgi, 3-Yetenek, 4-Şahsi uyumluluk, gibi 4 ana konuda değerlendirmeye tabii tutmaktadır. Jüri üyelerinin daha önce kendilerine dağıtılan forma uygun gördükleri adaylarını belirlenen ilkeler üzerinde oylarak seçiyorlar.

ABD’de seçim bir yıl önceden bir aram süreci yaşanmaktadır. Öğrenci, çalışan, ve kentin önde gelen kişileri de sürece katılabilmektedir. Amerikan kamu üniversitelerinde de seçim esastır. Amerikan kamu üniversitelerinin mütevelli heyetleri, bir çok durumda seçimle oluşur; ve bu heyet fakülte ve öğrencileri ile kamu üniversitelerinin kurumsal özerkliklerinin istihkam mevzii olarak görülür.

Amerikan modelinde atamada rektör sözleşmeli olmak koşullu ile bütün dünyaya ilan verilir ve başvuran yüzlerce aday arasından öğretim üyeleri, öğrenci birlikleri, üniversite mezunlar dernekleri, diğer üniversite çalışanları, ve bölgenin ilgili diğer sivil ve resmi örgütlerinin bilgisine başvurulur. Adaylar arasında yapılan ilk elemeden sonra kalan birkaç kişi kendi projelerini ve yapabileceklerini ve vizyonlarını anlatırlar ve seçiciler kurulu seçimini yine bilimden ve verimlilikten yana yaparlar. Süresi dolmadan bir yıl önce mevcut rektörün performansı masaya yatırılır; eğer Rektörün icraatından memnunlarsa mevcut rektörle yeniden yeni dönem için pazarlığa oturulur, değilse yeni rektör arayışı başlar.

Tabii bütün süreç verimlilik, bilimsel işlev ve özdenetim üzerine işlediği için kişinin atanması veya seçilmesi pek sorun yaratmamaktadır. Bizim ile batı üniversiteleri arasındaki temel fark, demokrasinin tam anlaşılmaması ile buna bağlı olarak bilimsel ölçütlerin olmamasının yanında denetim mekanizmasının da işletilmemsinden kaynaklanmaktadır.

Üniversiteler Kendilerine Yakışır Örnek Yönetim Modelleri Geliştirebilirler

Üniversitelerin birinci sorunu haline gelen Rektör belirleme sistemin zafiyeti üniversitelerde ciddi sorunları da beraberinde getirmektedir. 1982 yılında hazırlanan YÖK yasası orijinal hali ile rektör atamasını öneriyordu, 1992 yılında yapılan bir düzenleme ile YÖK yetkiyi elinden tutmak için 6 kişilik aday belirleme sürecini usulen üniversiteye soruyor. Üniversite öğretim üyeleri tarafından belirlenen adayların birinci sırada olan dahi çoğu zamana çoğunluğu temsil etmedikleri görülmektedir. Çoğu zamana birinci olan aday kim diye bakılmaktadır. Adayların aldığı oy dağılımına göre %25-30 aralığında oy alarak birinci olan adayın üniversitenin tam desteğine sahip olmadığı görülmektedir.

Bu bağlamda Rektör belirleme ölçütlerinin mutlaka belirlenmesi, üniversitenin çoğunluğunun benimsediği bir adayın bir defalığına seçilmesi büyük önem oluşturmaktadır. İki dereceli seçim yaralı bir yöntem olabilir. En az atanacak aday üniversitenin %50 sinden fazlasını arkasına almalıdır. Üniversite dışında adaylar batıda olduğu gibi arama süreci ile seçime katılabilmeli. Bazı ülkelerde olduğu gibi rektörlük merkezi rektör ve yardımcı ekibi ile birlikte üniversiteyi paylaşarak yönetilebilir. Başka sistemler de geliştirilebilir.

Ancak üniversitelerin başkalarının da model alacağı nitelikte nitel seçimler ve yönetim şekilleri geliştirmelidir. Bugün ki hali ile üniversitelerin yönetim anlayışı  ve üst yönetimi belirleme şekli, mahalli idare şekline benzemektedir. Üniversitelerin tek adam hakimiyetinden ve popülizmimden uzak, birinci önceliği bilim olan, paylaşımcı ve kendi içinde geniş istişare ile fikir oluşturan bir yapıya kavuşturulması gerekir. As olanın bilim adamlığı olduğu ilkesinden hareketle adayların yönetici hastalığına yakalanmamsı için bir defalığına seçilmesi üniversite sağlığı için yaralı olmaktadır. Mutlak ve mutlak yöneticilerin görev süresinden en azından 6 ay önceden seçilmeli ve eski rektör ile çalışarak süreci tanımalı, performansını ortaya koyma becerisini gösterebilmedir.  Mevcut hali ile rektör yetkileri fazla mutlaka kısıtlanmalı. Güçlü senato ve yönetim kurulu sağlanmalıdır.  Rektörün senato ve yönetim kurlu görüşlerini organize etme ve açıklama yetkisi sağlanmalı.

