Savaşın Öbür Yüzü (Hayvanlar ve Bitkiler Üzerine Olası Etkileri)

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ,  Çukurova Üniversitesi

Türk Dil Kurumu sözlüğüne göre; savaş devletlerin diplomatik ilişkilerini keserek giriştiği silahlı mücadele veya muharebe olarak ifade edilmektedir. Cicero ise “Savaşta yasalar susar” der. Ünlü Carl von Clausewitz’in “Savaş Üzerine” adlı eserinde ise savaş şöyle ifade edilmektedir: “Savaş çok genişletilmiş bir düellodan başka bir şey değildir”. Savaş aslında satrancın geniş bir alanda gerçek silahlarla yapılanıdır. Clausewitz “savaşın karakteri onu oluşturan düşüncelerle yönetilmektir” diyor. Savaşı kazanmak ve güçlü olmak için iyi siyaset yapmak ve asker beslemek gerekiyor. Dolayısıyla  Clausewitz’in de dediği gibi savaş “siyasetin farklı araçlarla sürdürülmesi”, yani askeriyenin siyasi gücünü göstermesidir. İnsanın insanla mücadelesi olsun, diğer canlıların kendi aralarında verdikleri mücadele olsun aslında içgüdüsel olarak var olmasının veya yaşamını sürdürmesinin kaynağı olan bir tür çekişmedir. Daha doğrusu sürdürülebilirliğini garanti altına alma mücadelesidir. Bu çekişme kan dökmeye dönüştüğü zaman adı savaş olur. Bu savaştaki amaç beslenme, üreme ve yaşama alanını genişletmektir. Diğer canlıların tersine içgüdüsel olarak hareket etmeyen insan ise, insan olma sürecinde bu savaşa bir de ben duygusunu katarak zorunlu beslenmenin dışında kendisini kabul ettirmeyi de sisteme katmıştır. Kişilerin her şeyleri var, fakat gözleri aç; egoları, kişileri dünyanın öbür ucundan ta buralara kadar maceraya sürüklemektedir. Ego deyince insanın doğuştan getirdiğine inanılan bu olguyu yeterince tanımadığı, fakat yaşam içerisinde gelişerek olgunlaşması doğayı ve kendisini tanıması ile biraz törpülenmektedir. İçine sürüklendiğimiz şu anlamsız savaş süreci de bunun bir göstergesi olsa gerek. Dünyadaki demografik dağılım ve birim m² başına insan sayısı ve doğal zenginlikler yönünden belki de en şanslı ülkelerden biri olan ABD bunca zenginliğine karşın kendisi ile hiçbir coğrafi komşuluğu olmayan Ortadoğu petrollerine ve bölgenin diğer zenginliklerine sahip olmak istemektedir. Neden? Niçin? Bu kadar kan ve gözü yaşlı insanın geniş bir coğrafyada halen bütün olarak olup bitenden haberi olmayan canlıların savaşların mağduru olması neden?

İnsanın savaşlar konusundaki deneyimi tarihleri kadar eskidir. Bir zamanlar ipek, pamuk ve keten için verilen perde arkası tamamının temelinde “enerji” kaynaklarının ele geçirilmesi, enerji kaynaklarına farklı bir şekilde ulaşma olduğunu açıkça görebilmekteyiz. Yani son yıllardaki savaşlara baktığımızda, Afganistan’da değerli taşlar, Irak ve Venezuela’da petrol, Afrika'da elmas ve petrol bölgeleri sürekli savaş sürecinde. Hindistanlı doğa filozofu veya bir tür doğa tarikatı kurucusu olan Jiddu Krishnamurti’nin beğendiğim “Dünyayı sevmiyoruz ondan yalnızca yararlanıyoruz” sözü çok yönlü olarak günümüz olaylarını aydınlatacak düzeydedir. İnsanın bilinçli kısa yaşam tarihi incelendiğinde son 10 bin yıldır ekonomik çıkarları için birbirini boğazlamakta olduğu savaşlarla önlerde görülmektedir. Bu kavgadır ki insanın insan üstünlüğü için her tür savaş teknolojisini geliştirdi. Bir zamanlar birbirlerine ok fırlatan yerliler sonra kılıç daha sonra tüfek, top ve nihayet askerler karşı karşıya gelmeden kıtalararası füzeler fırlatarak birbiri üzerine üstünlük kurmaya çalışmaktadır. Bugün bu kavgada kişinin fiziksel gücü yerini beyin gücüne bırakmış durumdadır. Köroğlu’nun dediği gibi “tüfek icat oldu mertlik bozuldu”.

