Günümüzde Suyun Önemi ve Su Savaşları Neyin İfadesidir

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ, Çukurova Üniversitesi iortas@cu.edu.tr

Mitolojik Olarak Su İnsanlığın İlk Tanıdığı Maddedir

Su, insanoğlunun ilk fark ettiği maddelerin başında gelmektedir. Hayata canlılığın su, hava, ateş ve toprak tarafından verildiği mitolojik olarak Miletli Thales ve diğer Anadolu filozofları tarafından eskiden günümüze kadar anlatılmaktadır. Hatta denilir ki su Dünyanın yaratılışı sonrası canlıların mutluluğu için ne kadar gerekliyse aynı şekilde kötülüklere karşı Tufanlar gibi su baskınları ile yıkıcı bir öğe olarak, Tanrıların hoşuna gitmeyen devleri sonlandırmak ve yeni bir evreye başlamak için en iyi çözüm olduğu belirtilir.

Su bütün semavi dinlerde önemli bir unsur olarak işlenmiştir. Hıristiyanlar günahtan arınmak için su ile vaftiz olurlar. Doğum ebesi, su ile yeni doğana ebeveynlerinden gelen kötülükleri uzaklaştırması için dua ederdi. İslam’da abdest alınması da kullanılır. Hinduların Ganj Nehrinde yıkanarak günahtan arındıklarına inanırlar. Bütün medeniyetlerde, su banyoları aynı şekilde sembolik olarak kötülüklerden arınma aracı olarak görülür.

  Su bereketin yerdeki temsilcisidir. Hıristiyan inanışında ise su, gökten bereketle boşalan Tanrı’nın iyilikleri ile eşdeğer görülmüştür.

Suyun toprak ile olan ilişkisi tarımla birlikte daha iyi anlaşıldı. Suyun topraktan bitkilerin kökü ile yukarı doğru çıktığı oradan atmosfere karıştığı tekrar atmosferden yere yağışla geldiği ve toprağın içinde nüfus ettiği bilinmektedir.

Su Tarımın Öncü Gücüdür

Dünya nüfusu 2011 yılının son çeyreğinde 7 milyara yaklaştı. Artan nüfus sorunun yer yüzeyine en ciddi baskısı yeterli gıda ve sağlıklı suya olan ihtiyaç yönünde olacaktır. Yeterli gıda arayışı canlının yaşam kavgasının hep başlıca nedeni olmuştur. Halende bugün yaşanan bütün kavga ve çelişkilerin temelinde yeterli ve güvenli gıda arayışı bulmaktır. Bugün ekmek kavgası yanında bir de su kavgası verilmektedir.

Sık sık ulusal ve uluslararası alanda su savaşlarından bahsedilir. Özelliklede bölgemizde Türkiye’nin Doğu Anadolu dağlarından hareketlenen su kütleleri Dicle ve Fırat nehirleri yolu ile Suriye ve Irak Üzerinden Iran körfezine kadar ulaşır. Fertile Crescent “Verimli Hilal” olarak adlandırılan Sümerlerin yaşadığı Mezopotamya topraklarının bolluğu ve bereketi Anadolu'nun dağlarındaki kar ile beslenen Dicle ve Fırat’ın suları ile sağlanmaktadır.

İnsanın beslenme zincirini oluşturan gıdalar, bitkinin topraktan mineral ve su sağlaması ve güneş ve yapraklarından havanın karbondioksitini de kullanarak yapılmaktadır. Gıda yapımında su en önemli faktör olduğu bugün suyun kirliliği durumunda daha iyi anlaşılıyor.

İnsanların ticaret için değil de ihtiyaçları için tarım yaptıkları dönemde Anadolu’nun dağlarından çıkan sular sınırları aşarak İran körfezine kadar geniş bir coğrafyada insanların yaşam kaynağı olmuştur. Günümüzde üretimin ihtiyaçtan çok pazar yönelik yapılması nedeniyle ve tarımın ekolojik yapıdan endüstriyel yapıya dönüştürülmesi ile birlikte tarımın gereksinim duyduğu su gereksinimi de artmıştır. Türkiye’nin de içinde bulunduğu bölgemiz Dünyada suyun yetersiz olduğu yarı kurak bir bölgeler arasında olduğu bilinmektedir. Türkiye coğrafyası Dünyada birim alanda ve kişi başına az suyun düştüğü nadir bölgedir. Bütün bu etkenler suya olan gereksinim bir kat daha arttırmış olmaktadır. Bunun sonucunda suyun kontrolü bölgemizde daha çok konuşulur olmaktadır.