Rektör nitelikli, objektif ve hesap verebilir, seçenler ise nitelikli ve özerk olmalıdır

Genelde iki yönetim modeli  vardır:

1.  Güçlü, tek söz sahibi, ancak en küçük başarısızlığa tahammülü olmayan, rekabet ve liderlik (Başarısız olduğu anda görevden alınan Amerika’daki atama modeli)

2.  Paylaşımcı, gücünü kurullardan alan temsili yönetim (Demokratik yönetim)

İşte en çok konuşulan konu budur. Görülen odur ki ülkemizde 23 yıldır uygulanan  atama modeli başarısız olmuştur. Bu nedenle Türkiye koşullarında, yalnız batılı ölçeklerde bilimsel ve yönetsel ölçütleri belirlenmiş kişiler (aynı üniversiteden olması gerekmez) aday olabilmelidir; öğretim üyelerinin tamamı ile öğretim/araştırma görevlileri, öğrenciler ve diğer çalışanların da  belirli oranlardaki temsilcileri seçimde oy kullanabilmelidir. Bu doğrudan seçim yerine nitelikli seçim şeklinde olabilir. Ama öncelikle bu nitelikli grupların tam özerkliği olmalıdır. Ve seçilme bilimsel ve yönetsel ölçütlere bağlı olması gerekir.

Başarı Ölçütleri Getirilmeli ve Bunu Sağlayamayan Bir Daha Aday Olamamalıdır

Anayasanın 101. maddesinde belirtilen “Bir kişi iki kez üst-üste Cumhurbaşkanı seçilmez” ilkesinden hareketle rektörlerin de yukarıda belirtildiği gibi yalnız bir dönem görev yapmasında yarar vardır. Çünkü demokratik geleneklerin tam oturmadığı yerlerde bu tür üst düzey yöneticiliklerde uzun süre kalınması yöneticilerin kendini kurumla, kurumu kendileriyle özdeşleştirmesine ve bunun beraberinde getirdiği olumsuzluklar zamanla kurumlarda telafisi zor süreçlere sokmaktadır. Hele bir de akademik anlayışa aykırı biçimde örgütlenme sağlanıyorsa olay bir bütün olarak çıkmaza girmektedir.

Demokratik bir yönetim modelinde fakülte organlarına da bilimsel verimlilik ilkelerine göre yetki ve sorumluluk sağlanması gerekir. Özerk kurul yapıları tam oluşur; rektöre fazla iş düşmez ve rektörlük birer eşgüdüm makamına dönüşür.Rektör daha çok üniversiteye proje ve para kazandırmakla ilgilenir. Üniversitesinin dışarıda nasıl temsil edileceğini belirler; öğretim birimlerinin ve üyelerinin bütçe ve maaşlarını dağıtmak ve bilimsel gelişmeleri izlemek de rektörün görevleridir.

Rektörler Kurullara ve Demokratik Yollarla Oluşacak Özerk SENATO’ya) Karşı Sorumlu Olmalıdır

Bunun için ya rektörlerin yetkileri kurullara bırakılmalı, ya da rektör kurullara karşı bu yetkilerini kullanmaktan dolayı sorumlu hale gelmelidir.  Hem denetim olanaklarının hiç bulunmadığı, hem de yönetici konumundaki rektörlerin “mutlak” yetkilere sahip olduğu bu YÖK yapılanması ile üniversitelerin bilimsel verimliliğinin geliştirilemeyeceği açıktır. Bu nedenle üzerinde çalışılan tasarıda mutlak yetkilerle donatılmış güçlü rektör yerine, karar süreçlerini seçilmiş organlarla paylaşan, katılımı teşvik eden, üniversitenin yukarıdan aşağıya  hiyerarşik bir kurum değil, tam tersine aşağıdan yukarıya doğru demokratik bir biçimde yapılanmasına katkı sağlayabilecek bir rektör öngörmek daha gerçekçi olacaktır. 

Bugün geldiğimiz nokta itibarıyla üniversiteler kısa sürede kendi yasasını nesnel akademik ölçütlere göre hazırlamaz ve gerçek anlamda özerk olamazlarsa, korkarım bugün siyasette olduğu gibi üniversitelerde toplum nezdinde zeminini kaybedecektir. Bunun telafisiyse kısa sürede olanaklı olmayacaktır. Bunun için herkes üniversitelilik bilinci içinde bilimin gösterdiği yolda hareket etmek, kronik iktidar özlemlerini kendinden ve kurumundan uzak tutmak zorundadır.

Seçim sistemlerinden birinin tercihi değil; hak-hukuk esasında düşünebilme, üretebilme, eleştirebilme, katılma ve denetleme niteliğini merkeze alan demokrasidedir. Yükseköğretim reform da nitel bir reform olmalıdır.