  Tabii bu arada modern savaşların doğa üzerinde yarattığı tahribat rakamlarla ifade edilemeyecek kadar yüksek düzeydedir. Savaşı kazanmak için kullanılan radyoaktif bombalar, yakıcı alev bombaları, kimyasal silahlar ve biyolojik silahlar doğa üzerinde bir daha yaşanmayacak şekilde derin tahribat yaratmaktadır. Japonya’ya atılan atom bombasının etkisi halen sürmektedir. Savaş belki de insanı öldürerek kontrolü sağlamaya çalışmaktadır fakat savaşın bir de diğer mağdurları vardır, esas tahribat doğaya yapılmaktadır. Savaşın diğer mağdurları yeryüzü coğrafyanın dağılımında kendi yaşama alanları dışında hiçbir sınırdan ve haritadan haberi olmayan diğer bitki ve hayvan türleridir. Ansızın yok edilen yaşam ortamlarında daha önce hiç tanışmadıkları değişik zehirleyici ve öldürücü gazlar ve şarapnel parçaları ile karşılaşmışlardır. Bir çok canlı bombaların, füzelerin ve uçakların sesinden ürkerek alanlarını terk etmektedir. Yaşama alanları kirletilen veya yok edilen bu canlıların bir çoğu endemik ve bir başka bölgede yaşama şansları sınırlıdır. Savaşı kazanmak için bazen doğa, aracı olarak kullanılmaktadır. Örneğin Körfez Savaşı sırasında çevreci güçleri Irak yönetiminin üzerine sürmek ve kendilerine destekçi bulmak için, Kaliforniya kıyılarında bir tankerden sızan petrol artıkları ile cebelleşmiş ve artık yürüyemeyecek düzeyde yorgun düşen bir karabatak körfezde Irak yönetimin petrol kuyularını ateşe vermesinin bir kurbanı olarak bütün dünya medyasına sunuldu ve ne yazık ki çoğumuz inandık, üzüldük. Fakat sonradan anlaşıldı ki bu bir savaş oyunuymuş. Savaş sırasında Irak yönetimi Kuveyt'ten çekilirken yüzlerce petrol kuyusunu ateşe verdi; ortama salınan dumanların etkisi bütün Ortadoğu ve Türkiye'de günlerce hissedildi ve bu toksik gazlar başta atmosfer olmak üzere toprak ve bitkileri kirletmiş oldu. Bu durumda doğal çeşitliliğin savaşlarca yok edilmesine kaşı duruş noktası savaş karşıtlarının nirengi noktalarından biri olmalıdır.

İnsanlık tarihinin bir tarım tarihi olduğunu düşünen ve bu konuda araştırmalar yapan bir bilim insanı olarak yaşamın şekillendiği ilk coğrafyalardan biri olarak bilinen ve on bin yıllık insanlık birikimi olan ve halen yer altında çıkarılmamış binlerce yerleşkesi olan Mezopotamya’nın bu şekilde göz göre göre tahrip edilmesine kimin gönlü razı olur? Bütün kutsal kaynakların beslendiği, Gılgamış destanının beslendiği Sümer uygarlıkları ve onların insanlık tarihini oluşturmadaki kilometre taşları bu topraklarda atıldı. Dünyanın birkaç harika eseri nemrut, babil bahçeleri bu bölgede bulunmaktadır. Halen bulunamayan River of Eden (Cennet vadisi), Nuh’un Gemisi bu bölgede olduğu bilinmektedir. Bütün bunlar hepimizin atalarının geçmişini nere geldiklerini ve nereye yöneldiklerini göstermektedir. Yarın insanlığın ortak mirası olan ve geçmişini aydınlatacak bu tarihi eserlerin tahribinin hesabını kim verecek? Tarih ve coğrafya bilgisi zayıf olduğu söylenen ABD Başkanı Sayın George W. Bush Jr’ın bu bölge hakkında ne kadar bilgisi var? Bölgede çıkacak bir savaşın sınırlı alanla kalmayacağı bir çok ülkeyi etkileyeceği bilinmektedir. İncirlik üssündeki karşı füzeler ve Irak yönetiminin elinde uzun menzilli füzelerin olması ve olası bir füze saldırısının bölgede nelere mal olacağı şimdiden hesaplanamaz. Bölgede bulunan doğal canlıların (develer, ceylanlar, yılanlar, kelaynaklar hurma ağaçları ve asma bahçeleri) ölmesi veya ortamı terk etmelerin yaratacağı dengesizlikler onarılamayabilir. Bölge bir çok endemik bitkinin merkezi olması nedeniyle olası bir savaş ve yangın durumunda veya toksik gazlar bu bitkilere zarar vereceği kesin. Bir tür doğu öğretisi olan Japonya’daki Reiki öğretisinin en önemli duası ise; “Bugün dürüst olacağım; tüm varlıklara karşı nazik ve saygılı olacağım”. Tüm canlılara karşı saygılı olmak için savaşa karşı olmak gerekir. Huxley “ Savaş kesinlikle bir ‘doğa yasası’ değildir diyor. Darwin “Doğaya karşı olan hiçbir şey uzun zaman yaşayamaz” der. Platon “Yeryüzünün iki gücü vardır akıl ve kılıç. Çoğu zaman akıl kılıcı yenmiştir” der. Umarım bu savaşta akıl galip gelir.

Aklım ve bilgimi kullanarak ve bilinçli bir yurttaş olarak bu bölge ile hiçbir ilişkisi olmayan bir başka gücün hiçbir maddi ve manevi dayanağı olmayan bölgemde çıkacak bir savaşta benim de maddi ve manevi olarak zarar göreceğim kesin. Çıkarım için güçlüden yana mı olayım, yoksa doğrudan ve haklıdan mı yana olayım diye düşünüyorum. Güçlü bugün Bush, Saddam gibi silaha, paraya ve sahip oldukları otoriteye dayananlar ve onların bir avuç alkışlayıcılar!. Doğru ise bu coğrafyada binlerce yıldır birlikte yaşayan insanlar, hayvanlar, bitkilerdir.

Bölge halkı çaresiz elleri kolları bağlı, her gün içeriğinin ne olduğunu bilmedikleri binlerce ton bombanın başlarına nasıl ve hangi yönden yağdırılacağını beklemektedir. Savaşın diğer mağdurları olan zavallı hayvanlar ve yerinden oynama şansı olmayan bitkiler ise ne olduğunu hiçbir zaman bilemeyecekleri insanoğlunun ekonomik egosuna kurban olacaklardır. Bu nedenle bu savaş ahlaki değildir. Brecht’de “Bir gün gelecek, oh diyecek insanoğlu. Silahları bırakın, artık ihtiyaç kalmadı” diyecek. Bu günleri görmek dileği ile.