Su Sağlık İçin Zorunlu

Dünya sularının % 97’sinden fazlası tuzlu sular geriye kalan % 3’ lük kısmını da tatlı sular oluşturmaktadır. Tatlı suyun yüzde ikisi kar ve buz olarak kullanım dışı olduğu belirtilmektedir. Bir kısmı da toprak altındaki taban sularında depolanmıştır. İnsanların içme için kullandığı su ise ancak toplam suyun % 1’i düzeyindedir.

Yapılan bir araştırmada genelde batıda kişi başına günlük su tüketimin 200-500 litre gün arasında değiştiği ve kullanılan suyun diş fırçalamak için 8 litre, sifon için 10 ile 35 litre, duş için ise 100 ile 200 litre su harcandığını belirtiyor. Toplumdan topluma değişmekle berber günlük temiz su gereksinimi ortalama 50 litre olarak hesaplanmıştır.  Suyun çoğunluğu halen günlük ihtiyaçlar için kullanılmaktadır. Günlük kullanılan suyun ancak 5 litresi gıda ve yiyecek için kullanılmaktadır. İnsanın günde 2-2.5 litre su içmesi de sağlıklı yaşam için gereklidir.

Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre dünyada 1.3 milyar kişi sağlıklı ve içilebilir nitelikte su ihtiyacını karşılayamıyor ve 2 milyardan fazla kişi de su yetersizliği nedeniyle asgari temizlik koşullarına uygun olarak yaşamamaktadır. Çoğu çocuk yıllık 2 milyonu aşkın insan, suyla ilgili hastalıklardan ölmekte veya çoğu hastalanmaktadır.

Gelişmiş ülkelerde özellikle kuzey yarım küredeki ülkelerin iklimlerinin de uygun olması nedeniyle su kullanımı yüksek iken, Batı Asya ve Kuzey Afrika ülkelerinde su kullanımı çok sınırlıdır.

Su Kullanımı Bilinç Gerektirir

Su bu kadar önemliyken halen suyun hoyratça kullanıldığını biliyor muyuz? Yaylalarda villalarının etrafına yeşillik olsun diye yetiştirdikleri çimlerini her gün sulamak için tatlı suları boşuna akıtıldığını görünce su bilincinin kazandırılmasının önemi daha iyi anlaşılmaktadır.

Buna karşın yediğimiz yiyeceklerin susuz yetişmediğini ve her bir kg ürün için harcana su miktarının bir kg buğday için 1450 litre, patates için 1000 litre, mısır için 1400 litre su tüketilmektedir. Soframızda eksik etmediğimiz bir kilo dana eti için 42.500 litre su kullanıldığını biliyor muyuz? Bir inek süt üretmek içinde yaklaşık 5-8 litre su tüketiyor. Diğer taraftan bir litre suyun bir litre sütten daha pahalı olduğu da diğer bir çelişkili gerçek olarak karşımıza çıkmaktadır.

Su Savaşları Acaba Suyun Özelleştirilmesi İçin mi yapılıyor?

Suyun önem kazanması ile birlikte spekülatif yayın ve haberler artmaya başladı ve sık sık su savaşları dilendirilir oldu. Özellikle küresel ısınmanın yol açacağı kuraklık nedeniyle su savaşları dünyada birçok ülkeyi karşı karşıya getirmiştir. “Su petrolden daha önemlidir” kavramı suyun kıt olduğu Ortadoğu’da sıkça konuşulmaya başlandı.  Ancak çoğu zaman su konusu gündem geldiği zaman hemen suların satılması özeleştirmesi ve gelire dönüştürülmesi gündeme gelmektedir. Bu bağlamda suyun etkin kullanımı ve yönetimi ayrı, denetlemek ve tekeleştirmesi ayrı konular olarak ele almak gerekmektedir.

Su Nereden Gelir Yasış Nasıl Oluşur?

Su, yer yüzeyinde ve denizlerin yüzeyinden atmosfere salınan su buharının rüzgârın  gökyüzünün hareketi ile belirli yerlerde yoğunlaşması yer yüzeyine yeniden yağmur veya kar olarak dönmesidir. Bir başka ifade ile su molekülleri yer yüzeyinden, herhangi bir okyanusta, Akdeniz’den veya Kuzey Afrika’dan gök yüzeyine çıkması ve yeniden yağmur olarak yer yüzeyine geri dönmesidir. Bu bağlamda yer yüzeyindeki su kütlesi kime aittir veya kimindir gibi bilimin cevaplayacağı sorulardan çok su hangi coğrafyadan çıktığı ve hangi coğrafyalardan geçerek denize ulaştığı daha önemlidir.

Günümüzde dünyanın birçok bölgesinde sınırları aşan sular konusunda ciddi bir anlaşmamazlık bulunmaktadır.

Dünyada Su Konusundaki Çatışmalı Bölgeler

Yakın geçmişte İngiltere Savunma Bakanı John Reid, global ısınma yüzünden ortaya çıkacak sıkıntıların yeni çatışmaları tetikleyebileceğini savunurken The Independent gazetesi, su savaşı çıkması muhtemel ülkeler arasında Türkiye ile Suriye’yi de sıraladı. Basından takip ettiğimiz kadarı ile eskiden beri Irak, Suriye başta Atatürk barajı olmak üzere GAP projesine uluslararası alanda engel olmaya çalışıldığı bilinmektedir. Fırat nehrinden Suriye ve Irak’ın ihtiyaçlarının karşılanması için saniyede 500 m³ suyun bırakıldığı belirtilmektedir.

İsrail, Ürdün, Filistin

Ürdün vadisi üzerindeki Ürdün Nehri’nin suyunun paylaşılması bölgede ciddi bir sorun teşkil etmektedir. 2008 yılında Ürdün vadisi boyunca gezerken suyun önemli bir kısmının İsrail tarafından kontrol edildiğini, Ürdünlü ve Filistinli çiftçiler adeta İsrail’in müsaade ettiği kadar suyu aldığını gözlemlendim..2009 Yılında İsrail’de katıldığım bir bilimsel toplantı sonrası ziyaret ettiğimiz Golan tepelerinde ve İsrail işgali altındaki topraklarda su kaynaklarını elde tutulduğu ve bölgenin gelişmiş tarımını tamamen Golan'dan gelen suya bağlı olduğunu öğrendim.

Çin ve Hindistan

Tarihte bildiğimiz Hindistan ve Çin’in arasında gerginliklerden biri olan Brahmaputra Nehri suları sorunudur. Bangladeş, Hindistan, Çin arasındaki su kaynaklarının kontrolü ve Himalya'lardan taşan seller sorun olmaktadır. 

Angola ve Namibya

Afrika’da kuraklık nedeniyle birçok bölgede su kaynaklarının kendine kullanımı sınırları cetvele çizilen ülkeleri karşı karşıya getirmiştir. Okavango havzasını çevreleyen Botswana, Namibya ve Angola arasında birçok kere su tartışması yaşanmıştır.

Etiyopya ve Mısır

Mısır, Sudan ve Etiyopya arasında Nil’in statüsü ve su kullanımı tartışma konusudur.  Etiyopya Mavi Nil’den daha fazla pay almak isterken Mısır Nil sularının Sina Çölü’ne ulaştıracağını hesaplamaktadır.

  Ekolojinin kuralları (su, toprak, hava, ateş) insanların masa başında cetvellerle çizildiği ülke sınırları ile uyum içinden olmadığından sular hiçbir etkiye aldırış etmeden kendi kuralları içinde yollarına devam etmektedirler. Doğanın insanlığa bağışladığı kutsal su bir insan hakkıdır ve korunması, amaca uygun kullanılması şarttır.

Ülkeler Arasındaki Su Sorunu Yurtiçinde de yaşanmaktadır

Yurt içinde de su paylaşımı konusunda kardeşler arasında yaşanan mahkemelik davaların varlığı bilinmektedir. Köyler, kasabalar ve iller arasındaki su paylaşımı konusunda yaşanan olaylar sıkça basına yansımaktadır. Özelliklede kırsal kesimde yaşanan bu gelişmeler bazen istenmeyen ölümlere kadar varmaktadır.

Kartalkaya Barajının Suları Gaziantep'e Aktarılmaktadır

Bu arada kaş ile göz arasında Kartalkaya barajının suyu Gaziantep Belediyesine verilmiştir. 1970’li yıllarda kırsaldan kentlere başlayan göç ile kentler büyümüş. Mega kentlerin doğal olarak başta içme suyuna olan ihtiyacı da artmıştır. Gaziantep ihtiyacını Kartalkaya'dan sağlamak zorunda kalmıştır. Çocukluğumda şarıl şarıl suların aktığı Pazarcığın içindeki çeşme ve hayratların artık olmadığı yakın geçmişte Pazarcıktaki bir ziyaretimde gözden kaçmamıştı.

Tarımda kullanılması gereken su borularla Gaziantep taşındığı bilinmektedir.. Kartalkaya barajının suyunun Gaziantep verilmesi sonrası ve çiftçilerin sulama için yeterli su alamadıkları konusu sıkça konuşulur olmuştur. Zaman zaman erken ilkbaharda görülen kuraklık durumlarında bitkilerini sulamak isteyen vatandaşlar su almakta zorlandıklarını bölgede konuşulmaktadır.

Kartalkaya Baraj Sularının Kullanımı ve Korunması Pazarcığın Geleceği İçin Önemlidir

Günümüzde su bir insanın yaşam hakkı olarak en çok ihtiyaç duyulan kaynaktır. Suyun özeleştirmeden kamu kaynağı olarak sağlıklı yönetilmesi gelecek nesiller açısından çok önem taşımaktadır. Her yönü ile içmeden hijyen koşullarına, endüstriden tarıma su zorunlu olmaktadır. Suyun zorunlu ihtiyaç olması ve doğaya bağlı bir döngüde olması nedeniyle yönetilmesi günümüzde çok daha önemli olmaktadır.

Su yönetimde doğanın kirlenmesine neden olmadan, aşırı sulamadan kaçınılmalıdır. Kirlenmeyi önlemenin yanı sıra suyun sulamada kullanma oranının yeni bilimsel teknikler kullanarak düşürülmesi gerekmektedir. Tarımsal sulamada, bahçe sulamasında İsrail de olduğu gibi arıtılmış su kullanılmasını teknikleri geliştirilmelidir.

Kartalkaya barajının çevre düzenlenmesi dâhil her tülü kirlilikten arınması, kentin atıklarının ve kanalizasyonlarının baraj gölüne karışmasının engellenmesi zorunludur. 

Sonuç olarak; Doğa oluşurken insanların bencillikleri olmadığı için bugün olduğu gibi ülkeler arasında sınırlar da yoktu.. Doğanın bütün değerleri gibi su da insanlığın ortak malı olarak herkes tarafından yararlanılmaya çalışıyordu. İnsanların bir birlerinden farklılaşması, tarım devrimi ve Sanayi devrimi ile oluşan ülkeler bunu takip eden sınır kavgaları ve çatışmaları doğal olarak doğal kaynaklarının paylaşımı hak sahipliği kavramını da gündeme getirmiştir.

İnsanlar arasındaki her türlü çatışmaya karşın sular yine de kendi ekolojik yaşamlarına uygun olarak denizlere kadar ulaşmak için yataklarında ilerlemektedirler.

Doğanın dinamiğine uygun olarak ırmak ve nehirlerde hareket halindeki su kütleleri önlerine kattıkları her şeyi denizlere kadar taşıma eğilimindedirler. Diyalektik tanımlanması yapılırken “aynı sudan ikinci bir kez yıkanılmaz” ifadesi kullanılır. Dağlarda ovada eriyen karlar yağan yağmurların yüzey akışına geçen materyali içlerinde aynı zamanda diğer canlılar için inanılmaz ölçüde gıda taşımaktadırlar. Yer yüzeyindeki kurdun-kuşun hakkı da düşündüğümüzde doğal süreçle gelen tatlı sular ve içinde bulunan organik bileşikler diğer canlılar için zorunludur. Yoksa Aral gölünde yaşanan felaket ve bölgenin başına gelen ekolojik yıkım diğer bölgeler için de kaçınılmaz olacaktır..